«Τα βραβεία {LF}σε φορτώνουν {LF}με το βάρος τού {LF}τι κάνεις μετά»

Η ιταλική λογοτεχνία τα τελευταία χρόνια έχει πάρει τον ανήφορο. Συγγραφείς από τη νεότερη γενιά μεταφράζονται σε πολλές γλώσσες. Ξεδιπλώνουν ιστορίες που εκκινούν από έναν μικρόκοσμο (οικογένεια, σχέσεις, κοινότητα, εργασία) και ανοίγονται σε ευρύτερα ακροατήρια. Φαίνεται να υπάρχει μια ισορροπία μεταξύ της ποιοτικής έκφρασης και των αναγκών του κοινού του «μέσου όρου» και πάνω.

Από τη Μαρτίνα Φράνκα, μια μικρή πόλη της Νοτίου Ιταλίας, μας έρχεται ο Μάριο Ντεζιάτι. Εργάστηκε ως αρχισυντάκτης και επιμελητής εκδόσεων επί σειρά ετών, για να τα παρατήσει όλα και να μετακομίσει στο Βερολίνο όπου από εκεί άρχισε να γράφει ο ίδιος.

Το μυθιστόρημα «Ασυμβίβαστοι» (μτφρ.: Δήμητρα Δότση, Κλειδάριθμος) είναι το Βραβείο Premio Strega για το 2022. Ενα μυθιστόρημα για την εσωτερική διαδρομή προς την ανεύρεση ταυτότητας και των επιθυμιών. Με καυστικό χιούμορ και με αφήγηση που θυμίζει θαλάσσιο κύμα – με ρεαλισμό και με ποιητικές εξάρσεις – ο συγγραφέας ανατέμνει τα συναισθηματικά ηφαίστεια των δύο πρωταγωνιστών: της Κλάουντια και του Φραντσέσκο. Τους παρακολουθούμε αποσπασματικά από τη μετεφηβεία μέχρι την ενηλικίωση. Οι δυο τους έχουν μια σχέση πιο λεπτή από τον έρωτα. Είναι ψυχικά δεμένοι και έχουν τη βαθύτερη ανάγκη να ανακαλύψουν τον εαυτό τους και τον κόσμο. Ρευστοί και ανοιχτοί σε όλες τις εκδοχές. Η Κλάουντια είναι ένα κορίτσι που ρισκάρει. Διαβάζει ποίηση, θέλει να μάθει τα όρια των ηδονών της, να φύγει από το μίζερο επαρχιώτικο περιβάλλον. Ο Φραντσέσκο είναι πιο συνεσταλμένος κι ευαίσθητος. Βρίσκεται πιο κοντά στην εκκλησία και ανακαλύπτει σιγά-σιγά τη διαφορετική σεξουαλικότητά του.

Μαζί σχηματίζουν ένα ελεύθερο και ανεξάρτητο έθνος, όπως γράφεται στο βιβλίο, όπου η πολυπλοκότητα των συναισθημάτων εξερευνάται στο αχανές πεδίο των εσωτερικών επιθυμιών. Ο Ντεζιάτι σχηματίζει σε όλο το βιβλίο τον οδικό χάρτη των δύο παιδιών. Από τη Νότια Ιταλία στο Λονδίνο και μετά στο Βερολίνο. Τι σημαίνει να πεινάς για ζωή και να βρίσκεις τρόπους να προσεγγίζεις τα όριά σου και να πηγαίνεις ακόμη πιο πέρα. Ο έρωτας μπορεί να είναι λαβύρινθος, μα έχει ένα πρόσωπο. Αντίθετα από πολλούς πρόσφατους ευρωπαίους συγγραφείς, ο Ντεζιάτι είναι περισσότερο Καβαφικός και δίνει προτεραιότητα στο εσωτερικό ταξίδι των πρωταγωνιστών του και όχι σε μια εξωατομική, κάθετη βία της κοινωνίας. Η σχέση με το σώμα και το φύλο, οι ψυχικές διαστάσεις του αυτοπροσδιορισμού είναι πρωταρχική για πολλούς νέους σήμερα. Ο συγγραφέας χωρίς να μπει σε διδακτισμούς, εξετάζει τους κυλιόμενους επαναπροσδιορισμούς με το σώμα και το πάθος τού να είσαι στο μεταίχμιο των αισθήσεων, με όλες τις συνέπειες. Ο Μάριο Ντεζιάτι ήρθε στην Αθήνα και είχαμε μια σύντομη κουβέντα μαζί του.

Τι σημαίνει για εσάς το Βραβείο Strega που διάγει όπως φαίνεται μια μακρά περίοδο αναγέννησης;

Πράγματι, όπως λέτε το Premio Strega έχει περάσει πολλές φάσεις, και τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει εξωστρέφεια. Για μένα τα λογοτεχνικά βραβεία έτσι όπως είναι δομημένα αποτελούν ένα παιχνίδι. Τα αντιμετωπίζω σαν μίνι Ολυμπιακούς Αγώνες που εμπεριέχουν και μια κατάρα, αν μπορώ να πω. Το βάρος τού τι θα κάνεις μετά. Σε πολλούς συγγραφείς συμβαίνει, άσχετα με το τι ισχυριζόμαστε. Θα συνεχίσω να δουλεύω όσο το δυνατόν απερίσπαστος, βελτιώνοντας τη γραφή μου

Σε ποιο σημείο της ζωής σας αποφασίσατε πως θα ασχοληθείτε αποκλειστικά με τη γραφή;

Δεν ξέρω αν έρχεται ποτέ αυτή η στιγμή, αν τη συνειδητοποιείς πλήρως εννοώ. Σε άλλους συγγραφείς συμβαίνει. Να κερδίσουν έναν διαγωνισμό ή μια ευνοϊκή συγκυρία να τους κάνει να πουν πως θα αφοσιωθούν εκεί.  Ημουν μοναχικό παιδί και μετά την εφηβεία με ενδιέφερε η ποίηση, σε βαθμό εμμονής. Μαζευόμασταν στα σπίτια μαζί με φίλους και αποστηθίζαμε ολόκληρες ποιητικές συλλογές. Ξεκίνησα να γράφω ποίηση από μικρή ηλικία. Από τότε άρχισε να μεγαλώνει μέσα μου η ανάγκη να πω ιστορίες και παράλληλα να φτιάξω τους δικούς μου κανόνες. Ταυτόχρονα έπαιζα συνέχεια μπάλα και σκεφτόμουν να γίνω ποδοσφαιριστής, μάλιστα είχα φτάσει να δοκιμαστώ από την ομάδα της Πάρμα. Αργότερα με τράβηξε η Νομική, γιατί η εφαρμογή της δικαιοσύνης ήταν κάτι που με απασχολεί διαχρονικά. Θα ήθελα να προσθέσω πως ίσως τελικά είμαι κι εγώ ένας αποτυχημένος νομικός όπως πολλοί συγγραφείς.

Ο τίτλος του μυθιστορήματος προέρχεται από τη λέξη «spatrieta». Οπως μας πληροφορούν οι σημειώσεις του βιβλίου, στη διάλεκτο της Νοτίου Ιταλίας σημαίνει ο πλάνης, ο αποπροσανατολισμένος, εκείνος που αγνοείται. Πώς τα συναντάμε όλα αυτά στο βιβλίο;

Πρόκειται για μια λέξη που εκτός των ετυμολογικών στοιχείων που αναφέρετε, στον Νότο της Ιταλίας χρησιμοποιείται σαν βρισιά. Η απαξιωτική της χροιά αναφέρεται σε άτομα που ζουν εκτός συγκεκριμένων κανόνων, σε όσους η ζωή μοιάζει «διακεκομμένη». Η μητέρα μου ακόμη με αποκαλεί έτσι στα 46 μου χρόνια, γιατί δεν έχω οικογένεια και ζω στο εξωτερικό. Η δουλειά του συγγραφέα και σήμερα είναι δύσκολο να εξηγηθεί, τουλάχιστον στις μικρές πόλεις, όμως είναι μια λέξη που συνεχίζει να με σαγηνεύει μέσα στις πολλές της σημασίες. Για μένα είναι συνώνυμο της απελευθέρωσης και αυτό προσπαθώ να δείξω σε όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματός μου.

Είναι δύσκολο να αισθάνεστε αυτή την ασάφεια μέσα από τα μάτια των άλλων;

Η αλήθεια είναι πως τίποτα δεν είναι εύκολο στη ζωή, ούτε σου δίνεται επειδή απλά το θέλεις. Αν αποφασίσει να ζει κανείς όπως θέλει και μέσα στο πλαίσιο που θα δημιουργήσει, ίσως στην πορεία να είναι λιγότερο δύσκολο παρά να προσποιείται κάτι που δεν πρόκειται να γίνει ποτέ.

Πώς ξεκινήσατε το μυθιστόρημα, ποια ερεθίσματα σας έφεραν εδώ;

Οταν έφυγα οικειοθελώς και είπα ότι θα μείνω στη Γερμανία κατάλαβα μέσα μου πως ήταν η σωστή περίοδος για να το ξεκινήσω. Είχα αποφασίσει να χτίσω τον γυναικείο χαρακτήρα, την Κλάουντια. Την κουβαλούσα παντού μαζί μου και σκεφτόμουν πως θα έφτιαχνα το μυθιστόρημα γύρω από τη ζωή και τα πάθη της. Στη συνέχεια ήθελα να προσθέσω τη φωνή του αφηγητή, που ήταν τελικά ο Φραντσέσκο. Εκείνος ήταν το ποιος και το πώς. Ουσιαστικά ξεκινώ το βιβλίο ακούγοντας και υιοθετώντας τις φωνές των χαρακτήρων μου. Οι οποίοι αναδύθηκαν εν μέρει μέσα από τις πλάγιες οδούς των εμπειριών και κυρίως της παρατήρησής μου. Εσβηνα κι έγραφα από την αρχή πολλές φορές. Για παράδειγμα, η πρώτη κόπια του βιβλίου ήταν όλη σε πρώτο πρόσωπο. Μέχρι να καταλήξω, όπως έλεγε και ο Μπέκετ, αποτύγχανα πολλές φορές και ξανάρχιζα.

Μπορείτε να μας σκιαγραφήσετε τους πρωταγωνιστές σας; Ποιες οι ομοιότητες και ποιες οι διαφορές τους;

Αμφότεροι ξεκινούν ηλικιακά μετά την εφηβεία και προχωρούν προς την ενηλικίωση. Μοιάζουν στο ότι δεν έχουν προκαταλήψεις και εκφράζουν τις ίδιες ανησυχίες. Το τελευταίο αυτό χαρακτηριστικό τούς δημιουργεί περιέργειες. Αρχίζουν να εξερευνούν τους άλλους και τον κόσμο γύρω τους, δίχως να κρίνουν προκαταβολικά. Η Κλάουντια είναι πιο θαρραλέα, πιο ώριμη όπως λέμε συχνά για την ηλικία της. Λειτουργεί με έναν ασυνείδητο τρόπο, πιο άμεσο, έχει βιτριολικό χιούμορ και με λίγα λόγια είναι πιο ελεύθερη. Από την άλλη μεριά, ο Φραντσέσκο είναι ένας άντρας που βρίσκεται φυλακισμένος στο κλουβί της πατριαρχίας. Αν και το αντιλαμβάνεται πολύ καθαρά, του παίρνει περισσότερο χρόνο να διαπιστώσει την αλήθεια του. Εκείνο που χρειάζονται και οι δύο είναι να διασχίσουν κάθετα την αυτολογοκρισία τους και να βρουν τι τους ταιριάζει αληθινά.

Με ποιον τρόπο καταλαβαίνουν οι ήρωες τις εσωτερικές τους επιθυμίες;

Στη διάρκεια του βιβλίου βλέπουμε πως πρώτη η Κλάουντια αντιλαμβάνεται την ανάγκη της για ανεξαρτησία και γι’ αυτό συγκρούεται με τον κόσμο, γιατί έχει διαβάσει πολύ, και επίσης διαθέτει εκείνο το ακατάβλητο ένστικτο της γυναίκας που δεν συναινεί με αυτό που της επιβάλλεται. Ο Φραντσέσκο από την άλλη είναι ακόλουθός της κατά κάποιον τρόπο και για εμένα από τη θέση του συγγραφέα αποτελεί τον αφηγηματικό πλοηγό μου. Διότι το βιβλίο βασίζεται ως έναν μεγάλο βαθμό στη μεταμόρφωση του εαυτού μας. Η ίδια η λογοτεχνία πιστεύω σε βοηθά να μετατοπίσεις το βλέμμα ώστε να δεις από μια άλλη οπτική γωνία. Αυτή είναι και η ουτοπία της εξάλλου.

Οι αλλαγές των χαρακτήρων έρχονται κυρίως από μια εσωτερική ορμή και δεν είναι αποτέλεσμα εξωατομικής βίας. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα για αυτό;

Είναι πολύ σημαντικό να ορίζουμε τον εαυτό μας και βάσει των επιθυμιών. Η Κλάουντια, για παράδειγμα, αφήνει μια θέση διευθύντριας σε μια καλή επιχείρηση, ο Φραντσέσκο αντίστοιχα παραιτείται από μια προσοδοφόρα δουλειά μεσίτη. Φαινομενικά το βιοτικό επίπεδό τους απομειώνεται και για τον περισσότερο κόσμο είναι ακαταλαβίστικο αυτό. Για εκείνους ή και για πολλούς συνανθρώπους μου είναι μέρος του δρόμου προς την ευτυχία. Μια δύσκολη οπωσδήποτε επιλογή. Ομως εκείνο που προεξέχει είναι να ψάχνεις με ένταση να ανακαλύψεις ποιος είσαι. Εγώ, για παράδειγμα, πάνω από δέκα χρόνια δούλευα σε έναν εκδοτικό οίκο και είχα θεωρηθεί επιτυχημένος. Ομως δεν ήταν το είδος ζωής που ήθελα και βρήκα το κουράγιο να ξεκινήσω από το μηδέν.

Μιλήστε μας για τη γλώσσα του βιβλίου. Είναι δεικτική, με ανατρεπτικό χιούμορ, ενώ συνομιλεί με τα συναισθήματα. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;

Ναι, γενικά τα πρότυπα της γραφής μου τα παίρνω από την ποίηση. Προσέχω τον ρυθμό της ανάσας των χαρακτήρων μου κάθε φορά. Επειδή η «ακοή» μου συγγενεύει με τη μουσική, αναλύω την αφήγηση με τους όρους της χορωδιακής τετραφωνίας (σοπράνο, άλτο, τενόρο, μπάσο). Συχνά οι επιλογές δεν έχουν να κάνουν με το τι γράφεις, αλλά με το τι τελικά επιλέγεις να παραλείψεις.

{1BSYG}Μάριο Ντεζιάτι{1BSYG}{CR}{2BTIT}«Ασυμβίβαστοι»{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Δήμητρα Δότση{CR}Εκδ. Κλειδάριθμος{CR}Σελ. 370{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16,60 ευρ{4BTIM}ώ