Πού ’σαι νιότη που ’δειχνες

Χαράματα της 3ης Αυγούστου του 1976, δύο νεαροί σοβιετικοί καλλιτέχνες, από εκείνους που οργάνωναν παράνομες εκθέσεις, αλληλογραφούσαν με ξένους καλλιτέχνες και έκαναν λαθραία πάρτι μαζί με δυτικούς διπλωμάτες, ο Γιούλι Ριμπακόφ και ο Ολεγκ Βολκόφ, πλησίασαν χωρίς να τους αντιληφθεί κανείς έναν τοίχο του Φρουρίου των Πέτρου και Παύλου, την αρχική ακρόπολη της Αγίας Πετρούπολης (τότε Λένινγκραντ), και ζωγράφισαν με υδατοδιαλυτή λευκή μπογιά, και τη βοήθεια μεγάλων ρολών, το εξής σύνθημα: «Μπορείτε να σταυρώσετε την ελευθερία, αλλά η ανθρώπινη ψυχή δεν γνωρίζει αλυσίδες!».

Ηταν τόσο μεγάλο το γκραφίτι, 42 μέτρα μήκος και 1,5 μέτρο ύψος, που όλοι μπορούσαν να το δουν, από την άλλη πλευρά του ποταμού Νέβα. Κι ήταν ένα γκραφίτι διαφορετικό από τα άλλα, της περιόδου εκείνης, και λόγω του μεγέθους του, και λόγω της ποιητικότητάς του, και λόγω του σημείου όπου επιλέχθηκε για αυτό: στον τοίχο μιας πρώην φυλακής. Πολύ αργότερα, κάποιοι εξωτερικοί παρατηρητές θα το ερμήνευαν ως έμμεση αναφορά σε εκείνο τον στοίχο του Πούσκιν: «Στα βάθη των σιβηρικών ορυχείων / Κράτα την περήφανη υπομονή σου».

Ηταν το κλίμα της συνεχούς καταστολής εκείνο που έκανε τον Γιούλι Ριμπακόφ και τον Ολεγκ Βολκόφ να αναλάβουν δράση. Αλλά και ο πρόσφατος θάνατος ενός συναδέλφου τους, του Γεβγένι Ρούκιν, ενός νεαρού ταλαντούχου ζωγράφου που προκαλούσε συχνά πυκνά τις αρχές με την αντισυμβατική του τέχνη, από πυρκαγιά που ξέσπασε στο στούντιό του: πολλοί θεωρούσαν πως ήταν η KGB εκείνη που την είχε ανάψει, ώστε να τον φοβίσει.

Σε κάθε περίπτωση, ειδικά ο Γιούλι Ριμπακόφ είχε τη διαφωνία στα γονίδιά του. Ο πατέρας του, ο συγγραφέας και ποιητής Αντρέι Ριμπακόφ, είχε καταδικαστεί το 1943 σε πέντε χρόνια καταναγκαστικών έργων σε ένα γκουλάγκ του Μαριίνσκ, στη Σιβηρία, για συγγραφή αντισοβιετικής λογοτεχνίας. Οπως θα έλεγε αργότερα ο γιος του, δύο πράγματα τον έσωσαν εκεί μέσα: το γεγονός ότι εντάχθηκε στον θεατρικό του σύλλογο· και το γεγονός ότι γνώρισε τη μητέρα του, που εργαζόταν στο νοσοκομείο του στρατοπέδου. Οι δυο τους παντρεύτηκαν μετά τον Πόλεμο, το 1945. Εναν χρόνο αργότερα γεννήθηκε ο Γιούλι Ριμπακόφ – σε εκείνο το γκουλάγκ.

Εκείνο το πρωινό της 3ης Αυγούστου του 1976, αφού ολοκλήρωσαν – μέσα σε ένα 15λεπτο – την καλλιτεχνική τους διαμαρτυρία, ο Ριμπακόφ και ο φίλος του, ο Ολεγκ Βολκόφ περπάτησαν μέχρι τη Γέφυρα του Παλατιού για να δουν το αποτέλεσμα καλύτερα. Κανείς δεν τους αντιλήφθηκε. Και σίγουρα παρακολουθούσαν κάπου κρυμμένοι γελώντας τούς αξιωματικούς της KGB να πλησιάζουν με φουσκωτά το έργο τους, να τσαλαβουτούν με τις γαλότσες τους μέσα στα νερά, και να σκέπτονται τι να κάνουν: εκείνο το πρωί, η στάθμη του Νέβα είχε απροσδόκητα ανεβεί τόσο ψηλά που ήταν αδύνατο να πλησιάσουν από τη στεριά. Τελικά, οι KGBίτες κάλυψαν προσωρινά το σύνθημα με καπάκια από φέρετρα, τα οποία πήραν από κάποιο εργαστήριο στο φρούριο. Και αυτό, φυσικά, τράβηξε ακόμα περισσότερο την προσοχή του κόσμου.

Πέντε εβδομάδες αργότερα, αξιωματικοί της KGB έψαξαν το σπίτι του Ολεγκ Βολκόφ: ήταν η αρχή του τέλους. Οι δύο δράστες συνελήφθησαν, ο Ριμπακόφ καταδικάστηκε σε έξι χρόνια φυλάκιση, ο Βολκόφ σε επτά. Το παράξενο είναι πως δεν δικάστηκαν ως αντι-σοβιετικοί αγκιτάτορες αλλά ως απλοί εγκληματίες, για κακόβουλο χουλιγκανισμό, καταστροφή κρατικής περιουσίας και ιστορικών και αρχιτεκτονικών μνημείων, στερήθηκαν λοιπόν την αμφίβολη τιμή του να σταλούν σε κάποιο στρατόπεδο για πολιτικούς κρατουμένους. «Από τους περίπου 800 κρατουμένους στο στρατόπεδο όπου στάλθηκα – κοντά στο Μουρμάνσκ, στον Αρκτικό Κύκλο – μπορούσα να κάνω μια αξιοπρεπή συζήτηση με κάπου τρεις ανθρώπους. Ηταν κρίμα», θα έλεγε αργότερα ο Ριμπακόφ, που δεν πρόδωσε ποτέ τις αρχές της νιότης του.

«Ο Πούτιν πρέπει να φύγει», ήταν ο τίτλος της εκστρατείας που συνυπέγραψε τον Μάρτιο του 2010, όταν είχε πια ήδη αφήσει πίσω του και τη Δούμα, και τα πολιτικά κόμματα, επικεντρωνόμενος στον ακτιβισμό του για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οκτώ χρόνια αργότερα, το σύνθημα «Μπορείτε να σταυρώσετε την ελευθερία, αλλά η ανθρώπινη ψυχή δεν γνωρίζει αλυσίδες!» επανεμφανίστηκε στο Φρούριο των Πέτρου και Παύλου, σε πανό αυτή τη φορά, έργο ενός καλλιτέχνη από το Γεκατερινμπούργκ, του Τιμοφέι Ράντια. «Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι δεν έχει χάσει τη σχετικότητά του», σχολίασε τότε ο Ριμπακόφ, στέλνοντας χαιρετισμούς στον μακρινό διάδοχό του.

Οπως αποδεικνύεται βέβαια, ούτε ο ρώσος πρόεδρος πρόδωσε ποτέ τις αρχές της νιότης του: δεν έγινε «άλλος», έγινε ίδιος και χειρότερος. Γιατί όπως αποκάλυψε μόλις πρόσφατα, ψάχνοντας στα αρχεία του Μουσείου Πολιτικής Ιστορίας της Αγίας Πετρούπολης, ο ιστορικός Κονσταντίν Σολμόφ, μεταξύ των αξιωματικών της KGB που εισέβαλαν και έψαξαν στις 7 Σεπτεμβρίου του 1976 το σπίτι του Ολεγκ Βολκόφ, ήταν και ένας νεαρός, 23χρονος υπολοχαγός ονόματι Βλαντίμιρ Βλαντίμιροβιτς Πούτιν. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, θα ξεκινούσε την πολιτική του καριέρα στην τοπική αυτοδιοίκηση της Αγίας Πετρούπολης. Τη συνέχεια, τη ζούμε δυστυχώς όλοι.