Τα πλοία των φιλοσόφων 2.0

Εναν αιώνα πριν, το 1922, ο Λένιν αποφάσισε να απελάσει μέλη της ρωσικής διανόησης που ήταν αντίθετα στην εξουσία. Καταρτίστηκε λίστα, συνελήφθησαν δεκάδες αντιφρονούντες, διανοούμενοι, ακαδημαϊκοί και λόγιοι, καταδικάστηκαν και τους δόθηκε η επιλογή μεταξύ εκτέλεσης και απέλασης. Δύο πλοία, το γερμανικό επιβατικό ατμόπλοιο «Ομπερμπουργκερμάιστερ Χάκεν» και το ατμόπλοιο «Πρωσία», μετέφεραν συνολικά 79 απελαθέντες και τις οικογένειές τους από την Αγία Πετρούπολη στο Στσέτσιν της Πολωνίας. «Δεν υπήρχε πρόσχημα για να εκτελέσουμε αυτούς τους ανθρώπους, αλλά δεν ήταν πλέον δυνατό να τους ανεχθούμε», επιχειρηματολόγησε ο Λέον Τρότσκι. Εναν αιώνα μετά, η λογική παραμένει η ίδια.

ΑΥΤΟ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΚΑΙ (Ή) ΜΕΤΑΔΟΘΗΚΕ ΑΠΟ ΕΝΑ ΞΕΝΟ ΜΕΣΟ ΠΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΞΕΝΟΣ ΠΡΑΚΤΟΡΑΣ ΚΑΙ (Ή) ΕΝΑ ΡΩΣΙΚΟ ΝΟΜΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΠΟΥ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΞΕΝΟΣ ΠΡΑΚΤΟΡΑΣ.

Αυτό το μήνυμα, με κεφαλαία γράμματα, υποχρεούται να αναρτά ως πρόλογο σε κάθε της δημοσίευση, προσωπική ή επαγγελματική, η ρωσίδα δημοσιογράφος Εκατερίνα Μαγιακόφσκαγια από τις 6 Απριλίου, όταν το όνομά της προστέθηκε στο κυβερνητικό μητρώο των «πρακτόρων του εξωτερικού», στην κατηγορία των «ΜΜΕ – Δημοσιογράφων». Η κατηγορία των ΜΜΕ υπήρχε από το 2017, οι δημοσιογράφοι προστέθηκαν τον Δεκέμβριο του 2021. Προϋπήρχε, ήδη από το 2012, εκείνη των ΜΚΟ, ενώ το 2020 δημιουργήθηκε και ένας ξεχωριστός κατάλογος για τους ακτιβιστές – «πράκτορες του εξωτερικού». Θεωρητικά, καταγράφονται σε αυτές τις λίστες όσοι λαμβάνουν χρηματοδότηση από το εξωτερικό, για πολιτικούς λόγους. Στην περίπτωση της Εκατερίνα Μαγιακόφσκαγια, πρώην αρχισυντάκτριας του ρωσικού «Forbes» και του δημοσιογραφικού ομίλου RBK, το ρωσικό υπουργείο Δικαιοσύνης επικαλέστηκε μια ελεύθερη συνεργασία της με το Radio Liberty, ένα μέσο χρηματοδοτούμενο από τις ΗΠΑ, καθώς και τις αναρτήσεις της στα σόσιαλ μίντια. Οταν ειδοποιήθηκε σχετικά, η Μαγιακόφσκαγια προσέφυγε κατά της απόφασης. Στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, αρνήθηκαν να της δείξουν τα έγγραφα της φορολογικής Αρχής που περιλάμβαναν, υποτίθεται, τις αποδείξεις. Η δημοσιογράφος αποφάσισε να εγκαταλείψει τη Ρωσία, ζει πια εξόριστη στο Παρίσι, έχει ένα ρωσόφωνο κανάλι στο YouTube. Ακόμα όμως κάνει ό,τι πρέπει να κάνει ως «πράκτορας του εξωτερικού», γιατί οι γονείς της βρίσκονται στη Ρωσία, είναι ηλικιωμένοι, και θέλει να μπορέσει να γυρίσει, αν παραστεί ανάγκη.

Και ο ρώσος αντιπολιτευόμενος πολιτικός και ακαδημαϊκός Λεονίντ Γκοζμάν εξόριστος ζει πια, κάπου στην Ευρώπη. Εγγράφηκε στο μητρώο των «πρακτόρων του εξωτερικού» στις 6 Μαΐου – το υπουργείο Δικαιοσύνης χρησιμοποίησε ως άλλοθι ένα πανεπιστημιακό honorario 300 δολαρίων από κάποιο αμερικανικό πανεπιστήμιο. Τρία ρωσικά πανεπιστήμια διέκοψαν κατόπιν αυτού κάθε σχέση μαζί του. Και στη συνέχεια ο Γκοζάν κλείστηκε για έναν μήνα στη φυλακή, για μια παλιά του ανάρτηση στο Facebook, όπου συνέκρινε την ΕΣΣΔ του Στάλιν με τη ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ – απαγορεύεται βάσει νόμου του 2021. Μετά την απελευθέρωσή του αποφάσισε να πάρει τον δρόμο της εξορίας, εξακολουθεί όμως να κάνει ό,τι πρέπει να κάνει ως «εχθρός του λαού», συγγνώμη, «πράκτορας του εξωτερικού», να αναρτά με κεφαλαία το προλογικό μήνυμα, να συμπληρώνει ανά τρίμηνο έντυπο όπου γράφει αναλυτικά όλα τα έσοδα και τα έξοδά του, να καταθέτει ανά εξάμηνο έκθεση με όλες τις δραστηριότητές του… Αν δεν το κάνει, μπορούν να κατάσχουν όλα του τα υπάρχοντα στη Ρωσία. Ο ίδιος πάντως θεωρεί και λίγο τιμή τον τίτλο του «πράκτορα», «σε αυτή τη λίστα», επισημαίνει, «περιλαμβάνονται οι καλύτεροι ρώσοι δημοσιογράφοι και πολιτολόγοι».

«Α, όχι, καθόλου υπερήφανος δεν είμαι», λέει, από την πλευρά του, στο Franceinfo ο Τικόν Τζιάντκο, αρχισυντάκτης και παρουσιαστής του TV Rain. «Στην πραγματικότητα, είναι εντελώς εξευτελιστικό να χρησιμοποιεί η κυβέρνηση αυτά τα μέσα για να διηγείται για σένα ανοησίες». Ο Τζιάντκο ζει πια εξόριστος στη Ρίγα της Λετονίας, όπως και το ρωσικό κανάλι του. Και δεν σέβεται κανέναν από τους περιορισμούς που επιβάλλονται στους «πράκτορες του εξωτερικού». «Με την ενημερωτική μου δουλειά γύρω από τον πόλεμο», εξηγεί, «κινδυνεύω ήδη με διώξεις για “απαξίωση του στρατού” ή “διασπορά ψευδών ειδήσεων γύρω από τον στρατό”. Γιατί να υπακούσω σε αυτόν τον βλακώδη νόμο τη στιγμή που δεν σέβομαι τους άλλους; Για ένα πολιτικό παιχνίδι πρόκειται, με στόχο την τιμωρία εκείνων που το καθεστώς θέλει να τιμωρήσει – και την οικονομική εξόντωση των ανεξάρτητων Μέσων». Γιατί κανένας εμπορικός εταίρος, κανένας διαφημιζόμενος δεν θέλει, φυσικά, να παραμείνει συνδεδεμένος με έναν «πράκτορα του εξωτερικού».

O (εξόριστος) ρώσος σκηνοθέτης Ασκολντ Κουρόφ συμμετείχε πρόσφατα στην παραγωγή ενός ντοκιμαντέρ για αυτούς τους ψευδοπράκτορες. Και είναι πεπεισμένος πως το καθεστώς Πούτιν χρησιμοποίησε τον σχετικό νόμο στο πλαίσιο των προετοιμασιών για τον πόλεμο στην Ουκρανία: ο ρυθμός των εγγραφών εκτοξεύτηκε το δεύτερο εξάμηνο του 2021. Νέα ονόματα προστίθενται κάθε Παρασκευή στις σχετικές λίστες. Και από την 1η Δεκεμβρίου ο αριθμός των «πρακτόρων του εξωτερικού» αναμένεται να αυξηθεί ακόμα περισσότερο: ένας νέος νόμος διευρύνει τις προϋποθέσεις σε κάθε μορφή «στήριξης» ή «επιρροής» από το εξωτερικό. Κάποια στιγμή, ο Κουρόφ σκέφτηκε να κλείσει το ντοκιμαντέρ του με την εικόνα ενός πλοίου που απομακρύνεται στον ορίζοντα.