Ο καταναγκασμός των ιδρυμάτων

Επιτρέψτε μου να παραθέσω την ιστορία ενός φίλου μου, σήμερα πετυχημένου επαγγελματία, η οικογένεια του οποίου, στα μέσα της δεκαετίας του 1970, πονοκεφάλιαζε, πώς θα τον στείλει από ένα χωριό της επαρχίας στην πόλη «για να μάθει γράμματα». Το παιδί τελείωσε το δημοτικό και έπρεπε να συνεχίσει γυμνάσιο στην πόλη. Πού θα έμενε, πώς θα ζούσε; Ο νεαρός ήταν μικρός και θα έφευγε από το πατρικό του πρώτη φορά. Πώς να τον εμπιστευτείς μόνο του σε ένα περιβάλλον που αγνοεί;

Μοναδική λύση φαινόταν κάποιο ίδρυμα που λειτουργούσε υπό εκκλησιαστικό μανδύα. Ο πατέρας εξήγησε στο παιδί του ότι η επιλογή ενός ιδρύματος για να μείνει ήταν μονόδρομος και, μαζί, πήγαν στην πόλη για να το επισκεφτούν. Μπήκαν στο εσωτερικό, μίλησαν με τον ιερωμένο που ήταν υπεύθυνος και στον οποίο ήταν συστημένοι, είδαν τους κοιτώνες. Στο τέλος, ο μικρός διηγείται ότι είδε αναρτημένο στην είσοδο τον εσωτερικό κανονισμό του ιδρύματος. Τρόμαξε, λέει, από τον συσχετισμό πειθαρχίας και αφιέρωσης σε ένα εκκλησιαστικό τυπικό που στο εξής έπρεπε να είναι ο καθημερινός άξονας αναφοράς του, κάλεσε μάλιστα και τον πατέρα του να διαβάσει.

Φεύγοντας, συμφώνησαν και οι δύο ότι αυτό δεν είναι ένα πλαίσιο για την ανατροφή ενός ελεύθερου πολίτη, ενός ελεύθερα σκεπτόμενου ανθρώπου, ενός μαθητή που έχει στόχο τη γνώση και τη μέσα από τη γνώση κοινωνική άνοδο. Συμφώνησαν από κοινού ότι το ίδρυμα αποκλείεται – ο μαθητής ζήτησε από τον πατέρα του να τον εμπιστευτεί ότι θα τα κατάφερνε μόνος. Εκείνος ρίσκαρε αλλά του έκανε το χατίρι, ενοικίασαν ένα φτηνό δωμάτιο και ο μαθητής έζησε εκεί μέχρι να τελειώσει το σχολείο. Βλέπετε, ο πατέρας και γενικότερα η οικογένεια του μαθητή εκείνης της εποχής ήταν φτωχή αλλά δεν ήταν άμυαλη. Νοιάζονταν για τα παιδιά τους, δεν τα άφηναν στην τύχη τους με τη δικαιολογία ότι ήταν φτωχοί, δεν έψαχναν απλώς τόπο να τα αποθηκεύσουν και να ησυχάσει το κεφάλι τους. Ο φίλος μου ευγνωμονούσε, μου είπε, την τύχη του που ο πατέρας του τον εμπιστεύτηκε και του επέτρεψε να ζήσει σαν χειραφετημένος από πολύ μικρός και να διεκδικήσει τη ζωή του μακριά από τον καταναγκασμό του ιδρύματος.

Αυτό ακριβώς, ο καταναγκασμός των ιδρυμάτων είναι το βασικό πρόβλημα των προνοιακών δομών. Η ύπαρξή τους και ο πολλαπλασιασμός τους τις τελευταίες δεκαετίες, την εποχή που ο δυτικός κόσμος προχωρούσε στην αποϊδρυματοποίηση, ήταν τεράστιο λάθος, όπως εξήγησε στο «ΒΗΜΑ» και η αρμόδια υφυπουργός Δόμνα Μιχαηλίδου, που εξαρχής επιχειρεί με μαχητικότητα την αλλαγή μοντέλου, δίνοντας έμφαση στην αναδοχή – μια πρακτική ωστόσο που έως τώρα ήταν δύσκολη και χρονοβόρα.

Η Δόμνα Μιχαηλίδου (επιλογή του Πρωθυπουργού) είναι από τα πρόσωπα που διείδε εγκαίρως το αδιέξοδο των ιδρυμάτων για παιδιά, την ανάγκη αλλαγής του πλαισίου, ότι «υπάρχουν συμφέροντα και στην παιδική προστασία» κι ότι το μοντέλο της πρόνοιας πρέπει να αλλάξει. Ελάχιστοι πίστεψαν στις ιδέες της, την άφησαν να παλεύει μόνη, ενώ λόγω της καλής σχέσης που έχουν προβεβλημένες δομές με τα ΜΜΕ υπέστη πόλεμο χωρίς επιχειρήματα – ή μάλλον με το επιχείρημα της φιλανθρωπίας.

Ωσπου να αποδειχτεί με τον πιο οδυνηρό τρόπο (δυστυχώς στην Κιβωτό) ότι πίσω από την ακίνητη επιφάνεια της πρόνοιας, στο όνομα της φιλανθρωπίας, εύλογα συμφέροντα μαζί με αντιπαιδαγωγικές πρακτικές υποθηκεύουν το παρόν και το μέλλον παιδιών που αναλαμβάνουν, ενώ θα έπρεπε να πράττουν το αντίθετο.

Αυταρχισμοί που τρίζουν
Οι διαδηλώσεις κατά του αυταρχικού μοντέλου διακυβέρνησης και, τελικά, κατά του Κομμουνιστικού Κόμματος στην Κίνα δεν είναι έκπληξη για όποιον καταλαβαίνει. Οι πολίτες δεν είναι πια απομονωμένοι, οι μηχανισμοί της πληροφόρησης ανοίγουν εύκολα παράθυρα στον κόσμο και μπορούν να κάνουν τη σύγκριση. Μπορούν, δηλαδή, οι Κινέζοι να συγκρίνουν τα εφιαλτικά και απόλυτα λοκντάουν στα οποία τους υποχρεώνει το καθεστώς τους, σε σχέση με την αντιμετώπιση της πανδημίας από τον δυτικό κόσμο. Και να διεκδικήσουν το αυτονόητο: ελευθερίες.
Το ίδιο συμβαίνει με το Ιράν, όπου επίσης η σύγκριση με τη Δύση είναι οδυνηρή για τους πολίτες, που γνωρίζουν ότι δεν έχουν να χάσουν «παρά τις αλυσίδες τους». Κάτι ανάλογο είναι εύλογο να συμβεί και στη Ρωσία, ιδίως στις πόλεις – όσο μεγάλη κι αν είναι η χειραγώγηση.
Λέμε συχνά για κρίση των δημοκρατιών, την οποία εξηγούμε με την άνοδο λαϊκιστικών κινημάτων και αυταρχικών σχημάτων. Για την ώρα, ωστόσο, οι δημοκρατίες αντέχουν, ενώ το δημοκρατικό μοντέλο, ένα σύστημα ευημερίας, δικαιωμάτων και προόδου αρχίζει και κερδίζει έδαφος σε χώρες που βδελύσσονται το δημοκρατικό μοντέλο. Οι κοινωνικές δυνάμεις στις χώρες αυτές δεν ανέχονται άλλη υποταγή – κι αυτό μπορεί να είναι μια μελλοντική μαμή της ιστορίας.