Μνήμη Κώστα Καζάκου (1935 – 2022)

Με την εκδημία του Κώστα Καζάκου έφυγε από την καλλιτεχνική ζωή του τόπου μια γενιά θεμελίων του πολιτισμού μας. Είναι η γενιά των αυτοδίδακτων. Οταν σκεφτεί κανείς πως για τη γλώσσα μας και την παιδεία μας κλασικός είναι ο αγράμματος Μακρυγιάννης, ο αγράμματος Θεόφιλος, ο αγράμματος Βαμβακάρης και οι δεκάδες οικοδόμοι οικιών, στρατώνων, ναών, οχυρών της ελληνικής επικράτειας μετά το Βυζάντιο. Δεν χρειάζεται, άλλωστε, να αναφερθώ στην προίκα της γλώσσας μας με το δημοτικό τραγούδι, το παραμύθι και τον παροιμιακό λόγο.

Στο θέατρο όλος ο 19ος και ο 20ός  αιώνας είναι πεδίο δράσης των θιάσων που αποτελούνται από αυτοδίδακτους θεατρίνους. Οι μεγάλοι μαστόροι, ο Βεάκης, ο Νέζερ, η Κοτοπούλη, η Κυβέλη ήταν όλοι αυτοδίδακτοι, έμαθαν τα εργαλεία και τις «σχολές» της ιστορίας του θεάτρου στα πατάρια των μπουλουκιών και στη μαθητεία στους προγενέστερους. Παρόλο που από τις αρχές του 20ού αιώνα εμφανίζονται σχολές υποκριτικής, και με το «Βασιλικό Θέατρο» του Θωμά Οικονόμου και με τη «Νέα Σκηνή» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, η τροφοδοσία του επαγγέλματος γίνεται με αυτοσχέδιους και συχνά αποσυνάγωγους (η λέξη «θεατρίνα» για χρόνια πολλά είναι ηθικά εκτεθειμένη).

Ηδη στα μέσα του 20ού αιώνα, με κυρίαρχους ταγούς στο θέατρο τον Φώτο Πολίτη, τον Δημήτρη Ροντήρη, τον Τάκη Μουζενίδη, τον Πέλο Κατσέλη και πνευματικούς πατέρες τον Γιάννη Σιδέρη, τον Γιώργο Θεοτοκά, τον Αγγελο Τερζάκη, τον Κωστή Μπαστιά λειτουργεί παράλληλα με τις δραματικές σχολές ο θεσμός των έκτακτων ταλέντων, κυρίως ταλαντούχων νέων που δεν διέθεταν το τυπικό προσόν του απολυτηρίου γυμνασίου, ώστε να γίνουν δεκτοί στις σχολές. Ο Κάρολος Κουν, καθηγητής των Αγγλικών στο Κολλέγιο Αθηνών και ερασιτέχνης σκηνοθέτης μαθητικών παραστάσεων, εξελίσσεται σε γκουρού, κυρίως του αμερικάνικου θεάτρου, δηλαδή του υποκριτικού ύφους που μνημειώθηκε με το σινεμά και κυριάρχησε ως ρεαλισμός και στο θέατρο. Ο Κάρολος Κουν ήταν ο δάσκαλος αυτής της υποκριτικής τεχνικής. Θυμάμαι ακόμα και το 1959 – 1960, στον εξώστη του Θεάτρου ΜΟΥΣΟΥΡΗ, να παρακολουθώ τις εξετάσεις νέων, χωρίς εκπαιδευτικά προσόντα, ή ταλέντων που τα πρότειναν οι δάσκαλοι υποκριτικής ως έκτακτα να παριστάνουν σε μονολόγους ή διαλόγους αποσπάσματα μεγάλων συγγραφέων και να κρίνονται από επιτροπή ανθρώπων του θεάτρου (Μουζενίδης, Χατζηαργύρη, Ζερβός, Σιδέρης κ.λπ.).

Σε μια τέτοια εξεταστική επιτροπή είδα και τον Κώστα Καζάκο. Είχε φοιτήσει στη Σχολή Κινηματογράφου του Λυκούργου Σταυράκου, όπου δίδασκαν υποκριτική ο Κουν και ιστορία θεάτρου ο Πλωρίτης. Ο Κουν δίδασκε εκεί ως αντάλλαγμα της χρήσης των αιθουσών για να στεγάσει τη δραματική του σχολή. Ο Καζάκος, συνάμα με την κινηματογραφική υποκριτική, παρακολούθησε και μαθήματα στη σχολή, στο ίδιο κτίριο, του Κουν. Ο Καζάκος πρωτοεμφανίστηκε στην αγορά θεάματος με την ταινία «Η αρπαγή της Περσεφόνης», του δασκάλου του στη Σχολή Σταυράκου, του Γρηγόρη Γρηγορίου, και σε σενάριο του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Αργότερα ακολούθησε τον σκηνοθέτη Λεωνίδα Τριβιζά, που αποχώρησε από το Θέατρο Τέχνης, και συγκρότησαν θίασο με άλλους άξιους μαθητές της σχολής (όπως τη Μάρθα Βούρτση). Θα πρέπει κάποτε να έχουμε μια εις βάθος έρευνα αυτής της περιόδου του θεάτρου μας για να θεμελιώσουμε μια αξιόπιστη και διδακτική ιστορία της μεταπολεμικής μας υποκριτικής τέχνης και τεχνικής.

Ο Καζάκος συναντήθηκε με την Τζένη Καρέζη στο φιλμ του Ντίνου Δημόπουλου «Κοντσέρτο για πολυβόλα» και ερωτεύτηκαν, παντρεύτηκαν (1968) και έζησαν δημιουργικό βίο ως τον θάνατο εκείνης το 1992. Η πρώτη περίοδος της καλλιτεχνικής τους συνεργασίας φέρει τη σφραγίδα της έως τότε δόκιμης, εμπορικής καριέρας της Καρέζη. Από τη «Θεοδώρα» του Γεωργίου Ρούσσου ως την «Παναγία των Παρισίων» του Ουγκώ και τα έξοχα, χωρίς αμφιβολία, μπουλβάρ του Σαρντού και των Μπαριγιέ – Γκρεντί ο Καζάκος μυήθηκε σε μια γενναία αισθητικά σχολή που καταξιώθηκε από τα μεγάλα ευρωπαϊκά βουλεβάρτα.

Αμέσως, όμως, μετά την ολοκλήρωση της μαθητείας του σε άξια δασκάλα στο λαϊκό θέατρο και οι δύο αυτοί άξιοι μαστόροι στράφηκαν στο δραματολόγιο που ήρθε να πλαισιώσει τον γόνιμο 19ο αιώνα με νέα αριστουργήματα. Ηταν η εποχή που με συνέδεσε μια βαθιά φιλία με την Τζένη και τον Κώστα. Εχοντας ως μαθητή στη Σχολή Μωραΐτη τον γιο τους Κωνσταντίνο, συνδεθήκαμε πρώτα με αυτή τη σχέση και, αφού ξεπεράστηκαν τα γνωστά σύνδρομα της αντίθεσης ηθοποιού – κριτικού, ενώσαμε τους στοχασμούς, τις έγνοιες, τις αγωνίες, τις ελπίδες της γενιάς μας σε μια εποχή που καθένας εύχεται να μη λάχει στα παιδιά του. Κυρίως χούντα, όπου Καζάκος και Καρέζη βίωσαν και την εμπειρία των φυλακών του τυράννου Ιωαννίδη, όταν έπαιξαν το εμβληματικό «Μεγάλο μας Τσίρκο» του Καμπανέλλη στο Θέατρο ΑΘΗΝΑΙΟΝ το καλοκαίρι του 1973 και τον χειμώνα στο ΑΚΡΟΠΟΛ. Τότε ήταν που, μετά την εμπειρία τους, δεθήκαμε με στενούς δεσμούς, όταν και τα σπίτια μας ήταν στην ίδια γειτονιά, το ένα απέναντι στο άλλο.

Η στροφή στο κλασικό δραματολόγιο ήταν τόλμη του Καζάκου που, όπως κι εγώ, πιστεύαμε ότι η Καρέζη, μαθήτρια του Ροντήρη και ο Καζάκος μαθητής του Κουν, θα μπορούσαν να οικοδομήσουν μια νέα υποκριτική που θα ισορροπούσε ο ρυθμός της γλώσσας με την καθαρότητα του συναισθήματος μέσα σε ένα σώμα που τιμά και αναδεικνύει την αρμονία του ως εργαλείο μετάδοσης ιδεών και συναισθημάτων.

Σε αυτή την περίοδο η Καρέζη και ο Καζάκος έπαιξαν «Βιρτζίνια Γουλφ», «Εντα Γκάμπλερ», «Πρόσωπο με πρόσωπο» του Σοβιετικού Γκέλμαν, που παρέστη στην πρεμιέρα, «Βυσσινόκηπο», «Μήδεια», «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στη δική μου μετάφραση, «Οιδίποδα Τύραννο» και το τελευταίο, υποκριτικό άθλημα της Καρέζη, με την αρρώστια της να καλπάζει, τα «Διαμάντια και μπλουζ» της Λούλας Αναγνωστάκη.

Μετά την απώλεια της Τζένης ο Καζάκος συνέχισε την αφοσίωσή του στο μεγάλο δραματολόγιο. Θυμάμαι πως στην πρώτη του έξοδο μετά την απώλεια εκείνης σκηνοθέτησε τον «Θείο Βάνια» του Τσέχωφ στο ΚΘΒΕ. Ταξιδέψαμε οικογενειακώς για να τον συνοδέψουμε στη μονήρη πλέον θητεία του. Ακολούθησαν ο «Θάνατος του εμποράκου» (με σκηνοθέτη τον Ζυλ Ντασσέν) και το «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» του μεγάλου αμερικανού θεατρανθρώπου Αρθουρ Μίλερ (στο Θέατρο ΤΖΕΝΗ ΚΑΡΕΖΗ πια), ο «Βασιλιάς Ληρ» στο Ηρώδειο, η «Αντιγόνη» με το Εθνικό Θέατρο και σκηνοθέτη τον Βολανάκη στην Επίδαυρο και η «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» με το Θέατρο Τέχνης, το «Περιμένοντας τον Γκοντό», το σημαντικό έργο του Μπρεχτ «Ο κ. Πούντιλα και ο υπηρέτης του Μάτι» και η «Ανάκριση» του Πέτερ Βάις.

Μια από τις έξοχες δημιουργίες του ήταν το έργο «Κοπεγχάγη» του Μάικλ Φρέιν, μια συμπαραγωγή με το Θέατρο ΕΞΑΡΧΕΙΩΝ του Τάκη Βουτέρη (όπου και συμπρωταγωνιστούσαν μαζί με την Αφροδίτη Γρηγοριάδου), ένα έργο που, ακόμη και σήμερα, κυρίως σήμερα με τα γεγονότα που βιώνουμε στην Ευρώπη, είναι τρομερός στοχασμός πάνω στην αλαζονεία και την αναισθησία ακόμη και των επιστημόνων, όσον αφορά στη μοίρα της ανθρωπότητας.

Ο Καζάκος, ενταγμένος στην κομμουνιστική Αριστερά, αφού χρημάτισε δύο φορές και βουλευτής Επικρατείας της, ερχόταν από μια περιοχή της Ελλάδος, την κεντρική Πελοπόννησο, που τραυματίστηκε βαθιά για χρόνια με την εμφύλια αλληλοσφαγή. Και αυτή η εμπειρία τον καθόριζε ως το τέλος του βίου του. Προσωπικά, έχοντας από άλλη περιοχή της Ελλάδος τα ίδια βιώματα, συχνά απαλύναμε με τον Κώστα τα σύνδρομα που μας δημιούργησαν τραγικές συνθήκες, οι οποίες, όμως, στη γενιά μας μετουσιώθηκαν σε έργα αυτογνωσίας, κριτικής, ενδοσκόπησης, αλληλεγγύης και συγκατάθεσης.

Θυμάμαι σε ένα δείπνο στο σπίτι της Τζένης και του Κώστα ένας από τους συνδαιτυμόνες, ο μέγας αντιστασιακός Τάσος Μήνης, αφηγούνταν πως ως αεροπόρος βομβάρδιζε τους υποχωρούντες αριστερούς στον Γράμμο, για να στοχαστεί η παρέα πάνω στην «ελληνική τραγωδία», αφού ο αριστερός τώρα Καζάκος ήταν στρατιώτης του «Εθνικού Στρατού» και ο αξιωματικός της αεροπορίας Μήνης ήταν ο πιο βασανισμένος Ελληνας από τη χούντα!

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο πως ο Κώστας Καζάκος διέσχισε τον αιώνα κάτω από διαφορετικά κάθε φορά ιδεολογικά, πολιτικά, πολιτιστικά ουράνια τόξα που δεν ήταν πάντα γραφικά, αφού τα τόξα παραδοσιακά στη συνείδηση συναρτώνται με τα βέλη.

Ο Καζάκος έφυγε από τη ζωή πλήρης εμπειριών, διδαγμάτων, παραδειγμάτων και ελπίδων για ένα μέλλον, τουλάχιστον τιμιότερο, αν όχι ειρηνικότερο. Θα μας συνοδεύει για χρόνια η ποιότητα της τέχνης του και η συνέπεια των ιδεωδών του.