Η βουή {LF}και η αντάρα {LF}στη Χώρα {LF}των Βάσκων

Στο δυτικό άκρο των Πυρηναίων, με πρόσβαση στον Βισκαϊκό Κόλπο (Θάλασσα της Καντάβρια), οι τρεις επαρχίες της Ιβηρικής Αλαβα, Βισκάγια, Γκιπούσκοα, αποτελούν τη Χώρα των Βάσκων στην επικράτεια της Ισπανίας, με πληθυσμό που σήμερα φτάνει τα τρία εκατομμύρια. Σε αυτή τη γεωγραφική περιοχή μιλιέται από τη σχετική πλειοψηφία των κατοίκων η βασκική γλώσσα (Euskara), η μόνη στον κόσμο απομονωμένη γλώσσα χωρίς καμία σχέση με καμία από τις γλώσσες του πλανήτη, η οποία χρησιμοποιεί το λατινικό αλφάβητο, ενώ για τη γένεση και την ιστορία της δεν υπάρχει ως σήμερα κοινή αντίληψη, αφού η ύπαρξή της μπορεί να οφείλεται στους αρχαίους Ιβηρες, εμφανίζει ομοιότητες με τα γεωργιανά και εντέλει δεν έχει γλωσσικές ινδοευρωπαϊκές ρίζες. Με άλλα λόγια, η γλώσσα αποτελεί την αποκλειστική και αναντίρρητη ταυτότητα των Βάσκων, συνδεόμενη απαραβίαστα με τη χώρα τους (Euskadi), η οποία γεωγραφικά και πολιτιστικά προσδιορίζεται ως αποκλειστικός βασκικός χώρος (Euskal Herria).

Αν σε αυτήν την πολυπλοκότητα προσθέσουμε ότι μέρος της χώρας των Βάσκων ανήκει στη Γαλλία, αν αναλογιστούμε πως το καθεστώς Φράνκο απαγόρευε τη χρήση της βασκικής στην παιδεία, επιβάλλοντας τα καστιλιάνικα, επίσημη γλώσσα του ισπανικού κράτους, αν αναγνωρίσουμε πως η χώρα των Βάσκων τάχθηκε στην πλευρά των Δημοκρατικών κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939) και τιμωρήθηκε με την ισοπέδωση της πόλης της Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937 από τη ναζιστική και φασιστική αεροπορία της Λεγεώνας Κόνδορ, αν ως κορωνίδα προσθέσουμε τη ράβδο της Καθολικής Εκκλησίας, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ιστορικό «παράδειγμα», το οποίο η πολιτική ορθότητα θα χαρακτήριζε «απάνθρωπο». Σε αυτή την ορθότητα αντιπαραβάλλεται η εθνικιστική αντίδραση, η οποία με καταδρομικές επιχειρήσεις, δολοφονίες, αρπαγές, διεκδίκησε υπό τη σφραγίδα ΕΤΑ (Euskadi Ta Askatasuna = Βασκική Πατρίδα και Ελευθερία) από το 1959 ως τη διάλυσή της, το 2018, μια πολιτική ταυτότητα ανεξαρτησίας, με αποτέλεσμα την αυτονομία (Κοινότητα της Χώρας των Βάσκων), τοπικό κοινοβούλιο και κοινοτικές αρχές.

Η διαχείριση της βασκικής γλώσσας, η προσπάθεια να αποτελέσει κοινοτική, κοινωνική και πολιτική ταυτότητα πέρασε από την ενσωμάτωση των διαλέκτων σε μία «κοινή». Η λογιοσύνη δασκάλων και πατριωτών ώστε να αποκτήσει γραμματικούς κανόνες, ορθογραφικούς, εκφραστικούς, με ποιητικά και πεζογραφικά πρότυπα, όσο και αν είχαν εφήμερες αποδοχές των φωτισμένων, δεν κατέληγαν σε εκείνη την «κρίσιμη μάζα» που θα όρθωνε τη γλώσσα στο επίπεδο αυτοτελούς ύπαρξης και δημιουργίας. Η βαρύτητα των καστιλιάνικων προκαλούσε φαινόμενα αναγκαστικής διγλωσσίας, έτσι που ο αριθμός των βασκόγλωσσων μειωνόταν και ο αριθμός των βασκόφωνων-καστιλιάνικων αυξανόταν. Η Euskara κινδύνευε να μετατραπεί σε φθίνουσα μειονοτική γλώσσα. Ο νόμος για την «Κανονικοποίηση της Χρήσης της Βασκικής Γλώσσας» (1982) ανέκοψε αυτή την τάση, ενισχύοντας ταυτόχρονα την εμπιστοσύνη στην εξέλιξή της.

«Ηρεμη δύναμη»

Εδώ πρόβαλε ο Μπερνάρντο Ατσάγα (1951), γεννημένος στο Αστεάσου, κωμόπολη 1.500 κατοίκων της Γκιπούσκοα. Γράφοντας στα βασκικά και συμμετέχοντας στη μετάφραση των έργων του στα καστιλιάνικα, αποτέλεσε «φαινόμενο», καθώς η τεχνική του, η θεματολογία του, η ακρίβεια του λόγου τον κατέστησαν ευδιάκριτα Βάσκο και παράλληλα τον ενέταξαν στο ισπανικό και ευρύτερα ισπανόφωνο λογοτεχνικό περιβάλλον. Η μεσολάβηση (το στοίχημα) του Ατσάγα υπέρ της βασκικής γλώσσας θεμελίωσε «τίτλους τιμής» της βασκικής ταυτότητας και προβολή ήρεμης δύναμης, αποκτημένης μετά από πολύχρονες αστοχίες και αδικίες. Κατά κανόνα, τα διηγήματα και μυθιστορήματά του Ατσάγα ισορροπούν επιδέξια μεταξύ της αναπαράστασης της βασκικής ζωής και παράδοσης, η οποία, μένοντας για μεγάλο χρονικό διάστημα έξω από τη λογοτεχνική τύρβη, εμφανίζεται να έχει αφηγηματικά περισσεύματα που για πολλά χρόνια είχαν συσσωρευτεί, είχαν φιλτραριστεί και ανέμεναν την άνθισή τους. Από αυτόν τον «λειμώνα» ο Ατσάγα κορφολογεί, συνδυάζει, πλέκει και περιπλέκει καρπούς και ψηφίδες που ολοκληρώνουν ένα πολύχρωμο και πολυεπίπεδο ψηφιδωτό.

Η αρχή έγινε με το «Ομπαμπακόακ» («Οι άνθρωποι από την Ομπάμπα», 1988), που φέρει τον υπότιτλο «Ο μυθικός κόσμος της Ομπάμπα», ενός φανταστικού βασκικού χωριού, όπου τα πρόσωπα και τα πράγματα εκτινάσσονται προς λογιών κατευθύνσεις σε μια πυρετώδη αναζήτηση σωτηρίας από φαντασιώσεις και πράξεις. Ο συγγραφέας σχολίασε: «Η Ομπάμπα είναι ένα εσωτερικό τοπίο. Δεν θυμόμαστε όλα όσα συνέβησαν στο παρελθόν, αλλά εκείνο που μένει στη μνήμη είναι η λεπτομέρεια: το παράθυρο, η πέτρα, η γέφυρα. Η Ομπάμπα είναι η χώρα του παρελθόντος μου, ένα μείγμα πραγματικότητας και συγκίνησης». Το «Ομπαμπακόακ» βραβεύτηκε το 1989 με το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας της Ισπανίας και έχει μεταφραστεί σε δεκάδες γλωσσών.

Από τότε ως τις μέρες μας το πεζογραφικό έργο του Ατσάγα είναι πλούσιο σε τίτλους, βραβεία, μεταφράσεις, μεταφορές στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Οι εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ έχουν παρακολουθήσει αυτή την εξέλιξη και από το 1993, όπου εκδόθηκε το «Ομπαμπακόακ» στα ελληνικά μέχρι σήμερα, είναι διαθέσιμοι οι τίτλοι «Ενας άνθρωπος μόνος», «Εκείνοι οι ουρανοί», «Ο γιος του ακορντεονίστα» και «Σπίτια και τάφοι», η έκδοση του 2022.

Σε αυτό το έργο συμπυκνώνονται πενήντα χρόνια ιστορίας της Χώρας των Βάσκων με καίριες αναφορές σε πολιτικές συμπεριφορές, οι οποίες όσο και αν καλλιεργούνται στον περιορισμένο κύκλο της εξουσίας, σημαδεύουν τη ζωή πρωταγωνιστών και πρωταγωνιστριών, ανάμεσα σε φιλίες και αποχωρισμούς, απογοητεύσεις και χαρές, ενώ η φύση σημαδεύει πάντα τη ζωή τους. Σε σύγκριση με τους διαθέσιμους τίτλους στα ελληνικά, το δίκην χρονικού «Σπίτια και τάφοι», στηριγμένο και αυτό στο μοτίβο των ψηφίδων, με πλεονέκτημα τη συμπλήρωσή τους μέσω μιας σταθερής ομάδας ηρώων/συνομιλητών, η οποία λειτουργεί ως καταλύτης, είναι λαμπρή απόδειξη σύμπλευσης του συγγραφέα με τον τόπο του. Ετσι, η αξία του έργου δεν είναι η πρόσοψή του με τα στολίδια της που προκαλούν θαυμασμό, αλλά ό,τι βρίσκεται πίσω από όλο αυτό το «στήσιμο», που καθιστά το «Σπίτια και τάφους» μια βουή των πραγμάτων, τα οποία υμνούν τη ζωή. «Τα πρόσωπα, οι ήρωές μου» δηλώνει, «έρχονται να με βρουν. Ζουν».

{1BSYG}Μπερνάρντο Ατσάγα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σπίτια και Τάφοι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κώστας Αθανασίου{CR}Εκδ. ΕΚΚΡΕΜΕΣ, σελ. 448{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,40 ευρ{4BTIM}ώ