Οι αόρατοι «αγαθοποιοί» της Ιστορίας

Ο δοκιμιογράφος και συγγραφέας Γκαμπριέλε Νίσιμ ζει και εργάζεται ως δάσκαλος στο Μιλάνο. Είναι ένας πολύ δραστήριος άνθρωπος, ιδρυτής και πρόεδρος της Gariwo, μιας οργάνωσης που αναζητεί περιπτώσεις δίκαιων ανθρώπων ανά τον κόσμο, το έργο των οποίων αναδεικνύει και παρουσιάζει κυρίως σε νέους ανθρώπους. Το 2003 δημιούργησε στο Μιλάνο τον Κήπο των Δικαίων κατ’ αναλογία του αντίστοιχου της Ιερουσαλήμ. Πρωτοστάτησε στη θεσμοθέτηση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 6 Μαρτίου 2012 της Ευρωπαϊκής Ημέρας Μνήμης των Δικαίων και τον Δεκέμβριο του 2017, ύστερα πάλι από δική του πρωτοβουλία, η ιταλική Βουλή νομοθέτησε την Ημέρα των Δικαίων της Ανθρωπότητας.

Το βιβλίο θυμίζει το ανεπανάληπτο έργο του Τσβετάν Τοντόροφ «Μνήμη του κακού – Πειρασμός του καλού. Στοχασμοί για τον αιώνα που έφυγε», πάλι από την Εστία, σε εξαιρετική μετάφραση του Κώστα Κατσουλάρη, όπου εκεί μέσα από έξι παραδείγματα καταγράφονται έξι δίκαιοι άνθρωποι (Βασίλι Γκρόσμαν, Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόιμαν, Νταβίντ Ρουσέ, Πρίμο Λέβι, Ρομέν Γκαρί, Ζερμέν Τιγιόν). Στο παρουσιαζόμενο βιβλίο ο συγγραφέας του κάνει ακριβώς το ίδιο. Αναδεικνύει κυρίως δίκαιους ανθρώπους, οι οποίοι με ρίσκο της ζωής και της ευημερίας τους έσωσαν συνανθρώπους τους από τον θάνατο, τον οποίο επιζητούσε το μίσος άλλων συνανθρώπων τους. Δεν ασχολείται με το τι είναι δίκαιο, αλλά με το ποιος είναι δίκαιος και γιατί. Σε βοήθειά του καλεί μεγάλους στοχαστές, οι οποίοι έχουν γράψει για το πώς κανείς γίνεται δίκαιος. Κάθε παράδειγμα δίκαιου ανθρώπου που δίνει συνοδεύεται και με τις απόψεις μεγάλων συγγραφέων. Ετσι το μότο «μην υπηρετείς τον τύραννο» που δίδασκε ο Ετιέν ντε λα Μποεσί συνοδεύεται από το παράδειγμα του Βάτσλαβ Χάβελ, το σαιξπηρικό «να είσαι δίκαιος στην εποχή σου» από το παράδειγμα αντίστασης στο κακό και την ιδέα τού να μην κρύβεσαι από τα προβλήματα της εποχής της τσέχας δημοσιογράφου Μιλένα Γεσένκα, το «μην αδικείς» του Σωκράτη από το παράδειγμα αυτοθυσίας της Ολλανδοεβραίας Ετι Χίλεσουμ, το «μη μισείς» από το παράδειγμα των Γάλλων Αντουάν Λερίς και Ετιέν Καρντίλ που έχασαν δικούς τους ανθρώπους από τρομοκρατικά χτυπήματα, αλλά ζήτησαν κανείς να μη μισήσει τους δολοφόνους και πολύ περισσότερο όλους τους άλλους μουσουλμάνους, η προτεραιότητα του ηθικά καλού σε σχέση με το κρατικά καλό του κινέζου προξένου στη Βιέννη Χο Φενγκ Σαν, ο οποίος αντίθετα με τα κακώς εννοούμενα συμφέροντα της χώρας του έδωσε χιλιάδες βίζες σε Εβραίους της Βιέννης.

Οι δίκαιοι δεν είναι υπεράνθρωποι. Είναι άνθρωποι σαν και εμάς και ζουν δίπλα μας. Είναι άνθρωποι ευάλωτοι και ατελείς, αλλά αυτό όχι μόνο δεν μειώνει την αίσθηση του δικαίου που έχουν, αλλά μάλλον τη φέρνει πιο κοντά στα δικά μας ανθρώπινα μέτρα. Αυτή την προσέγγιση του τη μετέδωσε ο Μοσέ Μπέισκι, εμπνευστής του Κήπου των Δικαίων των Εθνών στην Ιερουσαλήμ. Τη ζωή και το έργο του μέντορά του συνδέει με τις ιδέες για την «ευαλωτότητα και την ευγνωμοσύνη» του Μάρκου Αυρήλιου. Ο Νίσιμ δεν αναζητεί τον τέλειο άνθρωπο. Αντιθέτως πιστεύει πως η αναζήτησή του καθώς και η αναζήτηση της τέλειας κοινωνίας και του τέλειου κόσμου οδηγούν σε ολοκληρωτικά καθεστώτα. Οσοι αναζητούν την τέλεια κοινωνία είναι σαν εκείνο τον κηπουρό που για να ομορφύνει τον κήπο του ξεριζώνει όλα τα αγριόχορτα. Ο,τι δεν συμφωνεί με αυτό το ξερίζωμα πρέπει να εκλείψει. Μόνο που εδώ μιλάμε γι’ ανθρώπους και όχι για αγριόχορτα.

Προσφεύγει στον μεγάλο Βασίλι Γκρόσμαν και στην άποψή του πως στο όνομα της τέλειας κοινωνίας άνθρωποι με αγνά ιδανικά έγιναν πληροφοριοδότες που κατέδωσαν φίλους, συγγενείς, συναδέλφους και πολλοί έγιναν ακόμη και δολοφόνοι. Εν ονόματι του υπέρτατου σκοπού αποφάσισαν να πνίξουν την ηθική προσωπική τους συνείδηση. Το να μη δώσεις την ψυχή σου στο μίσος και στον ολοκληρωτισμό είναι το κύριο χαρακτηριστικό των δίκαιων ανθρώπων, τόσο σε συνθήκες κανονικότητας όσο και στις δύσκολες καταστάσεις. Είναι αυτό που ο Γκρόσμαν αποκαλούσε «καλοσύνη χωρίς επίγνωση». Ο δίκαιος δεν επιζητεί την αναγνώριση, αλλά ο ωφελούμενος απ’ αυτόν οφείλει να του το αναγνωρίσει. Κάτι που δεν έκανε ο διασωθείς από έναν πολωνό ωρολογοποιό Εβραίος στο Λβιφ ή δεν έκαναν οι διασωθέντες ιταλοί τουρίστες από τον τυνήσιο ξεναγό τους Χαμαντί μπεν Αμπντεσλέμ σε μια ισλαμιστική επίθεση. Ο Νίσιμ επικαλείται, σ’ ένα εξαιρετικό κεφάλαιο, την ηθική του Σπινόζα για να δείξει ποιος είναι δίκαιος. Σύμφωνα με τον Σπινόζα, οι άνθρωποι κινητοποιούνται από δύο κίνητρα. Απ’ αυτό της προστασίας της ζωής τους και απ’ αυτό της αναζήτησης της δύναμής τους. Τίποτα δεν εξυπηρετεί καλύτερα αυτά τα δύο κίνητρα από την ανθρώπινη αλληλεγγύη και συνεργασία – όχι ο ανταγωνισμός. Από τη σωκρατική αρχή «μην αδικείς» κατευθύνθηκε η ολλανδοεβραία συγγραφέας Ετι Χίλεσουμ, όταν δεν φοβήθηκε να εναντιωθεί τόσο στον ναζισμό όσο και στον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό. Το μεγάλο δίδαγμα όμως που βγαίνει από αυτήν ήταν η θέση της πως δίκαιος είναι αυτός που δεν μισεί ακόμη και τους διώκτες του. Αν και φυσικά υποστήριξε και την οργανωμένη αντίσταση κατά των Ναζί. Κομμουνίστρια αρχικά η ίδια, κατέληξε στο συμπέρασμα πως το μίσος βάζει από το παράθυρο καθετί μη σοσιαλιστικό στον σοσιαλισμό. Πίστευε πως «δεν μπορείς να παλεύεις ενάντια στο μίσος προτείνοντας μηχανισμούς νέου μίσους»(σ. 124). Αυτή είχε καταλάβει «πως όλοι οι άνθρωποι που συγκρούονται δεν είναι δαίμονες ή άγιοι, αλλά είναι άνδρες και γυναίκες σαν εκείνη» (σ. 120).

Εβραίοι

Ο συγγραφέας καταφεύγει και στο παράδειγμα του ρώσου συνταγματάρχη Στανίσλαβ Πετρόφ, ο οποίος στις 25 Σεπτεμβρίου 1983 είδε στα ραντάρ πυρηνικές κεφαλές να κατευθύνονται προς την ΕΣΣΔ. Αντί να προειδοποιήσει τους ανωτέρους του για να ετοιμάσουν την αντεπίθεσή τους, σκέφτηκε ψύχραιμα πως αν επρόκειτο για πραγματική πυρηνική επίθεση της Δύσης κατά της χώρας του οι κεφαλές θα έπρεπε να είναι πολύ περισσότερες. Περίμενε. Μέχρι που φάνηκε πως η επίθεση ήταν σφάλμα των υπολογιστών. Επίσης ο βούλγαρος αντιπρόεδρος της Βουλής Ντιμίτερ Πέσεφ κίνησε γη και ουρανό μόλις έμαθε πως σχεδιάζεται η εκτόπιση των Εβραίων της Βουλγαρίας. Και κατάφερε η Βουλγαρία να είναι η μοναδική χώρα στην οποία δεν εξοντώθηκαν μαζικά οι Εβραίοι της. Στην Ελλάδα δεν είχαμε κάτι τέτοιο. Δίκαιος ήταν και ο Τζιοβάνι Παλούτσι, νομάρχης της Τεργέστης, που αγνόησε τους ρατσιστικούς νόμους που ψήφισε η ιταλική Βουλή το 1938. Ακόμη και ένας φασίστας έμπορας όπως ο Τζόρτζιο Περλάσκα που έσωζε Εβραίους στη Βουδαπέστη. Δίκαιος και άφοβος ήταν και ο γερμανός συγγραφέας Αρμιν Βέγκνερ που το 1933 έστειλε επιστολή διαμαρτυρίας στον Χίτλερ για τους ρατσιστικούς νόμους του.

Μουσουλμάνοι

Δεν εστιάζει όμως μόνο στη διάσωση των Εβραίων από τους Ναζί, αλλά και στα παραδείγματα μουσουλμάνων που δεν δίστασαν με κίνδυνο ή χάνοντας τη ζωή τους να σώσουν χριστιανούς και Εβραίους από ισλαμιστές τρομοκράτες. Αναφέρθηκε ήδη εδώ το παράδειγμα του τυνήσιου ξεναγού, αλλά υπήρξε και ο ινδός μουσουλμάνος Φαράτζ Χουσεΐν που προτίμησε να τον εκτελέσουν μαζί με τις αλλόθρησκες φίλες του από το να σωθεί επειδή ήταν μουσουλμάνος. Ή ο Κενυάτης Σαλάχ Φαράχ που και αυτός έχασε τη ζωή του επειδή αρνήθηκε να δεχθεί να τον διαχωρίσουν από τους άλλους που δεν ήταν μουσουλμάνοι. Ή και ο μουσουλμάνος Λασάνα Μπατίλι από το Μάλι που έσωσε δεκαπέντε εβραίους πελάτες στο πολυκατάστημα όπου εργαζόταν κρύβοντάς τους σ’ ένα ψυγείο. Εκρυψα άνδρες και γυναίκες σαν εμένα, δεν έκρυψα Εβραίους, είπε. Προς τιμήν του το γαλλικό κράτος δεν τον ξέχασε, όπως το ιταλικό αρχικά ξέχασε τον τυνήσιο ξεναγό, και τον βράβευσε για την πράξη του.

Ο συγγραφέας επιμένει στα μουσουλμανικά παραδείγματα, αυτός, ένας Εβραίος, γιατί θέλει να καταδικάσει όλους αυτούς που χρησιμοποιούν την ισλαμική τρομοκρατία για να καταδικάσουν μια ολόκληρη θρησκεία και κυρίως ανθρώπους που έχουν διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις. Είναι πεπεισμένος, όπως κι ο Σπινόζα, πως η συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων φτιάχνει έναν καλύτερο κόσμο. Υποστηρίζει την άποψη του Ολιβιέ Ρουά περί ισλαμοποίησης του ριζοσπαστισμού και όχι του Ζιλ Κεπέλ περί ριζοσπαστικοποίησης του Ισλάμ και για να το τεκμηριώσει καταφεύγει ακόμη και στο μυθιστόρημα «Τρομοκρατικό χτύπημα» της Γιασμίνα Χάντρα (γυναικείο λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Μοχάμεντ Μουλεσεχούλ), όπου ο βασανιστής του γιατρού Αμίν Ζααφαρί, που αναζητεί τα αίτια που η γυναίκα του αυτοανατινάχθηκε παρασέρνοντας στον θάνατο δεκάδες ανθρώπους, αποτυπώνει με ανάγλυφο τρόπο τι κάνει έναν άνθρωπο δολοφόνο στο όνομα μιας θρησκείας. Σε ρέοντα ελληνικά η μετάφραση της Δάφνης Βλουμίδη.

{1BSYG}Γκαμπριέλε Νίσιμ {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ούτε άγιοι ούτε ήρωες{CR}Το κατά δύναμη καλό{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Δάφνη Βλουμίδη {CR}Εστία, 2022, σ. 209{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ