«Μια φωνή με γενναιότητα και ευγένεια»

Είναι στα όρια του αυτονόητου να ακούει κανείς από τον Γιώργη Ξυλούρη να λέει ότι μεγάλωσε με τα τραγούδια του θείου του, Νίκου Ξυλούρη. ‘Η ότι το παίξιμο της λύρας του είναι ακόμη ζωντανό στη μνήμη του. Ο τρόπος όμως που επιλέγει ο Ψαρογιώργης να σκιαγραφήσει τον θρύλο της ελληνικής μουσικής και οι λέξεις που χρησιμοποιεί για να αποδώσει το μεγαλείο του αποδεικνύουν τα πολύτιμα υλικά αυτής της μουσικής οικογένειας η οποία έχει διαμορφώσει ένα κομμάτι της νεότερης μουσικής ιστορίας. Η σεμνότητα και ο πολιτισμός είναι οι λέξεις που σίγουρα μένουν από οποιαδήποτε συνομιλία – του παρελθόντος ή του παρόντος. Αφορμή για την παρακάτω κουβέντα με τον εξαίρετο δημιουργό και λαουτιέρη είναι η αυριανή εμφάνισή του στο Ηρώδειο στην παράσταση του Σταύρου Ξαρχάκου «Ητανε μια φορά», προς τιμήν του καλλιτέχνη που η φωνή του έγινε σύμβολο αντίστασης τα δύσκολα χρόνια της σκληρής δοκιμασίας.

«Ο θείος μου ο Νίκος είναι ασύγκριτος και αυτά που έχει πει είναι μοναδικά. Ο καθένας από εμάς, με τη σειρά του, έχει το δικό του χρώμα, αποτύπωμα. Τα τραγούδια του Νίκου Ξυλούρη ήταν στην καθημερινότητά του. Τον έζησα όμως διότι ερχόμουν με τον πατέρα μου στην Αθήνα όταν ανεβαίναμε για να παίξουμε και μέναμε στο σπίτι του στο Γαλάτσι. Οταν έφυγε από τη ζωή ήμουν 15 ετών αλλά πρόλαβα να αποκτήσω βιώματα και εικόνες μαζί του».

Ο Νίκος Ξυλούρης δεν έπαψε ποτέ με κάθε ευκαιρία να κατεβαίνει στην αγαπημένη του Κρήτη. «Ο ερχομός του στ’ Ανώγεια ήταν σαν γιορτή. Ηταν ένας άνθρωπος που χαιρόσουν να είσαι δίπλα του, να ακούς τα χωρατά του, γιατί είχε πολύ ωραίο και λεπτό χιούμορ και ένα ωραίο πηγαίο γελοίο. Ηταν γλυκύτατος άνθρωπος και δεν ήταν τυχαίο που του αποδόθηκε το προσωνύμιο “Αρχάγγελος”. Είχε κάτι αρχαγγελικό».

Ο Γιώργης Ξυλούρης είχε την τύχη να ανατραφεί και να διαμορφώσει το μουσικό του ιδίωμα στην πλούσια παράδοση των Ανωγείων. Σε αυτό μπορεί να προσθέσει κανείς ότι λειτούργησε ενισχυτικά ότι σε αυτό τον ορεινό τόπο η οικογένειά του είναι συνώνυμο αυτής της παράδοσης. Σημαιοφόρος αυτής της πορείας είναι ο Ψαρονίκος που με την παρουσία του στον ελληνικό μουσικό χάρτη κατάφερε να συνδράμει καταλυτικά στη διέγερση της κρητικής παραδοσιακής μουσικής και την εξέλιξη του σύγχρονου πολιτικού τραγουδιού.

Είναι πολλές οι ιστορίες που θυμάται από τον αγαπημένο του θείο, τον τραγουδιστή, με αυτή την αρχέγονη φωνή που έχει εγγραφεί στο συλλογικό ασυνείδητο. Υπάρχουν μερικές ανεξίτηλες εικόνες από τον ακέραιο και ρωμαλέο κρητικό άντρα που κρατούν πρωταγωνιστικό ρόλο στη μνήμη του Γιώργη Ξυλούρη. «Οταν ήμουν περίπου 10 ετών, ο θείος μου εμφανιζόταν στην Πλάκα στο Θεμέλιο και ο πατέρας μου στο Δοξάρι στο Σύνταγμα. Μου έμαθε τη διαδρομή να πηγαίνω από το Σύνταγμα στην Πλάκα που τραγουδούσε να τον βρίσκω. Εκεί με περίμενε ο κ. Κώστας για να με οδηγήσει στον θείο μου γιατί απ’ έξω σχηματιζόταν ουρά για να μπει στο μαγαζί. Κατέβαινα στο μικρό του καμαρίνι και έβλεπα το πρόσωπό του να λάμπει. Χαιρόταν επίσης γιατί είχα την κρητική προφορά και μιλούσα στην καρδιά του. Ανεβαίναμε στην αίθουσα και καθόμουν σε ένα μικρό τραπεζάκι και τον έβλεπα να τραγουδά και μαγευόμουν. Στην μπάντα του έπαιζε και ο θείος μου ο Ψαρογιάννης».

Η οικογένεια
«Γυρνάνε αμίλητα παιδιά», «Παραμύθι», «Εβαλε ο Θεός σημάδι» είναι μερικά από τα τραγούδια με τα οποία τον φέρνει στο μυαλό του από εκείνα τα βράδια. «Εμείς ως οικογένεια (Ψαραντώνης, Γιάννης Ξυλούρης, Νίκη Ξυλούρη, Λάμπης Ξυλούρης, Ελευθερία Ξυλούρη) στην παράσταση έχουμε αναλάβει το κρητικό μέρος διότι ο θείος μου, πέρα από το ότι ήταν ένας μεγάλος ερμηνευτής, ήταν ένας μεγάλος συνθέτης. Το έντεχνο μέρος το έχουν επωμιστεί οι Μίλτος Πασχαλίδης, Χρήστος Θηβαίος και Ηρώ Σαΐα. Ο θείος μου είχε γράψει πολλά που όταν έπαιζε τους έδινε ένα εντελώς δικό του χρώμα. Επίσης ήταν μεγάλος λυράρης. Ο ήχος του δοξαριού του ήταν μοναδικός. Εγινε η φωνή του λαού σε μια εποχή που είχε την ανάγκη να εκφράσει τα “πιστεύω” του μετά από μια καταπίεση χρόνων. Ο Νίκος βγήκε μέσα από τον λαό, ήρθε δουλεμένος μέσα από τα βουνά της Κρήτης. Οι ερμηνείες του είχαν γενναιότητα, αλλά την ίδια στιγμή τρυφερότητα και ευγένεια. Κουβαλούσε στον ήχο της φωνής του δύναμη, αρχοντιά αλλά και τον τρόπο που μεγάλωσε. Αυτό το κλίμα γενναιοδωρίας, περηφάνιας, προσφοράς και αγάπης επικρατούσε στα μέρη μας εκεί όπου γαλουχηθήκαμε. Το χωριό μας κάηκε και το ξαναχτίσαμε όλοι μαζί. Οι μανάδες όλου του χωριού ήταν μανάδες μας, γιατί όλες μάς φρόντιζαν και μάς νοιάζονταν, τα σπίτια όλου του χωριού ήταν σπίτι μας. Αυτή είναι η μεγάλη παρακαταθήκη μας και με αυτήν μπολιάστηκε το καλλιτεχνικό ιδίωμα του θείου μου και έγινε – και θα παραμείνει – μοναδικό και σπουδαίο».