Ο Αγγελος Σπαχής πέρα από τον «Ασσο»

Είναι ο δημιουργός – ήδη το 1931 – πίσω από το αειθαλές λογότυπο του Ασσου της καπνοβιομηχανίας Παπαστράτος. Αλλά, σύμφωνα με τις βιβλιογραφικές ενδείξεις, και του σήματος του Ολυμπιακού, το οποίο σχεδίασε αρχικά ως λογότυπο της εκδοτικής σειράς του περιοδικού «Παντογνώστης» το 1924 (ο δαφνοστεφανωμένος έφηβος), για να γίνει τον επόμενο χρόνο έμβλημα της ομάδας. Πρόκειται για τον εν πολλοίς λησμονημένο γραφίστα Αγγελο Σπαχή (1903-1960), προς τιμήν του οποίου η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος διοργανώνει έκθεση από σήμερα έως τις 20 Νοεμβρίου στον μεγάλο εκθεσιακό χώρο της.

Γεννημένος το 1903 στην Πλάκα, εργάστηκε ως αυτοδίδακτος και μαθήτευσε στην πρωτοποριακή για την εποχή της διαφημιστική εταιρεία Ανατολή του Νικόλαου Δαμάσκου στην Αθήνα. Στον ίδιο χώρο έκανε έκθεση και η Ομάδα Τέχνη, όπου ο νεαρός γραφίστας γνώρισε τον Περικλή Βυζάντιο. Ο τελευταίος είναι που θα γράψει τη νεκρολογία του Σπαχή στον «Ζυγό» (Φεβρουάριος 1961), όπως παρατίθεται στον εξαιρετικά κατατοπιστικό κατάλογο της έκθεσης (επιμέλεια Σταύρος Ζουμπουλάκης, έρευνα και τεκμηρίωση αρχειακού υλικού και σχεδίων Ν.Π. Παΐσιος, Κωνσταντίνα Ντακόλια, Αθηνά Κυριακώδη, σχεδιασμός Βάσω Αβραμοπούλου / A4 design): «Ξέχωρα από την καλλιτεχνική του προσφορά ξεχώριζε ανάμεσα στους συναδέλφους του με τον ανεξάρτητο χαρακτήρα του και την προσωπική του κρίση. Γι’ αυτό δεν μπόρεσε να μείνη για καιρό μέλος σε κανένα καλλιτεχνικό σωματείο. Κι όμως κανείς δεν ενδιαφέρθηκε τόσο για τους συναδέλφους του όσο αυτός».

Και σκηνογράφος

Είναι ο πρώτος γελοιογράφος σκίτσα του οποίου δημοσιεύονται στο «Ελεύθερο Βήμα» του Δημήτρη Λαμπράκη το 1922, φιλοτεχνεί αφίσες του ΕΟΤ και δεκάδες εξώφυλλα για παιδικά βιβλία (εκδόσεις Ν. Αλικιώτη, «Χαραυγή»), ενώ ως σκηνογράφος συνεργάζεται με τον θίασο της Κυβέλης και με τον Φώτο Πολίτη, με τον οποίο θα συγκρουστεί για το σκηνικό της «Εκάβης» με τη Μαρίκα Κοτοπούλη το 1927 στο Παναθηναϊκό Στάδιο. «Ο Aγγελος Σπαχής άσκησε μια τέχνη ανώνυμη, καθημερινή, εμπορική, εφήμερη, πολύ συχνά ανυπόγραφη, την τέχνη του διαφημιστικού σχεδίου, της αφίσας, του εμπορικού σήματος. Ασκησε μια τέχνη ταπεινή, αλλά στις καλύτερες στιγμές της με ύφος! Η μοίρα των δημιουργών αυτού του είδους είναι παράδοξη: τα έργα τους γίνονται πασίγνωστα, αλλά οι ίδιοι μένουν άγνωστοι», σημειώνει στον κατάλογο ο Στ. Ζουμπουλάκης, πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Τα ρεύματα με τα οποία έρχεται σε επαφή, όπως σημειώνει ο Ν.Π. Παΐσιος στο κείμενο «Ενας ξεχασμένος πρωτοπόρος», περιλαμβάνουν τον κυβισμό και τον κυβοφουτουρισμό, το ολλανδικό κίνημα De Stijl, τον κονστρουκτιβισμό, το μπαουχάους, την αρ ντεκό. Ο επιμελητής αναδεικνύει και τη χρονιά του 1926 ως ιδιαίτερα καθοριστική για την πορεία του Αγγελου Σπαχή. «Πρώτον, γιατί τότε, μέσα στη δικτατορία του Πάγκαλου, αρχίζει η συνδικαλιστική δράση του Σπαχή, που εκλέγεται δεύτερο αναπληρωματικό μέλος στο Διοικητικό Συμβούλιο του Συνδέσμου Ελλήνων Σκιτσογράφων. Οι σταθμοί αυτής της δράσης – ο δρόμος θα οδηγήσει γρήγορα στους κόλπους της Κομμουνιστικής Αριστεράς – είναι η συμμετοχή του στη δεύτερη Ομάδα Τέχνη (Ομάς Τέχνη 1930), η εμπλοκή του, λίγους μήνες πριν από τη δικτατορία Μεταξά, στην Ενωση υπέρ των Ελευθεριών του Ανθρώπου και του Πολίτη του Αλέξανδρου Σβώλου, η ανάμειξή του με το ΕΑΜ Καλλιτεχνών την περίοδο της γερμανικής κατοχής και αργότερα με το εξαιρετικά βραχύβιο καλλιτεχνικό σωματείο Κύκλος Τέχνης, και τέλος η εγγραφή του στο Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος το 1945 – πριν τα σαρώσει όλα, και τους θεατρίνους και τον θεατρώνη, ο εμφύλιος σπαραγμός. Ακόμα, στα 1926 θα αρχίσει επίσημα την εικοσαετή σταδιοδρομία του (1926-1945) ως σκηνογράφος. Αλλά το γεγονός αυτό φαίνεται να είναι εξάρτημα του τρίτου και πιο σημαντικού ορόσημου της ίδιας χρονιάς στην εργοβιογραφία του Σπαχή. Το 1926 αρχίζει η επίσημη συνεργασία του με τον Νίκο Καστανάκη (1896-1962), που θα κρατήσει σχεδόν δέκα χρόνια».

Στην έκθεση, με επιμελητές τους Αλέξανδρο Παπαγεωργίου – Βενετά, Ν.Π. Παΐσιο, Κωνσταντίνα Ντακόλια, Αθηνά Κυριακώδη, παρουσιάζονται αφίσες και μακέτες διαφημιστικών, βιβλία, γελοιογραφικά σχέδια, αλλά και οι ελάχιστοι πίνακες που έχει φιλοτεχνήσει.

Info

«Αγγελος Σπαχής 1903-1960» στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, 20/9-20/11, είσοδος ελεύθερη