Θεμέλια μιας γενιάς

Ευγνωμονώ την τύχη μου που ευδόκησε να ζήσω σε μια οικογένεια και σε μια μικρή κοινωνία που αγαπούσαν τα βιβλία. Εχοντας πατέρα εκπαιδευτικό και συνάμα μανικό για το διάβασμα, μεγάλωσα μέσα σε ένα νοικιασμένο σπίτι, αλλά στα δύο δωμάτια, όπου ζούσαμε πέντε άτομα, το μόνο κυρίαρχο έπιπλο ήταν οι βιβλιοθήκες ή τα ράφια στους άλλοτε γυμνούς τοίχους. Γραφείο δεν είχα για να μελετώ από τα πρώτα χρόνια του σχολείου. Το σπίτι με τοίχους γερούς παλιάς δομής άφηνε στα εσωτερικά των παραθύρων μισό μέτρο «ποδιά», καλυμμένη με σανίδες, ώστε να σχηματίζεται ένα εντοιχισμένο τραπέζι. Εκεί διάβαζα, εκεί έγραφα ως την εποχή που μετακομίσαμε στην Αθήνα. Οπου κι εκείνο το νοικιασμένο σπίτι δεν είχε χώρο για γραφείο και βιβλιοθήκη έγινε ένα εντοιχισμένο ντουλάπι στο υπνοδωμάτιο που μοιραζόμασταν τέσσερα αγόρια. Κι όμως, δε θυμάμαι ούτε μια νύχτα ή ένα μεσημέρι στη ζωή μου να μην έχω δίπλα μου ένα βιβλίο. Θα ομολογήσω την τρελή μου συνήθεια να κλείνω τα μάτια μπροστά στα ράφια των βιβλιοθηκών που μου κληροδότησε ο πατέρας μου και να τραβάω όποιο βιβλίο τύχαινε, ακόμη και σε ηλικία που δεν επέτρεπε στο μυαλό να εισχωρήσει σε γνώσεις ειδικές, σε επιστήμες αυστηρές, σε ιδέες δύστροπες και σε νοοτροπίες δυσπρόσιτες και ιστορικά μακρινές.

Ο πατέρας μου είχε μια γενναία συλλογή βιβλίων και ως εκπαιδευτικός. Οταν αποφάσισα να γίνω κι εγώ, το μόνο που μου κληροδότησε ήταν τα βιβλία και τη φράση «ο δάσκαλος πρέπει να ξέρει και να ξέρει και να ξέρει…». Μάλιστα με προίκισε με μια τόλμη που τον ευγνωμονώ. Να τολμώ στην τάξη, όταν ένας μαθητής ρωτούσε κάτι που δεν το γνώριζα (και υπάρχουν μικροί δαίμονες που δοκιμάζουν τις γνώσεις του δασκάλου τους) να έχω μιαν απάντηση, έμμεσο μάθημα: «Θα το κοιτάξω στη βιβλιοθήκη και αύριο θα σου απαντήσω, εκτός αν με προλάβεις και το αναζητήσεις εσύ στη σχολική βιβλιοθήκη ή όπου αλλού υπάρχουν βιβλία».

Οταν διάβασα πως ο Σωκράτης είχε πληροφορηθεί στην Αθήνα πως στην Ανατολή υπήρχε ένας φιλόσοφος ονόματι Ηράκλειτος, με αποκαλυπτική σκέψη, παρήγγειλε σε ένα καπετάνιο Πειραιώτη που έκανε συχνά εμπορικά ταξίδια στην Εφεσο, να βρει και να του φέρει χειρόγραφο με το έργο του Ηράκλειτου. Ενιωσα πανευτυχής που στη βιβλιοθήκη της πόλης που μεγάλωσα, στη βιβλιοθήκη του σχολείου και στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου, έτσι να άπλωνα το χέρι μου, είχα μπροστά μου τη συλλογή με τα αποσπάσματα που διασώθηκαν της ηρακλείτειας σοφίας. Εκτοτε συνειδητοποίησα, όπως και οι περισσότεροι συνάνθρωποί μου, πως ο κόσμος των ιδεών που μέσα τους περιδιαβάζω (τι έξοχο το ελληνικό αυτό ρήμα!) είναι διαθέσιμο μέσα σε εκατομμύρια τυπωμένες σελίδες, διαθέσιμες σε κάθε άνθρωπο, είτε σε δανειστικές βιβλιοθήκες, είτε σε παιδευτικές, είτε σε φιλικές, οικογενειακές και σήμερα πλέον διαθέσιμες με ένα κλικ μέσω διαδικτύου. Σήμερα με ένα κλικ μπορείς να έχεις στη διάθεσή σου ένα χειρόγραφο του δράματος του Ευριπίδη «Βάκχαι», έργο αντιγραφέα του 5ου αιώνα μ.Χ., στο σπίτι σου. Πριν μισόν αιώνα ένας ενδιαφερόμενος στον Ευριπίδη φιλόλογος ή φιλόσοφος ή γλωσσολόγος έπρεπε να ταξιδέψει στη χώρα όπου διέθετε η βιβλιοθήκη της (π.χ., στο Βατικανό, στη Μόσχα, στο Εσκοριάλ) χειρόγραφο της τραγωδίας του Ευριπίδη.

Οταν έγινα φοιτητής φιλολογίας το 1955 και απομακρύνθηκα από τη βιβλιοθήκη του πατέρα μου, ανακάλυψα τη βιβλιοθήκη του Αθήνησι, όπου κάθε έδρα είχε το δικό της αναγνωστήριο. Οι καθηγητές μου, ο Τομαδάκης, ο Θεοδωρακόπουλος, ο Μαρινάτος, ο Βουρβέρης, ο Ζακυνθινός και άλλοι έξοχοι επιστήμονες και δάσκαλοι, όταν πήγαινα στις προφορικές εξετάσεις που κυριαρχούσαν (λίγες γραπτές είχαμε) με αναγνώριζαν, διότι με είχαν πλέον συνηθίσει ως μόνιμο αναγνώστη έξω από τα γραφεία τους. Και βέβαια δεν ήμουν εξαίρεση. Συμφοιτητές, τουλάχιστον είκοσι του ίδιου έτους, εξελίχθηκαν σε καθηγητές Πανεπιστημίου, επαρχιωτόπουλα με γονείς που πάλευαν να τα βγάλουν πέρα στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, πολλοί μάλιστα γονείς εξόριστοι επειδή είχαν αντικατοχική δράση, και κυρίως υιοθετήθηκαν από την Αριστερά, χωρίς οι ίδιοι να είναι μαρξιστές. Ο πατέρας μου, πάντως, που πήγε ένα χρόνο εξορία, μαρξιστής δεν ήταν, αλλά στην Κατοχή μετέσχε στον επισιτισμό των απόρων της επαρχίας! Ηταν ένα πολίτης που βρέθηκε το 1918 στον Παγκόσμιο Πόλεμο στρατιώτης και αποστρατεύθηκε το 1922, όταν έφτασε στη μικρασιατική ακτή πεζός από το Εσκί Σεχίρ!

Ανάλογες τραγικές, οικονομικές, οικογενειακές τραγωδίες στοίχειωσαν τη ζωή των περισσότερων ανθρώπων που μεγάλωσαν στις δικτατορίες του 1922-1936, τη δικτατορία του Μεταξά, τον αλβανικό πόλεμο, την Κατοχή και την εποχή της οικονομικής ανάπτυξης και των πιστοποιητικών πολιτικών φρονημάτων, τις εξορίες και τις απολύσεις από τις δημόσιες υπηρεσίες. Είναι, όμως, και η εποχή που καλλιέργησε τις ιδέες, την ευαισθησία μας, τα μεγάλα πνευματικά ρεύματα της Ευρώπης. Είναι το έργο του Σεφέρη, του Ελύτη, του Εγγονόπουλου, του Καρυωτάκη (που το έφερε στον καιρό μας η νέα κριτική), του Σαχτούρη, η σπουδαία καρποφορία της λογοτεχνικής γενιάς του 1946-1950, του Αναγνωστάκη, του Βακαλό, της Διδούς Σωτηρίου, του Ταχτσή, του Μπεράτη. Ηταν τότε που γαλούχησε τη ζωή μας η πεζογραφία του Καζαντζάκη, η μελοποιημένη ποίηση του Βάρναλη, του Σικελιανού, του Καββαδία, του Ρίτσου, του Βρεττάκου και, χάρις στον Γιάννη Σπανό, έγιναν τραγούδια της παρέας στίχοι του Χατζόπουλου, της Μυρτιώτισσας, του Μαλακάση, του Μαβίλη, του Πορφύρα, του Παπαντωνίου, του Σκίπη και, βέβαια, του Κ.Π. Καβάφη.

Εγώ τουλάχιστον δε γνωρίζω καμιά ευρωπαϊκή νεολαία που να ερωτεύτηκε, ταξίδεψε, διαδήλωσε, τραγουδώντας τους μεγάλους ποιητές του έθνους, από τον Ρήγα και τον Κάλβο ως τον Γιάννη Νεγρεπόντη και τον Σωκράτη Σκαρτσή! Ποιος ποτέ, ακόμη και ακραία τολμηρός, θα έλπιζε πως θα γέμιζαν με χιλιάδες, νέους κυρίως, γήπεδα για να ακούσουν τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού από τον Μαρκόπουλο, το «Καπνισμένο τσουκάλι» του Ρίτσου από τον Λεοντή, το «Αξιον Εστί» του Ελύτη από τον Θεοδωράκη και ποιήματα της Σαπφούς και του Ρωμανού του Μελωδού από τον Χατζιδάκι, αντάμα με τους έξοχους στίχους του Γκάτσου.

Βέβαια, δεν αγνοώ πως και ο Λόρκα μελοποιήθηκε στην Ισπανία και ο Τ.Σ. Ελιοτ στη Βρετανία και ο Λεοπάρντι στην Ιταλία και Γάλλοι ποιητές, μείζονες και ελάσσονες λυρικοί, στη Γαλλία. Αλλά απευθύνονταν σε λίγους, ενημερωμένους και μορφωμένες νεολαίες. Στον τόπο μας η μεγάλη ποίηση έγινε λαϊκή. Απευθύνονταν στα πλατιά λαϊκά στρώματα και αγαπήθηκε και τραγουδήθηκε από ανθρώπους που δεν είχαν στη ζωή τους ακούσει για υπερρεαλισμό, όταν τραγουδούσαν στις πλατείες τον «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου και μελοποιημένη ποίηση του Μαμαγκάκη και του Κουρουπού. Την ίδια εποχή που συνθέτες κλασικής μουσικής από τον Σαμάρα ως τον Ξενάκη τίμησαν τη μεγάλη μας διαχρονική ποίηση (ο Ξενάκης στα αρχαία ελληνικά!) μια πλειάδα ισάξιων και ιδιοφυών συνθετών ερέθισαν τα γούστα του λαϊκού κοινού με μεγάλες ιδέες, εικόνες, ρυθμούς και μελίσματα με βαθιές ρίζες.

Ημουν παιδάκι το 1944, όταν στην Αταλάντη, πατρίδα της μητέρας μου, όπου είχε αποσπασθεί στο Γυμνάσιο ο πατέρας μου, φιλόλογος, πέρασε ένας αντάρτικος θίασος. Ανάμεσα στα μέλη του κι ένας μικροκαμωμένος, αεικίνητος καλλιτέχνης που τότε πρωτάκουσα το όνομά του: Βασίλης Ρώτας. Ο ποιητής που μας προίκισε με μεταφρασμένα τα άπαντα του Σαίξπηρ, στην Κατοχή ηγείτο θιάσου με αντάρτες επαγγελματίες ηθοποιούς και έπαιζαν τα διασωθέντα έξοχα μονόπρακτα του Ρώτα σε σχολικές αίθουσες, έχοντας ως σκηνή κολλημένα μεταξύ τους θρανία και μουσική μια φυσαρμόνικα και ένα ακορντεόν!

Ανάμεσα στα αντιπολεμικά, αντιναζιστικά νούμερα εντύπωση τότε μου έκαναν κείμενα ευθύβολα και «λαϊκά» κάποιου Μέντη Μποσταντζόγλου (Μποστ), σχεδόν εφήβου τότε. Καμάρωνα αργότερα, όταν γίναμε στενοί φίλοι, πως υπήρξα ένας θαυμαστής του, όταν ήμασταν σχεδόν αμούστακοι!

Δεν είναι απλή νοσταλγία αυτές οι εμπειρίες, αλλά αγκωνάρια και θεμέλιοι λίθοι της οικοδομής μας.