Η γλώσσα του σώματος

Μεγάλωσα σε μια ελληνική επαρχιακή πόλη με καθαρά αστικό πληθυσμό,  ενώ είχε ως τη γραμμή του ορίζοντος μπρος της μια μεγάλη γόνιμη πεδιάδα και στα δεκαπέντε χιλιόμετρα θάλασσα αγροτικός πληθυσμός κατοικούσε στις μεγάλες κωμοπόλεις του κάμπου. Ετσι η πόλη μου είχε κατοίκους εμπόρους, δημοσίους και ιδιωτικούς υπαλλήλους, επιστήμονες, γιατρούς, δασάρχες, γεωπόνους, τραπεζικούς, ταμειακούς και, βέβαια, στρατιωτικούς, αφού η πόλη είχε, και μάλιστα στα χρόνια του Εμφυλίου, έδρα μεγάλης μονάδας. Από την πόλη μου, μάλιστα, εκπαιδευόμενο ειδικά, ξεκίνησε το τάγμα που υπηρέτησε στην Κορέα. Η πόλη μου, τα δύσκολα μετά την Κατοχή χρόνια, είχε και διαβόητες φυλακές και ήταν έδρα στρατοδικείου, με αποτέλεσμα, πολύ συχνά, να γίνονται και εκτελέσεις αριστερών με συνοπτικές διαδικασίες. Είχα αδελφό της μητέρας μου αντάρτη, δίπλα στον πατριώτη, Λαμιώτη Αρη Βελουχιώτη, καταδικασμένο σε ισόβια, και βγήκε από τη φυλακή με τα μέτρα επιείκειας του Πλαστήρα. Ο πατέρας μου, φιλόλογος που στην Κατοχή είχε οργανωθεί σε ομάδες επισιτισμού, είχε πάει εξορία στην Ικαρία για ένα εξάμηνο και έμεινε εκτός υπηρεσίας για πέντε χρόνια, κάνοντας κρυπτόμενος ιδιαίτερα μαθήματα στην Αθήνα, νοικιάζοντας δωμάτιο σε φιλικό σπίτι στον Κολωνό. Στην πόλη μου λειτουργούσε ένα ιδιωτικό δημοτικό σχολείο, καλύπτοντας ανάγκες του Εμφυλίου που δύο δημοτικά σχολεία (της εποχής που γέμισε με σπουδαία σχολεία την Ελλάδα ο Γεώργιος Παπανδρέου ως υπουργός Παιδείας του Ελευθερίου Βενιζέλου) είχαν γίνει φυλακές (!), που είχε ιδιοκτήτη έναν δάσκαλο, φίλο του πατέρα μου, και είχα την τύχη να με εγγράψει στην τρίτη δημοτικού δωρεάν, όταν ο πατέρας κρυπτόμενος, μας μεγάλωνε τρία αγόρια η μάνα μου, απλή νοικοκυρά, από την ελεημοσύνη των ξένων και κάποιων συγγενών, όσοι δεν της απαγόρευαν να πλησιάσει τα σπίτια τους για να μην εκτεθούν.

Μέσα στη βάναυση αυτή πραγματικότητα μόνη μου παρηγοριά η βιβλιοθήκη του πατέρα μου, μια πλούσια βιβλιοθήκη που, εκτός από τρεις εγκυκλοπαίδειες, του Πυρσού, του Ελευθερουδάκη και του Ηλιου, είχε σημαντικούς τόμους με φιλοσοφικά, ιστορικά, κοινωνιολογικά, εκπαιδευτικά και λογοτεχνικά δοκίμια, ιστορίες λογοτεχνίας και σχεδόν όλα τα κλασικά μυθιστορήματα, ελληνικά και ξένα σε γερές μεταφράσεις, όπως μπορώ σήμερα να τις αξιολογήσω. Θα πω μόνο πως τα περισσότερα αμερικάνικα πεζά είχαν μεταφραστεί τότε από τον σπουδαίο αργότερα πεζογράφο Κοσμά Πολίτη. Ακόμα νοσταλγώ τις σελίδες από το σπονδυλωτό μυθιστόρημα «Τορτίλα φλας» του Στάινμπεκ, αλλά και τον «Τομ Σώγιερ», τον «Μόγλη» και, βέβαια, τον «Δον Κιχώτη» και τους «Αθλιους» του Ουγκώ. Εκείνη τη δύσκολη εποχή η καθημερινή ζωή, εκτός από τη διαδρομή με τα πόδια στο σχολείο στην άλλη άκρη της πόλης, σε υποχρέωνε να κυκλοφορήσεις στη γειτονιά. Εκεί και ο μπακάλης και ο φούρνος και το γαλατάδικο και ο τσαγκάρης και το μανάβικο και ο ράφτης που μπάλωνε τα ρούχα ή μετέτρεπε τα παντελόνια του πατέρα σε εφηβικά, μακριά ως το γόνατο. Και πας να κρύψεις τα σημάδια που άφηνε στις φλέβες των ποδιών το μαγκάλι….

Οταν άρχισα να διαβάζω τη «Θεία Κωμωδία» του Δάντη σε πεζή μετάφραση, η αποκάλυψη ενός κόσμου άγνωστου, αλλά άκρως ερεθιστικού ήταν τέτοια, ώστε αναζήτησα να εμβαθύνω στην ιστορία των ιδεών, των θεσμών, των κοινωνικών ιστορικών και ηθικών συνθηκών άλλων μεγάλων εποχών της παγκόσμιας ιστορίας. Και ήρθε η μεγάλη αποκάλυψη, όταν στις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού, με έναν δάσκαλο που ερέθιζε την όρεξή μας για τη λογοτεχνία, έφτασε στα έργα της βιβλιοθήκης του φιλολόγου πατέρα μου με τους αρχαίους συγγραφείς. Ηταν τυχαίο, αλλά εντέλει ευτύχημα που ξεκίνησα με τους «Παράλληλους Βίους» του Πλουτάρχου και την «Ιστορία» του Ηρόδοτου. Ενας τεράστιος κόσμος θεσμών, εθίμων, ηθών, ιδεών και χαρακτήρων ήρθε να γεμίσει τη φτωχή περιουσία της επαρχιακής γειτονιάς μου. Θυμίζω πως, όταν τελείωνα το Δημοτικό το 1949, τελείωνε και ο Εμφύλιος και οι γειτονιές της πόλης μου είχαν γεμίσει με μαυροντυμένες γυναίκες και των δύο στρατοπέδων της εμφύλιας σύρραξης. Ηταν, θυμίζω, η εποχή που Ανάσταση κάναμε το πρωί της Κυριακής του Πάσχα, αφού η κυκλοφορία στην πόλη απαγορευόταν μετά τις εννέα το βράδυ. Μόνη, λοιπόν, παρηγοριά ο κόσμος του βιβλίου. Η ανάγνωση έγινε σχεδόν οργανική ανάγκη, ένα φάρμακο που, όπως λέει ο Καβάφης, ναρκώνει και φέρνει τη λήθη με τη φαντασία και τον λόγο.

Ηταν τοποοργανικά απαραίτητη αυτή η καταφυγή, αυτό το καταφύγιο, ώστε με κράτησε όρθιο κι όταν κήδεψα γονείς και πολύτιμη σύζυγο. Οι πολλοί, όταν αναφέρονται στις αναγνώσεις που τους έχουν συγκινήσει, περιγράφουν γεγονότα, συγκλονιστικές σκηνές που τους μάγεψαν και τους έκαναν να παρηγορηθούν. Περιέργως εγώ κρατώ, από τα άπειρα ποιητικά και πεζά κείμενα που με συντρόφευσαν σε δύσκολες, αλλά και σε ευτυχείς στιγμές, μια χειρονομία, μια λέξη, ένα βλέμμα, ένα δάκρυ, ένα γέλιο, ακόμη και μια βλασφημία. Είναι σαν να ψάχνω να βρω μέσα στη συνείδηση των ηρώων τις κρυφές αιτίες των παθών, ό,τι ο συγγραφέας αποσιώπησε, κυρίως για να μην αφήσει να μαντέψουμε τα βαθιά αίτια των ενεργειών ή των αιτίων των παθών ή των ελπίδων του.

Με έχει σημαδέψει ένα από τα νεανικά ποιήματα του Σολωμού. Ενας φίλος του λείπει στην Ιταλία για σπουδές και ο πατέρας του Ντε Ρόσι πεθαίνει. Ο ποιητής, παρών στις τελευταίες στιγμές του, γράφει ένα ποιητικό γράμμα στον γιο και επιλέγει: «Του πατέρα σου, όταν έλθεις, δε θα ιδείς παρά τον τάφο. Είμαι ομπρός του και σου γράφω μέρα πρώτη του Μαϊού. Μόνον, μία στιγμή πριν φύγει τ΄ Ουρανού κατά τα μέρη, αργοκίνησε το χέρι, ίσως για να σ΄ ευχηθεί».

Η μνήμη μας είναι γεμάτη πάντα με τέτοιες μνήμες. Μια χειρονομία, ένα χαμόγελο, ένα στραβομουτσούνιασμα, μια βλασφημία, ένα τεντωμένο δάχτυλο για να καταγγείλει, είτε να καθοδηγήσει, μια ειρωνική ματιά και μια ματιά βουλιμική, εράσμια, ματιά πόθου μας στοιχειώνουν συχνά ασυνείδητα, απροειδοποίητα και χρειάζεται να επιστραφεί η βαθιά μνήμη για να βρούμε τις ρίζες και τους λόγους που προέκυψε άλλοτε στο πρόσωπο φίλων και άλλοτε στο πρόσωπο του αντιπάλου ή του εχθρού.

Η θητεία μου στη θεατρική κριτική πενήντα δύο ολόκληρα χρόνια είναι πλήρης από εικόνες σημαντικών ηθοποιών που έμειναν στη συνείδησή μου συχνά από μια χειρονομία τους, ο τρόπος που κάθονταν, ο τρόπος που έμπαιναν ή ορμούσαν στη σκηνή, ο τρόπος που αποχωρούσαν, συχνά χωρίς λόγια, χωρίς τη βοήθεια του συγγραφέα που συνήθως γράφει: «φεύγει αμίλητος από την κεντρική πόρτα». Αυτή η υπόδειξη κάνει τον μεγάλο ηθοποιό να αναδείξει στοιχεία του χαρακτήρα που παρουσιάζει. Ο αείμνηστος Μάνος Κατράκης, όταν του έκανα ένα αφιέρωμα στην τηλεόραση, του ζήτησα να ξαναπαίξει το φινάλε των «Περσών» που είχε σκηνοθετήσει ο Ροντήρης το 1947 επ΄ ευκαιρία της απελευθέρωσης της Δωδεκανήσου από τους ηττημένους Ιταλούς. Ο Κατράκης, σαράντα χρόνια μετά εκείνη την εμπειρία, δεν επιστράτευσε τον ήχο και τους ρυθμούς που είχε διδάξει ο Δάσκαλος. Συγκεντρώθηκε πριν από το γύρισμα και δοκίμαζε τα βήματα και τον τρόπο που αντιδρούσαν τα χέρια του Ξέρξη στην Εξοδο της τραγωδίας στον κομμό του ηττημένου ήρωα με τον Χορό των ηλικιωμένων Περσών. Οταν βρήκε τη συμπεριφορά του σώματός του, ήρθαν ξάφνου αιφνίδια και ρυθμικά αυτούσια τα λόγια του κομμού.

Εχω κι άλλοτε γράψει για τη συμβολή του χειρονομημένου λόγου στο θέατρο. Από τον Σάυλωκ στον «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ που ενσάρκωσε ο Μινωτής θα μείνω, όσο ζω, στα χέρια του, τα άπληστα, τα γαμψά σαν γύπα, καθώς χαϊδεύουν και προστατεύουν τα χρυσά νομίσματα που άρπαξε από τα θύματα της φιλαργυρίας του. Με τη μεγάλη ηθοποιό Κυρία Κατερίνα ανταμώσαμε, όταν, εκτός σκηνής πια  και λίγο πριν αναχωρήσει και από τη σκηνή της ζωής, ζήτησε να με δει στη Νέα Μάκρη, στο σπίτι της, για να μου εκφράσει την έκπληξή της σε μια κριτική μου για παράστασή της, όπου περιέγραφα τον τρόπο που έβγαζε το παλτό της στο σπίτι του εραστή της, στην πρώτη και μοναδική φορά που απατούσε τον άντρα της!

Δεν διεκδικώ δάφνες. Προίκα μου είναι οι χιλιάδες παραστάσεις που αφομοίωσα από τον μακρινό Σεπτέμβρη του 1970 στο θέατρο ΑΛΦΑ με το έργο «Ο Οιδίπους στην Αθήνα» με τον θίασο του αγαπητού Στέφανου Ληναίου, καλή του ώρα.