Ορφανή Πρωτομαγιά

«Εδώ ας σταθώ να ιδώ κι εγώ την φύσιν λίγο» – ο μοναδικός στίχος του Καβάφη από όλη την ποιητική του περιουσία που αναφέρεται στη φύση. Αμέσως μετά τον πρώτο στίχο την εγκαταλείπει, τον απορροφά ένα συνταρακτικό γεγονός της τραγικής πάντα πραγματικότητας που ονομάζουμε ιστορία. Την Κυριακή είναι Πρωτομαγιά και αυτή η γιορτή δεν έχει πλέον το άρωμα, την ξεγνοιασιά της παλιάς εποχής. Δεν νομίζω ότι θα υπάρξει σήμερα ποιητής να αφιερώσει τους στίχους του στην αίσθηση και στη διάθεση που χάριζε κάποτε η έξοδος προς τους ανθισμένους λειμώνες, στα δασύλλια και στους κήπους του κάμπου ή στα βουνά δίπλα στα κοπάδια και τις στάνες.

Είναι περίεργο και μόνο, όταν η μνήμη μου το ξαναφέρνει στη συνείδηση, το γεγονός ενός κατοχικού φοβερού συμβάντος, την Πρωτομαγιά του 1943. Ζούσαμε σε μια μικρή επαρχιακή πόλη, όπου ο πατέρας μου υπηρετούσε ως καθηγητής. Ηταν η γενέθλια πόλη της μάνας μου και ζούσαν εκεί η μητέρα της, η γιαγιά μου, και τα αδέλφια της. Ο πατέρας είχε ζητήσει απόσπαση για το Γυμνάσιο της κωμόπολης, όταν η Αθήνα της Κατοχής είχε δοκιμάσει τραγικά την επιβίωσή μας. Εκείνη την άνοιξη ένα γερμανικό πλοίο κανονιοβολούσε από μια κοντινή παραλία την κωμόπολη, έτσι ξεσηκωθήκαμε γυναίκες, γέροι, παιδιά και καταφύγαμε στις στάνες στο βουνό, πίσω από τα σπίτια μας. Ετσι ζήσαμε την Πρωτομαγιά εκείνης της χρονιάς. Για πρώτη φορά σε τρυφερή ηλικία, ενώ γύρω οργίαζε η φύση, ενώ αμέριμνα τα ζωντανά της στάνης, σκόρπια στα γύρω ανθισμένα πρανή του βουνού, έβοσκαν, ενώ το γερμανικό αντιτορπιλικό χτυπούσε τα σπίτια της κωμόπολης, ποιος είχε την όρεξη, την αμεριμνησία να σταθεί και να δει την φύσιν λίγο.

Το βλέπω τώρα στις εικόνες που μας κατακλύζουν από την Ουκρανία. Την Κυριακή Πρωτομαγιά και μια ευρωπαϊκή χώρα ερειπώνεται, οι δρόμοι, αντί για οδοδείχτες, έχουν πτώματα γερόντων, παιδιών, γυναικών που βάδιζαν, όπως κάθε μέρα, στα δρομάκια της πόλης τους, του χωριού τους, έξω από τα εργαστήρια, τα σχολεία, τα ορφανοτροφεία, τα νηπιαγωγεία, τους ναούς, ναούς της ίδιας θρησκείας, πιστούς της ίδιας πίστης, λαούς που υπήρξαν ιστορικά ταυτόσημοι με κοινούς αγώνες και κοινή ιστορία. Δεν φαίνεται οι σημερινοί υπεύθυνοι των τηλεοπτικών προγραμμάτων να γνωρίζουν την Ιστορία. Αν δεν τη γνώριζαν, δεν τους κατηγορώ, είναι φυσικό να βρίσκεται η ιστορία αυτών των λαών απωθημένη και εκτός εκπαίδευσης, αν τη γνώριζαν, θα προέβαλλαν τώρα τα αριστουργήματα του Αϊζενστάιν, τον «Ιβάν τον Τρομερό», π.χ., όπου η εκστρατεία εναντίον των εχθρών ξεκινούσε με μια λειτουργία στην τότε πρωτεύουσα και στον Καθεδρικό Ναό του Κιέβου! Αυτόν τον ναό που τώρα βομβαρδίζεται από τον στρατό του Πούτιν.

Αλλά ποια άλλα τεκμήρια έχουμε για να διαβάσουμε σωστά την Ιστορία, όταν με μια γρήγορη ματιά, έστω και επιπόλαια, μαθαίνουμε πως είτε οι Τσάροι, είτε ο Στάλιν, είτε τώρα ο Πούτιν, οι εξορίες, οι φυλακές, η λογοκρισία φίμωναν τις ελεύθερες φωνές και δολοφονούσαν τους πνευματικούς ταγούς, τους ποιητές κάθε τέχνης;

Ηταν λάθος κάθε προσπάθεια σήμερα να αποκλειστούν οι κατακτήσεις της ρωσικής τέχνης από την επικοινωνία τους με το σύγχρονο κοινό του ελεύθερου κόσμου. Ο Ντοστογέφσκι πήγε εξορία, η Αχμάτοβα φιμώθηκε, ο Αϊζενστάιν χάθηκε από προσώπου γης, οι έξοχοι μοντέρνοι πίνακες των ρώσων πρωτοπόρων στη ζωγραφική κρύφτηκαν σε υπόγεια, αντιμετωπίζοντας τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό του Στάλιν και της πνευματικής αστυνομίας του. Από τον Πούσκιν και τον Σολζενίτσιν ως τον Προκόφιεφ και τους μεγάλους φυσικούς και στοχαστές το πνεύμα, η πρωτοπορία σταυρώθηκε σε όλα τα καθεστώτα που κυβέρνησαν τη Ρωσία. Μια σκυταλοδρομία διώξεων, εξοριών, αποδράσεων από την κόλαση του αυταρχισμού. Αλήθεια, γιατί τώρα που κινδυνεύει να εξαφανιστεί από τον χάρτη η Οδησσός δεν προβάλλεται το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Αϊζενστάιν, όπου ένα επαναστατημένο πλήρωμα μιας φρεγάτας που καταφεύγει στην Οδησσό, κατατροπώνεται από το τσαρικό ναυτικό, σκοτώνοντας, όπως τώρα στο Μικολάιβ, άμαχο πληθυσμό στις περίφημες σκάλες της παλιάς ελληνικής αποικίας και πόλη προκοπής χιλιάδων Ελλήνων που, όχι μόνο έζησαν και μεγαλούργησαν εκεί, αλλά έλληνες άποικοι την κυβέρνησαν, όπως ο Ανδρέας Συγγρός!

Τώρα είναι καιρός από το ελληνικό ραδιόφωνο έλληνες ηθοποιοί να διαβάζουν, όπως παλιά, το «Πόλεμος και Ειρήνη» του Τολστόι, τους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογέφσκι, τα έργα του Ερντμαν, που πέθανε στις φυλακές του Στάλιν, του Σολζενίτσιν που του απαγόρευσαν να παραλάβει το Νόμπελ! Οπως, επίσης, απαγόρευσαν και στον μεγάλο φυσικό Ζαχάροφ!

Το πνεύμα και οι πλέον πρωτοποριακές του κατακτήσεις συχνά γεννήθηκαν σε όλες τις τέχνες μέσα στα αυστηρά, τυραννικά, αυταρχικά καθεστώτα που κάθισαν στο στήθος του ρωσικού λαού. Γι’ αυτό και δεν αντιλαμβάνομαι τις απαγορεύσεις και στον τόπο μας επικοινωνίας με έργα που έγιναν σε εποχές, όπου κυριαρχούσαν και εναντίον τους αυταρχικές εξουσίες. Η «Ζωή εν Τάφω» του Μυριβήλη γράφτηκε σχεδόν πάνω και μέσα στον μεγάλο πόλεμο, ο Σικελιανός μέσα στην Κατοχή έγραψε έξοχα έργα, ο «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου είναι έργο επίσης της Κατοχής. Και ο Αναγνωστάκης έγραψε ώριμα έργα του στη διάρκεια της Χούντας. Από την εποχή του Κρυφού Σχολειού ή των ιταλών επαναστατών που κρύβονταν στα ορυχεία, η αντίσταση στην τυραννία και τον αυταρχισμό, εχθρικό ή εμφύλιο, έσωζε την τιμή της ιστορίας. Ο «Επιτάφιος» του Περικλή που διέσωσε ο Θουκυδίδης, ένας ύμνος στη δημοκρατία και την ελευθερία της σκέψης, έγινε μέσα στον φοβερό κλοιό μιας πολιορκίας με γύρω, λόγω λοιμού, χιλιάδες νεκρούς. Η Ανάσταση πάντα γίνεται «θανάτω θάνατον».

Καλό θα ήταν σήμερα, πολιορκημένοι από έναν θανατηφόρο ιό, έναν γειτονικό πόλεμο, μια οικονομική παράλυση και την απειλή ενός καιροφυλακτούντος φασισμού (η κυρία Λεπέν ψηφίστηκε από το 42% των Γάλλων!), να ξαναδιαβάσουμε και τον Θουκυδίδη και τον Μακρυγιάννη και τον Μυριβήλη και την τριλογία του Τσίρκα, αλλά και τον Τάσο Αθανασιάδη, την τριλογία του Γιώργου Μιχαηλίδη και τον Κόντογλου και τον Μπεράτη, αλλά και τον παππού Παπαρρηγόπουλο, γιατί πάντα η γνώση της ιστορίας είναι εργαλείο διείσδυσης στους νόμους του κοινωνικού, πολιτικού και ηθικού δρόμου.

Το «Αξιον εστί» του Ελύτη γραφόταν μέσα στον Εμφύλιο και «Οι γάτες του Αϊ Νικόλα» του Σεφέρη στη Χούντα. Οι μαθητές μου μού το θυμίζουν κάθε φορά που ανταμώνουμε πως, στην επαρχία που υπηρέτησα και στην Αθήνα μέσα στη δικτατορία, μια φορά την εβδομάδα, εκτός ύλης, διάβαζα Σεφέρη, Ελύτη, Αναγνωστάκη και Ρίτσο, πριν φύγουν τα παιδιά για Σαββατοκύριακο. Γι’ αυτό και με εξέπληξε η απόφαση κάποιων να απαγορευτούν έργα ρώσων συνθετών, ποιητών, εικαστικών. Η μεγάλη Ασπασία Παπαθανασίου, τραγωδός διεθνούς ακτινοβολίας, η Μελίνα, ηθοποιός διεθνής, επίσης, έλληνες ποιητές διάβαζαν στα ξένα ακροατήρια στα χρόνια της Χούντας. Ο Σοστακόβιτς λογοκρίθηκε και περιθωριοποιήθηκε. Τα έργα του τα συμφωνικά συχνά έχουν μοτίβα από τη Μασσαλιώτιδα μέσα στο σκότος του σταλινισμού.

Αν, όντως, θέλουμε να αντιληφθούμε τι σήμαινε πάντα στη Ρωσία η επικράτηση του αυταρχισμού και της λογοκρισίας, καλό είναι να διαβάζουμε σαν ξόρκι το κεφάλαιο του Ντοστογέφσκι για τον Ιεροεξεταστή! Μέσα στο σκοτάδι της Κατοχής ο Σικελιανός, κηδεύοντας τον Παλαμά, διαλαλεί πως σε αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα. Από την εποχή του Ομήρου από τους ποιητές έπαιρναν οι λαοί αμπάριζα!