Κρόνος και Μήδεια

Χωρίς να παύει να είναι αποτρόπαιο έγκλημα η παιδοκτονία, δηλαδή η δολοφονία παιδιών, η τεκνοκτονία, να εξοντώνει κανείς τα ίδια του τα παιδιά, είναι πράξη έξω από κάθε ηθική και από κάθε λογική. Και μάλιστα στην τεκνοκτονία υπάρχει μια εσωτερική διαβάθμιση παραλογισμού. Οταν ο παιδοκτόνος είναι ο πατέρας, το έγκλημα είναι ανήκουστο, αλλά δεν μπορεί να συγκριθεί και να νοηθεί, όταν η μάνα αφαιρεί τη ζωή του παιδιού της. Αφήστε τώρα, αν αφαιρεθεί η ζωή τριών παιδιών.

Από την αρχαιότητα υπήρχε ένας σαφής κυριολεκτικός διαχωρισμός, ο πατήρ γεννά, έλεγαν, η μήτηρ τίκτει. Εκεί το «γεννά» δεν έχει, όπως σήμερα, τη σημασία του «φέρνω στον κόσμο», αλλά «συντελώ στο να έρθει στον κόσμο» ένα ανθρώπινο πλάσμα εκ του μηδενός. Θυμηθήτε το Ευαγγέλιο: «Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ». Χωρίς αμφιβολία με αυτή τη σημασία θα πρέπει να στοχαστούμε ό,τι μας πληροφορεί η πανάρχαια κοινωνιολογία, όπου ο άντρας έχει κυρίαρχη θέση και βούληση στον κοινωνικό ιστό, ενώ η γυναίκα είναι ένα όργανο, εργαλείο αναπαραγωγικό στον ανδροκρατούμενο κόσμο. Ευτυχώς τα πράγματα άλλαξαν και δεν χρειάζεται, παρά να συνειδητοποιήσουμε τη θέση της Παρθένου Μαρίας, μητέρας του τέκνου του Θεού.

Αλλά και η αρχαία μεσογειακή, και κυρίως η ελληνική μυθολογία, μας παρέδωσαν σημαίνουσες αφηγήσεις παιδοκτονιών με δράστες έναν από τους δύο γεννήτορες. Ο πρώτος ηγέτης της θεολογικής δυναστείας στην Ελλάδα, ο Κρόνος, πανικόβλητος, μήπως εκθρονιστεί από τον Ολυμπο, όταν η Γαία γεννά αρσενικά παιδιά, τα καταβροχθίζει. Με τέχνασμα της μάνας διασώζεται ο Ζευς και, αφού σκοτώσει τον πατέρα του, καταλαμβάνει τον θρόνο και κυβερνά μέχρι τη συντέλεια του αιώνος. Μάλιστα, μια άκρως νατουραλιστική παράδοση αναφέρει πως και τον Δία τον καταβρόχθισε ο πατέρας του, αλλά η μητέρα του έδωσε ένα αηδιαστικό υγρό και τον ανάγκασε να εμμέσσει το βρέφος. Την πανάρχαια αυτή εποχή ο Κρόνος και η δυναστεία του διαδέχθηκαν, όπως μας πληροφορούν καταγωγικοί μύθοι, γυναικείες θεότητες που σε πήλινα εδώλια που έχουν διασωθεί εκτίθενται στο Αρχαιολογικό μας Μουσείο. Απεικονίζουν ευτραφείς γυναίκες με πρόσβαρη κυοφορούσα κοιλιά και στεατοπυγία, γερή σωματική υποδομή για την τεκνοποιία.

Οταν ο Προμηθέας αλυσοδένεται στον Καύκασο από τον Δία, όταν ανοίγει το στόμα του στο αριστούργημα του Αισχύλου, επικαλείται τη μάνα του Γη και τους Αστέρες. Σ’ όλες τις πρωτόγονες θρησκείες στην Αφρική, τη Ασία, τον ευρωπαϊκό Βορρά, τη Νότιο Αμερική συναντούμε παντού μια μητρική θεότητα, αφού έως και αυτή τη στιγμή που μιλάμε το θαύμα της γέννησης και το πρώτο λίκνο του ανθρώπου, η μητρική μήτρα, είναι μέγα μυστήριο της Φύσεως. Ως εκ τούτου μπορεί κανείς να ξεπεράσει τη λογική και να δει ψύχραιμα την πράξη ενός πατέρα που σκοτώνει τα παιδιά του. Κυρίως στα πανάρχαια και νεώτερα λαϊκά τραγούδια των λαών, σε περιπτώσεις παιδοκτονίας από πατέρα, ακούγεται πως αυτός το τόλμησε, γιατί δεν το γέννησε, δεν το κράτησε στα σπλάχνα του εννέα μήνες.

Στις τεκνοκτονίες τύπου Κρόνου συνήθως αποδεικνύεται ο φόβος της έκπτωσης από τον θρόνο, της αμφισβήτησης της εξουσίας του πατέρα, άρα έχει να κάνει με τα προβλήματα της εξουσίας. Η Μήδεια, όμως, σκοτώνει τα παιδιά της, γιατί προδόθηκε από τον άντρα της. Ηταν μια βασιλοκόρη στην ασιατική της χώρα, τη σημερινή Γεωργία, ερωτεύτηκε έναν όμορφο Ελληνα, τον Ιάσονα, που έφτασε μαζί με άλλους ήρωες για να κλέψουν το χρυσόμαλλο δέρας, ένα ιερό ταμπού για τους ιθαγενείς, τον βοηθά να αρπάξει το ιερό αφιέρωμα και κυνηγημένη στο πλοίο του εραστή της από το πλοίο του πατέρα της, έχοντας αρπάξει ως όμηρο τον αδελφό της, μωρό παιδί Αψηρτο, τον κόβει κομματάκια και τον πετάει στα κύματα, υποχρεώνοντας τον πατέρα της να καθυστερεί, μαζεύοντας τα παιδικά μέλη. Φτάνει στην Ιωλκό, σκοτώνει τα τέκνα του βασιλιά και φυγάς έρχεται στην Κόρινθο, όπου ο Ιάσονας την εγκαταλείπει για να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά Κρέοντα. Εκείνη, για να τον εκδικηθεί, σκοτώνει τα παιδιά της. Εγραφα παλιότερα σε κριτική μου για παράσταση της «Μήδειας» του Ευριπίδη πως η πράξη της ασιάτισσας πριγκίπισσας ήταν μια εκτρωτική τελετή, μια συμβολική εγκληματική ενέργεια να βγάλει από πάνω της τα τεκμήρια μιας ερωτικής ευτυχίας. Ενιωθε πως τα παιδιά ήταν καρπός αυτής της απόλυτης παράδοσης κατά την ερωτική πράξη στην επιθυμία μέσω του σπέρματος να συναντηθεί και να ενωθεί φυσικά, κυριολεκτικά με το αγαπώμενο πρόσωπο. Ετσι, όταν εκείνος την εγκαταλείπει, σκοτώνοντας τα παιδιά της, είναι σαν να απορρίπτει από τη μήτρα της το σπέρμα του. Μια γυναίκα νιώθει προδομένη από τον εραστή της, όταν αντιλαμβάνεται πως η παράδοσή της άνευ όρων στην ερωτική ένωση ήταν μια απάτη, ένα πρόσχημα, ένα τέχνασμα και δεν μπορεί να το ανεχθεί.

Ο Ηρακλής σκοτώνει τα παιδιά του, όταν χάνει τα λογικά του και, όταν συνέρχεται, αυτοκτονεί. Ο Αγαμέμνων, σχεδόν σφαγιάζει τελετουργικά την κόρη του, πειθαρχώντας σε ανελέητες εντολές του θείου. Παρόλ’ αυτά, η Κλυταιμνήστρα τον περιμένει να γυρίσει νικητής από την Τροία για να τον σκοτώσει στο λουτρό.

Οι τεκνοκτονίες από τους πατέρες έχουν συνήθως να κάνουν με εξουσιαστικά σύνδρομα, όπου προβάλλεται το εγώ του κυρίαρχου που τυφλώνει κάθε πατρική ευαισθησία. Η γυναίκα – μητέρα που σκοτώνει τα παιδιά της το διαπράττει για να εκδικηθεί τον προδότη – σύζυγο ή για να γλιτώσει το παιδί της από αρρώστια, αναπηρία ή εχθρική εκδίκηση. Σε ένα συγκλονιστικό διήγημα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, με τον τίτλο «Μπρούμυτα», η μάνα νόθου σκοτώνει τον αμαρτωλό της καρπό και θάβει το σώμα του νηπίου μπρούμυτα, ώστε να μη βλέπει προς τον ουρανό την ώρα της ταφής, άρα να μην αντικρίζει η μάνα το θύμα της.

Στο έξοχο έργο του Ποντίκα «Η γυναίκα του Λωτ» ή «Εστω» το τέκνο μιας αιμομεικτικής ερωτικής σχέσης στραγγαλίζεται στον ύπνο του και στο επίσης έξοχο έργο του Διαλεγμένου «Μην ακούς τη βροχή» ένα τραγικό ζευγάρι σκοτώνει το τέκνο του στην κούνια, γιατί γεννήθηκε με διαμαρτίες τέρατος.

Δεν σκοπεύω να εξαντλήσω τα σπουδαία έργα της πεζογραφίας και του θεάτρου που καταγράφουν, άλλοτε συμβολικά, άλλοτε ωμά, άλλοτε τελετουργικά φόνους παιδιών από τους γονείς τους. Δεν αναφέρομαι σε κτηνώδεις παιδοκτονίες από εχθρούς ή συγγενείς, χωρίς να μπορέσει κανείς να ξεπεράσει τον φόνο ενός παιδιού που, συνήθως, είναι άοπλο, ανυπεράσπιστο, αθώο, η δολοφονία ενός τέκνου από τους γονείς του, και κυρίως από τη μάνα που το γέννησε, είναι έξω από κάθε λογική, ακόμη και των ζώων. Τα ζώα σκοτώνουν τα μωρά τους, όταν είναι από τη γέννα τους ανάπηρα και καταδικασμένα να υποφέρουν. Δεν έχω διαβάσει, παρόλη την επιθυμία μου να μάθω, μια ψυχιατρική, κοινωνιολογική, εγκληματολογική μελέτη ή έρευνα που να εξηγεί πειστικά πώς μια μάνα μπορεί να αφαιρέσει τη ζωή από το τέκνο που γέννησε. Θαυμάσαμε κατά καιρούς μητέρες που αφοσιώθηκαν στα ανάπηρα σωματικά και, συχνά, νοητικά παιδιά τους και θυσίασαν ακόμη και καριέρες για να τους συμπαρασταθούν. Ετσι, με αυτή την εμπειρία, κάθε φορά μένουμε άναυδοι, όταν ακούμε ή βλέπουμε μητέρες που δολοφονούν εν ψυχρώ τα τέκνα τους, συνήθως για να εκδικηθούν τον ερωτικά αποστάτη εραστή ή σύζυγο.

Το σύνδρομο της Μήδειας είναι εξόχως χαρακτηριστικό. Είναι ένα τραγικό έμπρακτο ξόρκι για την ερωτική πράξη. Μια απαλλαγή από τον καρπό του ερωτικού δέντρου, να ρίχνει κανείς δηλητήριο στις ρίζες του ερωτικού δεσμού. Γιατί τα τέκνα είναι η καθημερινή διαπίστωση ενός δεσμού, όπου συναντώνται δύο υπάρξεις για να φέρουν στον κόσμο μια άλλη ύπαρξη.

Η αρχαία ρήση έλεγε: «ο πατήρ γεννά, η μήτηρ τίκτει». Ποιος ηλίθιος, αλήθεια, θα θεωρούσε τη μια ή την άλλη δημιουργία υποδεέστερη. Πάντως ο Θεός που μπορεί τα πάντα, να δημιουργήσει κάτι εκ του μηδενός, επέλεξε να γεννηθεί από τη μήτρα μιας θνητής μάνας. Ο,τι πιο θαυμάσιο μπορεί κανείς να σκεφτεί.