Η «πρώιμη φεμινίστρια» Αρτεμισία Τζεντιλέσκι

Δεν είναι τυχαίο ότι για τη ζωή και τα έργα της έχουν γραφεί τόσα που θα μπορούσαν να συγκριθούν σε ποσότητα με τα κείμενα που αφορούν και τους πιο διάσημους σύγχρονους ομοτέχνους της. Η όψη της μοιάζει γνώριμη, καθώς οι άφθονες αυτοπροσωπογραφίες της καλλιεργούν στον θεατή την αίσθηση της οικειότητας. Η διαδρομή της μυστηριώδης και γοητευτική, γεμάτη περιπέτειες και παράδοξα, αλλά και αρκετά κενά που συμπίπτουν με μερικά από τα πιο δραματικά γεγονότα της ζωής της.

Παραγνωρισμένη από την Ιστορία της Τέχνης, μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να βρίσκεται κάτω από τα φώτα της δημοσιότητας και να λαμβάνει την προσοχή που τις αρμόζει, η ζωγράφος Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, αποτελεί το επίκεντρο μιας νέας μελέτης, που βασίζεται σε έγγραφα που εντοπίστηκαν πρόσφατα, ώστε να ανατρέψει μακροχρόνιες αντιλήψεις για την προσωπικότητα και το έργο της. Επιχειρεί, δε παράλληλα, μια πιο περίπλοκη κατανόησή της ως γυναίκας, καλλιτέχνιδος και επιχειρηματία. Τον τόμο υπογράφει η Σίλα Μπάρκερ, επικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος Jane Fortune για τις γυναίκες καλλιτέχνες στην εποχή των Μεδίκων και αποτελεί τη δεύτερη μονογραφία της σειράς «Φωτίζοντας γυναίκες καλλιτέχνιδες» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Lund Humphries και Getty και η οποία θα εστιάζει σε δημιουργούς της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, που αν και έκαναν σπουδαία σταδιοδρομία, η Ιστορία της Τέχνης «παρέλειψε» να τις αναφέρει.

Η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι (1593 – περ. 1654) είναι με μεγάλη διαφορά το πιο αναγνωρίσιμο όνομα σε αυτόν τον κατάλογο. Για την Μπάρκερ, όμως, δεν είναι μόνο το θύμα μιας σεξουαλικής επίθεσης, η οποία τη στιγμάτισε σε ηλικία 17 ετών. Είναι μια «πρώιμη φεμινίστρια που πιστεύει στην απεριόριστη δυνατότητα των γυναικών», κάτι που διακρίνεται στον ζωγραφικό της κόσμο, στον οποίο οι γυναίκες, είτε είναι θύματα είτε ηρωίδες, έχουν δικαιώματα και αποτελούν θέματα στοχασμού.

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΑΙΜΟΝΙΟ. «Μόλις τώρα αρχίζουμε να τη γνωρίζουμε» σημειώνει η συγγραφέας που ξεκαθαρίζει εξαρχής ότι το πορτρέτο της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι που εκείνη έχει συνθέσει απέχει πολύ από το να είναι εξαντλητικό, καθώς δεν έχει αποσαφηνιστεί ακόμη ο τόπος ή η ημερομηνία θανάτου της ζωγράφου.

Σε όλη της τη διαδρομή πάντως η Αρτεμισία, κατά τη συγγραφέα, φέρεται να καθοδηγείται από μια σκληρή επιχειρηματική πρόθεση. Γνώριζε ότι «το ταλέντο από μόνο του δεν αρκούσε για να αποφέρει κέρδη», γι’ αυτό κι αγόραζε ακριβά υφάσματα με πίστωση, ώστε να ντύνεται με τρόπο που ταίριαζε σε μια τάξη ανώτερη από τη δική της, ώστε να καταφέρει να προσεγγίσει τον στόχο της: να πλησιάσει τον Μεγάλο Δούκα των Μεδίκων και ενδεχομένως να τον πείσει να αγοράσει ένα από τα έργα της.

Στο εμπορικό της δαιμόνιο οφείλεται και η παραγωγή πορτρέτων προσωπικοτήτων με υψηλές θέσεις, καθώς έτσι μπορούσε να προσεγγίσει ανθρώπους που εν συνεχεία θα μπορούσαν να προχωρήσουν σε πιο αξιόλογες παραγγελίες, όπως δήλωσε ευθαρσώς στον ναπολιτάνο ζωγράφο Μάσιμο Σανζιόνε.

Αλλα έγγραφα αποδεικνύουν ότι έστελνε πίνακες σε πρόσωπα που βρίσκονταν στις αυλές της Ρώμης, της Φλωρεντίας και της Μόντενα, ώστε να εξασφαλίσει καλή αντιμετώπιση όταν θα επισκεπτόταν τις πόλεις αυτές.

Πίσω από τις υπολογιστικές αυτές μηχανορραφίες, ωστόσο αποκαλύπτεται ένας αναμφισβήτητα ισχυρός χαρακτήρας με αυτοπεποίθηση, που αναγκάστηκε να παλέψει πολύ για να επιβιώσει σε ένα πατριαρχικό καθεστώς και να βρει διόδους για να εξελιχθεί ως ζωγράφος. Επ’ αυτού μάλιστα η Μπάρκερ εκτιμά ότι η Αρτεμισία, αν και μαθήτευσε δίπλα στον πατέρα της, που ήταν καταξιωμένος ζωγράφος, δεν διδάχτηκε από αυτόν την τεχνική του κιαροσκούρο του Καραβάτζιο, αλλά ότι το μελέτησε απευθείας από τα έργα του Καραβάτζιο.

Ο τολμηρός χαρακτήρας της και η φεμινιστική της διάθεση την ώθησαν να χτυπήσει γροθιά στο μαχαίρι. Να συγκρίνει τον εαυτό της με τους άνδρες συναδέλφους της δηλώνοντας «Θα δείξω στην Αρχοντιά σου τι μπορεί να κάνει μια γυναίκα» και «Το έργο μιας γυναίκας εγείρει αμφιβολίες μέχρι να φανεί η δουλειά της», ενώ ξεπέρασε κάθε όριο για την εποχή της – διακινδυνεύοντας τη φήμη της – απεικονίζοντας γυμνούς άνδρες, κάτι απαράδεκτο για τα δεδομένα της εποχής.