Η προίκα της Μικράς Ασίας

Η ελληνική λέξη «πατρίς» είναι επίθετο μονογενές και απαντάται στην αρχαία γλώσσα μόνο ως «πατρίς γαία», δηλαδή η γη των πατέρων μου, του πατέρα μου. Καμιά πατριδοκαπηλική σημασία, καμιά ιδεολογική φανφάρα. Στο εμβατήριο που διασώζει ο Αισχύλος, που έψαλαν οι ναυμάχοι στην Σαλαμίνα, όταν δόθηκε το σύνθημα να αρχίσει η κατά βαρβάρων ναυμαχία, η πατρίδα ταυτίζεται με τις γυναίκες, τα τέκνα και τις θήκες (τάφους) των προγόνων, τα οποία υπερασπίζονται οι ναυμάχοι.

Ο Γιώργος Σεφέρης, στην έξοχη ποιητική του σύνθεση «Κύπρον ου μ’ εθέσπισεν», που αναφέρεται στην Κύπρο, όταν βρίσκεται ως επίσκεψη στη Μονή Κύκκου, βλέπει στην αυλή του μοναστηριού έναν καλόγερο να έχει ρίξει τον κουβά στο πηγάδι και ανεβάζοντάς τον έτριξε το μαγκανοπήγαδο και ο Σμυρνιός Σεφέρης γράφει: «Φωνή πατρίδας», αφού ο ήχος του μαγκανιού τον ταξίδεψε στο πατρικό του σπίτι στο επίνειο της Σμύρνης, στην αυλή όπου μεγάλωσε με την κληματαριά και το πηγάδι.

Το 1975 τρεις φιλικές οικογένειες, με τα παιδιά μας σε ηλικίες από 10 έως 5 ετών, βρεθήκαμε με τρία αυτοκίνητα στη Ρουμανία του Τσαουσέσκου και στη Βουλγαρία του Ζίβκοφ. Περπατώντας ένα βράδυ στην πλατεία της Σόφιας, πέσαμε πάνω σε μια μεγάλη παρέα που συζητούσε ζωηρά στα ελληνικά. Ηταν Ελληνες του Εμφυλίου που, μετά την ήττα, είχαν καταφύγει σε βαλκανικές χώρες του «παραπετάσματος». Μας υποδέχθηκαν φιλικά και, όταν απομακρυνθήκαμε, διαπιστώσαμε ότι μας ακολουθούσε ένας υπερήλικας της παρέας που αφήσαμε. Μας πλησίασε δειλά και σχεδόν κοκκινίζοντας μας ρώτησε: «Πατριώτες, πέστε μου πώς είναι η γεύση της πετσούλας του αρνιού στη σούβλα που, όσο ψήνεται, δοκιμάζουμε, αν έχει ψηθεί καλά το αρνί;».

Δεν είναι, λοιπόν, παράδοξο το γεγονός ότι η λέξη «νόστιμος» στον στίχο του Ομήρου «νόστιμον ήμαρ», δηλαδή η μέρα της επιστροφής στην πατρίδα, στα νέα ελληνικά πήρε η λέξη «νόστιμος», «νοστιμιά» τη σημασία της γεύσης του πατρικού, σπιτικού φαγητού, το φαΐ της μάνας μας, που λέει ο πανάρχαιος λόγος. Προσωπικά δεν μπόρεσα ποτέ ούτε να κατανοήσω, ούτε να αποδεχθώ το έγκλημα που έγινε από φανατικούς γλωσσαμύντορες που κατόρθωσαν και πέτυχαν να επιβάλουν την άποψή τους στη χώρα μας, που για αιώνες από την εποχή του Ομήρου μιλούσε, εκφράζοντας τα πάθη και τους καημούς τ’ ανθρώπου, που λέει ο Παπαδιαμάντης, σε ντοπιολαλιές: Ιωνες, Δωριείς, Αιολείς, Κρήτες, Μακεδόνες, οι άποικοι των Ιονίων νήσων, δεν επικοινωνούσαν απλώς στις ντοπιολαλιές τους, αλλά τραγουδούσαν, νανουρίζοντας τα μωρά τους, θρηνούσαν τους νεκρούς τους, γλεντούσαν σε γάμους και πανηγύρια, νοσταλγούσαν στην ξενιτιά σε υπέροχα τραγούδια τις ίδιες γλωσσικές ομορφιές που μιλούσαν στις γειτονιές, στα παζάρια, στα ψαράδικα καράβια και στις στάνες. Στα ερωτικά τρίστρατα και στους στρατώνες. Και ήρθε ακάθεκτη με φετφάδες γλωσσαμυντόρων μια γλωσσική κατασκευή (επινόηση του Αδαμάντιου Κοραή!) που έβαλε για χρόνια στο περιθώριο τον «Ερωτόκριτο», την «Ερωφίλη», την κεφαλλονίτικη σάτιρα του Λασκαράτου, την ευθύτητα της έκφρασης του Μακρυγιάννη, την ποντιακή μετάφραση της «Οδύσσειας», τη ρουμελιώτικη «Η Γριά η Βαβά μ’» του Ζαχαρία Παπαντωνίου.

Αυτές τις δύσκολες μέρες σε όλες τις πτυχές του βίου, στην υγεία, στην οικονομία, στην εξωτερική πολιτική, τη λογοτεχνική, εικαστική και μουσική άπνοια, οφείλουμε να γυρίζουμε πίσω και με την ευκαιρία του ενός αιώνα από την απώλεια των πνευματικών μας ριζών στην Ανατολή. Από τον Ηράκλειτο και τον Θαλή, τον Ηρόδοτο και τον Ρωμανό τον Μελωδό, τον Ισίδωρο και τον Ανθέμιο, που έχτισαν την Αγια-Σοφιά, και τον φουστανελά ζωγράφο Θεόφιλο, τον σημαντικότερο σπορέα του θεάτρου μας μετά την Επανάσταση Μ. Χουρμούζη, τον αντιφατικό αγωνιστή και λόγιο Δημήτριο Βυζάντιο (που διέσωσε στη «Βαβυλωνία» τα έξοχα ιδιώματα της γλώσσας μας για να προβάλει το υβρίδιο μιας γλώσσας που δεν μιλήθηκε ποτέ, της καθαρεύουσας). Στις ακτές της Μικράς Ασίας, από την Πόλη ως το πέρασμα προς την Αίγυπτο, για αιώνες μιλήθηκε και δοξάστηκε στη γλώσσα που εξελίχθηκε αδιάκοπα επί 3.000 χρόνια, μια λογοτεχνία που καθιέρωσε είδη που κυριαρχούν έως τις μέρες μας, το έπος, τον λυρισμό, τη ρητορική, τη φιλοσοφία, τα μαθηματικά, την αστρονομία και το παραμύθι. Ποια άλλη λογοτεχνία μπορεί να καυχηθεί πως το ίδιο τοπίο, οι ίδιες θάλασσες και οι ίδιες συνάψεις των αστέρων ενέπνευσαν τον Ομηρο, τον ποιητή της νεκρώσιμης λειτουργίας, του Επιτάφιου Θρήνου, των Χαιρετισμών, του Επους του Διγενή Ακρίτα, των δημοτικών τραγουδιών, τον Σολωμό, τον Παλαμά, τον Σικελιανό, τον Σεφέρη, τον Ελύτη. Και βέβαια το ρεμπέτικο. Οι ρίζες, όμως, βρίσκονται στις μικρασιατικές ακτές και στα νησιά παράλληλα με τις ακτές εκείνες.

Θα αναφερθώ στην προίκα που μας κληροδότησε η Μικρά Ασία, εστιάζοντας σε τρεις προσωπικότητες της επιστήμης και του πολιτισμικού τριγώνου Φιλολογία, Πολιτική Επιστήμη, Μαθηματικά. Ο Ιωάννης Συκουτρής, ο τραγικός αυτοκτόνος εξαιτίας της επαρχιακής μικρόνοιας της κυρίως Ελλάδας, που τόλμησε να σχολιάσει με τόλμη και βάθος και τα κοινωνικά, πολιτικά και ηθικά σύνδρομα της χώρας και συνάμα να εκτιμήσει με νηφάλιο βλέμμα την πλατωνική σκέψη στο τολμηρό «Συμπόσιο» του μεγάλου φιλοσόφου, πέρασαν χρόνια πολλά για να γίνει αντικείμενο μελέτης των Πανεπιστημίων της χώρας που τον ώθησαν στην αυτοκτονία. Ο αείμνηστος φιλόλογος πατέρας μου, όταν μπήκα στην εφηβεία και είχα ήδη δείξει τεκμήρια της αγάπης για τα γράμματα, μου έδωσε να διαβάσω την έξοχη έκδοση, με αριστουργηματική εισαγωγή και σχόλια του Συκουτρή, και μετάφραση του Σίμου Μενάρδου, του «Συμποσίου». Πιστεύω ακράδαντα πως ο Συκουτρής δεν θα είχε κατορθώσει να υψώσει τόσο ψηλά τον πήχυ της φιλολογικής έρευνας, αν δεν είχε την παράδοση της μικρασιατικής φιλοσοφικής διαχρονίας.

Ο άλλος διακεκριμένος λόγιος που ανδρώθηκε στην ελληνική Ανατολή ήταν ο Δημήτριος Γληνός, ο πιο έγκυρος, πιο νηφάλιος, πιο επιστημονικά εφοδιασμένος έλληνας μαρξιστής, παιδαγωγός και πνευματικός ακτιβιστής. Οι ιδέες του για την εκπαίδευση των νέων έχουν μπολιάσει, πέρα από ιδεολογικά καλούπια, τη φιλοσοφία της εκπαίδευσης έως σήμερα.

Ο τρίτος μέγας θεμέλιος λίθος της μικρασιατικής εμπειρίας του ελληνικού γίγνεσθαι είναι ο σπουδαίος μαθηματικός Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή που θαύμαζε ο Αϊνστάιν και κλήθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο να ιδρύσει Πανεπιστήμιο στη Σμύρνη, κάτι που για λίγο λειτούργησε, πριν ενσκήψει η Καταστροφή. Ο Καραθεοδωρή θεωρείται ως κορυφαία μορφή των μοντέρνων Μαθηματικών διεθνώς. Οδός Καραθεοδωρή στην Αθήνα είναι παράλληλη της Μεσογείων πίσω από το ΓΕΣ.

Στον χώρο της λογοτεχνίας η κληρονομιά της Μικράς Ασίας έχει τόσο βαθιές ρίζες, ώστε μπορούμε με σιγουριά να ισχυριστούμε πως έχει πλουτίσει με δάσος ποικίλων καρπών την ελληνική πνευματική ιστορία. Καταρχάς ο μέγας ζωγράφος, αγιογράφος και έξοχος στυλίστας του λόγου Φώτης Κόντογλου. Είχα τη χαρά, φίλος του δασκάλου μου Ροντήρη, να γνωρίσω και να χαρώ  το έξοχο, ανατολίτικο, ζουμερό του χιούμορ. Ηταν ο πρώτος σκηνογράφος του Κάρολου Κουν και του Φώτου Πολίτη. Αλλά η λαϊκότητα σε ύφος λογοτεχνία του («Πέντρο Καζάς» π.χ.) σημάδεψαν για πάντα την ελληνική λογοτεχνική ιθαγένεια.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, να αφιερώσω σήμερα την προσφορά στον ελληνικό λόγο του Γιώργου Σεφέρη, του Κοσμά Πολίτη, του Ηλία Βενέζη, του Δημήτρη Ψαθά. Σε εποχές που, δυστυχώς, η λογοτεχνία μας σπάνια μας αιφνιδιάζει με ριζιμιές εκπλήξεις, τώρα με την ευκαιρία των 100 χρόνων από την απώλεια ενός γενναίου γενεθλίου λίκνου του πολιτισμού μας, να γυρίσουμε λίγο πίσω και να ξαναδιαβάσουμε και τον Τάσο Αθανασιάδη και τον Γιώργο Μιχαηλίδη και τον Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο και, βέβαια, τον Κορνήλιο Καστοριάδη.