Μαράτοι και Κρίσπηδες

Μια πολύ ενδιαφέρουσα (για γλωσσολάγνους, αλλά και όχι μόνο) έκδοση έπεσε στα χέρια μου. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, με πρωτοβουλία του προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Σταύρου Ζουμπουλάκη και σε επιμέλεια Λάμπρου Βαρελά και Σωτήρη Τσέλικα, εξέδωσε, σε έναν πολύ φροντισμένο τόμο, τις Ετήσιες Επιθεωρήσεις των διεθνών γεγονότων και εξελίξεων που ο Εμμανουήλ Ροΐδης δημοσίευε από το 1878 έως το 1889 στην τρικουπική εφημερίδα «Ωρα».

Γλωσσικός παράδεισος τα κείμενα του Ροΐδη, ο οποίος «κεντάει» την καθαρεύουσα της εποχής του, ιστιοδρομώντας μεταξύ δοτικών και γενικών απολύτων. Προς άρσιν πάσης παρεξηγήσεως βέβαια, ο Ροΐδης έγραφε στην καθαρεύουσα επειδή αυτήν είχε μάθει και αυτή του ήταν οικεία. Κατά τα άλλα, τασσόταν υπέρ της δημοτικής, στην οποία όμως, κατά δήλωσίν του, δεν μπορούσε να γράψει επειδή δεν τη γνώριζε. Το πόσο ανοιχτόμυαλος ήταν ο (δυτικόφιλος και εκσυγχρονιστής, θα λέγαμε με σημερινούς όρους) Ροΐδης προκύπτει και από την άποψή του για την (τολμηρή για την εποχή του) «εισαγωγή» ξένων λέξεων. Εγραφε λοιπόν ο Ροΐδης: «Πρώτον τω όντι γνώρισμα και απαραίτητον ζωντανής γλώσσης προσόν είναι η ικανότης αυτής προς αφομοίωσιν ξένης ύλης, προς παραδοχήν δηλαδή πάσης αναγκαίας ξένης λέξεως».

Ξαναγυρίζω, όμως, στην έκδοση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, προκειμένου να δώσω μερικά δείγματα από τα κείμενα του Ροΐδη, κυρίως ονόματα και τοπωνύμια.

Εχουμε, λοιπόν, τη Σεχία και τους Σέχους (Τσεχία και Τσέχους), τη Ρωμουνία και τους Ρωμούνιους (Ρουμανία και Ρουμάνους), την Ταπροβάνη (αρχαιοελληνική ονομασία της Κεϋλάνης/Σρι Λάνκα), τη Μαγχεστρία (Μάντσεστερ) [εξού και ο «Manchester Guardian», όπως λεγόταν τότε ο «Guardian», αναφέρεται σε παλαιότερα κείμενα ως «Μαγχεστριανός Φύλαξ»], τη Λοθαριγγία, για τη Λορένη, επίκαιρη τότε λόγω της σχετικά πρόσφατης προσάρτησής της από τη Γερμανία, τον εξ Έλβης επανελθόντα Ναπολέοντα, και άλλα πολλά χαριτωμένα.

Περνώντας στα ονόματα, έχουμε τον Σάγχο Πάγχα (Σάντσο Πάντσα, ακόλουθο του Δον Κιχότη), τον Γεγκίς (Τζένγκις) Χαν, τους Μαράτους και Ροβεσπιέρους (από τον Μαρά, και όχι από κάποιον κεφαλονίτη), τον Διδερότο (Ντιντερό), τον Κλαύδιο Βερνάρδο (Κλοντ Μπερνάρ, τον γνωστό γάλλο φυσιοδίφη), του Φουριέρου και του Σαινσιμόνος (των πρωτοσοσιαλιστών Φουριέ και Σαιν Σιμόν), τον Γλάδστωνα (Gladstone), όχι μόνο στη γενική Γλάδστωνος (όπως και η αθηναϊκή οδός) αλλά και στη δοτική τω Γλάδστωνι, τη διαφωνία μεταξύ Αγαμέμνονος και Κάλχαντος, τον Κρίσπη (όπως το όνομα του καθηγητή μου του Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου προ πεντηκονταετίας) για τον ιταλό πρωθυπουργό (1887-90, 1894-96) Φραντσέσκο Κρίσπι.

Κάποια τελευταία μεζεδάκια. Η βασίλισσα Βικτωρία (1837-1901) δεν αναφέρεται με το όνομά της αλλά πάντα ως η Ανασσα, έτσι σκέτο. Επίσης, για την απειλή που αντιμετώπιζε η χώρα μας από τους βόρειους γείτονές της, ο Ροΐδης χρησιμοποιεί τον όρο ο εξ Αρκτου κίνδυνος.

Εμμηνος ρήση

Της αυταρκείας καρπός μέγιστος ελευθερία

(Επίκουρος)

Σημείωση: στο προηγούμενο «Γλωσσίδι» έγραφα «επί των τύπων των ήλων» αντί του πρωτότυπου βιβλικού «εις τον τύπον των ήλων» (Ιωάννην κ’ 25). Αυτά παθαίνει όποιος βασίζεται κυρίως στη μνήμη του.