Η αντίστροφη μέτρηση της γιορτής

Επιχειρεί να δώσει φωνή στις γυναίκες. Να δικαιώσει τους άγνωστους και παραγνωρισμένους καλλιτέχνες. Να προσφέρει μια θέση στο προσκήνιο σε όσους πέθαναν χωρίς να τους αφιερώσει η Ιστορία της Τέχνης τις σελίδες που τους όφειλε. Και αναμένεται να το αποδείξει σε 71 ημέρες οπότε και εγκαινιάζεται επισήμως – και εκτός απροόπτου. Ο λόγος για τη μεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση του πλανήτη, την Μπιενάλε της Βενετίας, που φέτος φιλοξενεί στην κεντρική της έκθεση τους περισσότερους εικαστικούς – 213 – που έχουν συμμετάσχει από το 2005 (στην προηγούμενη Μπιενάλε, το 2019, συμμετείχαν μόλις 83 καλλιτέχνες με περισσότερα έργα ο καθένας). Το πλήθος των εικαστικών όμως δεν είναι η μοναδική ανατροπή των «κανόνων» στην οποία προχωρά η καλλιτεχνική διευθύντρια του θεσμού, Σεσίλια Αλεμάνι. Πετυχαίνει ιστορικό χαμηλό στους άνδρες – μόλις 21 – καθώς η συντριπτική πλειονότητα είναι γυναίκες και φυλοδιαφορετικά άτομα. Ενδεικτικό είναι ότι το 2017 οι γυναίκες υποεκπροσωπούνταν καθώς αποτελούσαν μόλις το 35%, ενώ το ποσοστό στη φετινή διοργάνωση είναι υψηλό ακόμη ανάμεσα και στους μη ζώντες καλλιτέχνες καθώς από τους 100 μόνο επτά είναι άνδρες. Η τελευταία αυτή παράμετρος – της ισχυρής παρουσίας εικαστικών που δεν βρίσκονται εν ζωή – έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς καταλαμβάνει το 44% των συμμετοχών (95 καλλιτέχνες). Τα συγκεκριμένα έργα – σε σύνολο 1.433 που θα παρουσιαστούν – θα είναι τοποθετημένα διάσπαρτα στους χώρους της κεντρικής έκθεσης μέσα σε διάφανες προθήκες ως «χρονοκάψουλες» ώστε να αναδεικνύεται η επιρροή τους στους σύγχρονους εικαστικούς δημιουργούς και να υπηρετούν το αφήγημα του κεντρικού θεματικού άξονα «Το γάλα των ονείρων», που αναφέρεται σε μια συλλογή σχεδίων που έγιναν παιδικό βιβλίο από τη σουρεαλίστρια ζωγράφο, Λεονόρα Κάρινγκτον. Αν ζούσε σήμερα η μεγαλύτερη σε ηλικία καλλιτέχνις το έργο της οποίας θα βρει τη θέση του στην κεντρική έκθεση θα ήταν 375 ετών. Πρόκειται για τη Μαρία Σίβυλα Μέριαν που γεννήθηκε στη Φρανκφούρτη το 1647. Η γηραιότερη πάλι εν ζωή καλλιτέχνις είναι η πρωτοπόρος στην ψηφιακή τέχνη Βέρα Μολνάρ, που γεννήθηκε στη Βουδαπέστη, ζει στο Παρίσι και τον περασμένο μήνα έγινε 98 ετών.

Η επικεφαλής του εικαστικού προγράμματος του πάρκου High Line της Νέας Υόρκης και της φετινής Μπιενάλε, Σεσίλια Αλεμάνι, μπορεί να ρίχνει βάρος σε προηγούμενες γενιές δημιουργών, δεν αγνοεί όμως και το νέο αίμα. Ο αριθμός των καλλιτεχνών που έχουν γεννηθεί την περίοδο 1980-1995 ανέρχεται σε 60 και είναι ακριβώς ο διπλάσιος από εκείνον της προηγούμενης Μπιενάλε. Η αμέσως προηγούμενη γενιά (1965-1979) εκπροσωπείται από 30 καλλιτέχνες, ενώ πολύ μεγάλος είναι και ο αριθμός των καλλιτεχνών που κάνουν το ντεμπούτο τους – 180. Οι νεότεροι αυτοί καλλιτέχνες είναι που υπογράφουν και τα 80 έργα ειδικά για την 59η διοργάνωση, διάσπαρτα και στους τρεις τομείς που διερευνά η έκθεση: την αναπαράσταση των σωμάτων και τις μεταμορφώσεις τους, τη σχέση μεταξύ ατόμων και τεχνολογιών και τη σύνδεση μεταξύ των σωμάτων και της Γης.

Γεωγραφικά τις περισσότερες συμμετοχές -από συνολικά 58 χώρες- καταγράφουν εικαστικοί με έδρα τη Νέα Υόρκη (32). Η Ευρώπη ακολουθεί με διαφορά: Λονδίνο (11), Βερολίνο (10), Αμστερνταμ (7) και Παρίσι (8). Μόλις 5 προέρχονται από την Αφρική και 10 από την Ασία.

Και μπορεί, όπως αναφέρθηκε, να έχει δοθεί χώρος σε καλλιτέχνες που δεν έχουν τύχει της αναγνώρισης που τους έπρεπε, ωστόσο δεν απουσιάζουν και πολύ δημοφιλείς στο φιλότεχνο κοινό δημιουργοί, όπως η ακτιβίστρια εικαστικός Μπάρμπαρα Κρούγκερ, η εκ των κορυφαίων φωτογράφων Ναν Γκόλντιν, η ζωγράφος και γλύπτρια Νίκι ντε σεν Φαλ, η γλύπτρια και περφόρμερ Σιμόν Λι, η οποία θα είναι παράλληλα και η πρώτη μαύρη γυναίκα που θα εκπροσωπήσει τις ΗΠΑ στο εθνικό περίπτερο της χώρας της και η πρωτοπόρος στη διάδραση μεταξύ τέχνης, επιστήμης, τεχνολογίας και φιλοσοφίας (γνωστή στο ελληνικό κοινό κι από τον γάμο της με τον γλύπτη Τάκι) Λίλιαν Λιν.

Η ελληνική παρουσία

Η Ελλάδα θα έχει «τριπλή» παρουσία στην κεντρική έκθεση. Πρωτίστως με την επίσημη εθνική συμμετοχή. O «Οιδίποδας» του Σοφοκλή και οι Ρομά από τη Νέα Ζωή Ασπροπύργου θα «καταλάβουν» το ελληνικό περίπτερο στους Κήπους, καθώς είναι οι πρωταγωνιστές του έργου «Στον δρόμο για τον Κολωνό», που υπογράφει η Λουκία Αλαβάνου. Η βραβευμένη εικαστικός επιστρατεύει τις δυνατότητες της τεχνολογίας VR για να παρουσιάσει την εγκατάστασή της που περιλαμβάνει κινούμενη εικόνα και ήχο, ενώ παράλληλα έχει αναφορές στον αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτο.  Το έργο θα είναι προσβάσιμο μόνο σε όσους χρησιμοποιήσουν τις ειδικές συσκευές ατομικής θέασης και δεν θα βρίσκεται σε κοινή θέαση. Την επιμέλεια έχει ο Χάινς Πήτερ Ζουέρφελ, ενώ φορέας υλοποίησης είναι η Εθνική Πινακοθήκη.

Παρούσα θα είναι η 38χρονη Τζάνις Ράφα (Ραφαηλίδου), η δουλειά της οποίας συνδυάζει τον κινηματογράφο με το βίντεο, τις εγκαταστάσεις και τη γλυπτική για να εκφράσει το ενδιαφέρον της γύρω από τη μη ανθρωποκεντρική και μη λογοκεντρική έννοια των υποκειμενικοτήτων και των τόπων. Η δεύτερη φορά που η Ελλάδα εμφανίζεται στον κατάλογο των συμμετεχόντων είναι πλάι στο όνομα της Λάουρα Γκρίζι (γεν. στη Ρόδο το 1917), ιταλίδας εικαστικού της ποπ αρτ που συνδύασε τα ζωγραφικά της έργα με έγχρωμο πλεξιγκλάς, νέον – από τις πρώτες που το χρησιμοποίησαν στην τέχνη -, μέταλλο και ξύλο. Η τρίτη παρουσία είναι εκείνη της ελληνικής καταγωγής σουρεαλίστριας συγγραφέως, Ζιζέλ Πράσινος – αδελφής του σπουδαίου ζωγράφου Μάριου Πράσινου -, τα κείμενα της οποίας έχουν επιλεγεί να ενταχθούν στην κεντρική έκθεση από τη Σεσίλια Αλεμάνι. Εκθεση, η οποία μοιράζεται ανάμεσα στα παλιά νεώρια, το Αρσενάλε, και το παλιό εθνικό περίπτερο της Ιταλίας, στους Κήπους, ανάμεσα στις 80 εθνικές συμμετοχές που θα δώσουν φέτος το «παρών» εντός των επίσημων εκθεσιακών χώρων, αλλά και σε παλάτια, μέγαρα, μουσεία και καταστήματα, με το Καμερούν, τη Ναμίμπια, το Νεπάλ, το Ομάν και την Ουγκάντα να κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση με εθνικά περίπτερα στη Βενετία.

Οι άλλες εκθέσεις

Ο Ανσελμ Κίφερ και ο Ανίς Καπούρ, ο Γιόζεφ Μπόις, ο Μπρους Νάουμαν και η Μαρλέν Ντιμάς είναι μερικοί μόνο από τους κορυφαίους εικαστικούς που «έχουν δώσει ραντεβού» στη Βενετία, η οποία με αφορμή τα εγκαίνια της Μπιενάλε μεταμορφώνεται σε ένα τεράστιο μουσείο τέχνης. Ο κατάλογος των εκθέσεων θα εμπλουτίζεται μάλιστα όσο πλησιάζει η ημέρα των εγκαινίων.

Την αίθουσα εκλογής των ηγετών της Γαληνοτάτης στο Παλάτι των Δόγηδων επέλεξε ο εκ των κορυφαίων σύγχρονων γερμανών εικαστικών, Ανσελμ Κίφερ, για να δημιουργήσει μια επιτόπια εγκατάσταση με έργα ζωγραφικής σε απευθείας διάλογο με τον πλούσιο διάκοσμο της αίθουσας (20 Απριλίου – 29 Οκτωβρίου). Διαγωνίως απέναντι για όσους διασχίσουν το Μεγάλο Κανάλι βρίσκεται ήδη στους χώρους των παλιών τελωνείων – στην Πούντα ντελά Ντογκάνα – μια επιλογή από τα σημαντικότερα βίντεο του Αμερικανού και δύο φορές βραβευμένου με τον Χρυσό Λέοντα στην Μπιενάλε της Βενετίας, Μπρους Νάουμαν, καθώς η έκθεση-μονογραφία  ήταν έτοιμη ήδη από πέρυσι και παρατάθηκε ως τις 27 Νοεμβρίου. Εκτός από παλαιότερα έργα του παρουσιάζονται και εντελώς καινούργια, όπως και ορισμένα που δεν είχαν ποτέ ως τώρα εκτεθεί στην Ευρώπη.

Σε δύο χώρους – στις αίθουσες της Ακαδημίας και στο Παλάτσο Μανφρίν – θα φιλοξενηθούν από τις 20 Απριλίου έως τις 9 Οκτωβρίου παλιές και νέες δημιουργίες του πολυβραβευμένου γλύπτη Ανίς Καπούρ, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται έργα που φιλοτέχνησε με τη χρήση νανοτεχνολογίας άνθρακα. Τα ιστορικά έργα από τη συλλογή της ιταλίδας βιομηχάνου Βιτόριας Τσίνι θα συγκατοικήσουν με εκείνα του καλλιτέχνη με τη μεγαλύτερη επιρροή στην εικαστική πραγματικότητα του μεταπολεμικού κόσμου της Δύσης, Γιόζεφ Μπόις, στο Παλάτσο Τσίνι από τις 9 Απριλίου έως τις 31 Ιουλίου, ενώ στο Παλάτσο Γκράσι την τιμητική της θα έχει η σπουδαία  νοτιοαφρικανή εικαστικός Μαρλέν Ντιμάς της οποίας τα έργα – περί τους 100 πίνακες και σχέδια από το 1984 μέχρι πολύ πρόσφατες δημιουργίες – είναι συχνά εμπνευσμένα από έτοιμες εικόνες για να δημιουργεί όπως λέει η ίδια «συναισθήματα από πρώτο χέρι» (27 Μαρτίου – 8 Ιανουαρίου 2023).

Μια βουτιά στον κόσμο του σουρεαλισμού προτείνει το μουσείο με τη συλλογή της Πέγκι Γκούγκενχαϊμ με αφορμή το θέμα της κεντρικής έκθεσης και τις αναφορές στη σουρεαλίστρια εικαστικό Λεονόρα Κάρινγκτον. Από τις 9/4 έως τις 26/9 θα παρουσιάσει περίπου 60 έργα, με έμφαση στο ενδιαφέρον του κινήματος των σουρεαλιστών για τη μαγεία και τον αποκρυφισμό – ανάμεσά τους δημιουργίες του Σαλβαντόρ Νταλί, του Ρενέ Μαγκρίτ και της Δωροθέα Τάνινγκ. Τέλος, στο Ιδρυμα Κερίνι Σταμπάλια ο Βιετναμέζος Νταν Βο συνεπιμελείται την έκθεση, στην οποία συμπαρουσιάζονται οι εγκαταστάσεις του με τα έργα του πρωτοπόρου γλύπτη Ιζάμου Νογκούτσι και του ζωγράφου Παρκ Σέο Μπο, μιας από τις κορυφαίες φυσιογνωμίες της σύγχρονης κορεατικής τέχνης (Απρίλιος – Νοέμβριος).