Είναι τα γκραφίτι δημόσια τέχνη;

Κυριάκος Ιωσηφίδης

συντονιστής προγραμμάτων UrbanAct

«Οι πολίτες έχουν δεχτεί την τέχνη»

Η UrbanAct είναι η ομάδα που ξεκίνησε τα προγράμματα δημόσιων τοιχογραφιών στην Ελλάδα το 1998 και φτάνοντας στο σήμερα υλοποιεί, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, πάσης φύσεως και έκτασης τοιχογραφίες, ειδικά προγράμματα τοιχογραφιών, φεστιβάλ, συνεργασίες – με εταιρείες, φορείς κ.ά. -, εκθέσεις, εκδόσεις. Θεωρούμε ότι οι δημόσιες τοιχογραφίες προσφέρουν μια ευκαιρία στην πόλη να αποκτήσει μια πολιτιστική ταυτότητα με εικαστικά έργα «ανοιχτά» στο κοινό και όχι κλεισμένα σε μια αίθουσα τέχνης. Είναι επίσης δράσεις όπου οι κάτοικοι μπορούν να συμμετέχουν με ποικίλους τρόπους (π.χ. συζήτηση και συμφωνία για το σχέδιο κ.ά.), να δουν όλη τη διαδικασία υλοποίησης του έργου και να συνομιλήσουν με τους καλλιτέχνες. Το γκρίζο αστικό περιβάλλον μεταμορφώνεται προς το καλύτερο και ομορφότερο, είτε οι τοιχογραφίες έχουν διακοσμητικό ρόλο είτε εκπαιδευτικό με μηνύματα. Ολα αυτά επιδρούν θετικά και άμεσα στην ψυχοσύνθεση των πολιτών. Παρέχεται επίσης ένα βήμα στους καλλιτέχνες της streetart να παρέμβουν και να εκφραστούν.

Ειδικά η Αθήνα έχει το υλικό – επιφάνειες για να δράσει η streetart τόσο σε οργανωμένο πρόγραμμα όσο και σε μεμονωμένες παρεμβάσεις και φυσικά έχει την παρουσία δυναμικών καλλιτεχνών που διαπρέπουν και στο εξωτερικό. Επίσης ο κόσμος, οι πολίτες, έχουν εδώ και χρόνια «δεχτεί» την τέχνη αυτή και αυτό φαίνεται από τα αιτήματα που λαμβάνουμε κάθε μήνα για παρεμβάσεις είτε σε ιδιωτικά κτίρια είτε σε δημόσιους χώρους κ.α. H streetart πάντα υπήρχε, είτε προ κρίσης είτε μετά κρίσης, και πάντα ακολουθούσε τους δικούς της, πιστεύω, ρυθμούς και «κύκλους». Μπορεί η κρίση να «έσπρωξε» κόσμο σε νέους προβληματισμούς και να να οδήγησε σε νέα «συμπίεση», οπότε η streetart ήταν μια διέξοδος και «εκτόνωσης» από όλες τις πλευρές.

Info: Για να προτείνει κανείς το κτίριό του-επιφάνεια για τοιχογραφία στην UrbanAct μπορεί να στείλει αίτημα στο carpediemact@gmail.com, είτε μέσω fb/urbanact.gr ή στο 6973701961. Στη συνέχεια η ομάδα πρέπει να δει από κοντά την επιφάνεια.

g

Σταύρος Μαρτίνος

αρχιτέκτονας

«Πολλά ωραία έργα, αλλά και άδεια οικόπεδα»

Επί Αντώνη Τρίτση, λίγο πριν από τον Δημήτρη Αβραμόπουλο, εκδόθηκε το βιβλίο του Δημήτρη Φιλιππίδη «Για την ελληνική πόλη: μεταπολεμική πορεία και μελλοντικές προοπτικές» (Θεµέλιο, 1990) όπου εκλογικεύεται το θεσμικό και παραθεσμικό πλαίσιο της πολεοδομίας που έχουμε στην Ελλάδα. Tο πέμπτο κεφάλαιο, «Εξωραϊσμοί», αφορά τη συνηθέστερη κρατική επέμβαση στις ελληνικές πόλεις – τόσο συνηθισμένη ώστε να ταυτίζεται με την πολεοδομική επέμβαση γενικά. Αναλύεται σε διανοίξεις οδών, πεζοδρομήσεις, πλατείες, «πράσινο» και «μνημεία». Οι εξωραϊσμοί είναι εύκολοι και γρήγοροι επειδή παρακάμπτουν τη δυσκαμψία των σχετικών μηχανισμών (δηλαδή τους εξειδικευμένους επιστήμονες), έχουν μεγάλη ορατότητα και είναι σχετικά οικονομικοί. Εάν ξαναγραφόταν σήμερα το κεφάλαιο, θα περιλάμβανε σίγουρα και τις κατακόρυφες επιφάνειες των πόλεων αντί για τις οριζόντιες μόνο, ονομάζοντας το είδος του εξωραϊσμού «τοιχογραφίες».

Οι τελευταίες τρεις δημοτικές Αρχές της Αθήνας έχουν ιδιοποιηθεί την κουλτούρα του γκραφίτι, υλοποιώντας σχετικούς εξωραϊσμούς σε σημεία υψηλής ορατότητας. Αυτό είναι απολύτως θεμιτό (εδώ και πάρα πολλά χρόνια η τέχνη του δρόμου έχει μπει στις γκαλερί, προτού επιστρέψει στο φυσικό της περιβάλλον) και δεν πρόκειται για ελληνική πρωτοτυπία, όμως λόγω των απίστευτα γραμμένων τοίχων της Αθήνας, τα έργα εντάσσονται σε μια επίσημη αφήγηση που θέλει την πόλη να είναι «Μέκκα της street art». Οι ίδιες δημοτικές ανακοινώσεις που διαφημίζουν τους εξωραϊσμούς ως «αναβάθμιση της σχέσης της Αθήνας με τις σύγχρονες μορφές τέχνης», ώστε η πόλη να «δίνει την ευκαιρία στους νέους Αθηναίους και όσους αισθάνονται Αθηναίοι να ενισχύουν τον κοσμοπολιτισμό τους» (Κ. Μπακογιάννης, Αύγουστος 2021), συνοδεύονται και από επιβεβλημένες δηλώσεις αλλά και δράσεις για «τέλος στον άναρχο αισθητικό βανδαλισμό με συντονισμένες επιχειρήσεις αντιγκραφίτι: Λέμε ναι στο χρώμα και την τέχνη, όχι στη μουτζούρα και την κακοποίηση του δημόσιου χώρου».

Από τις αναθέσεις για αγάλματα εν γένει ηρώων μέχρι τα murals, οι εξωραϊσμοί της Αθήνας έχουν αλλάξει αποδέκτη: Ο δήμος δεν έχει σταματήσει να παίζει τον ρόλο του curator τέχνης (και του αστυνόμου), όμως το κοινό είναι πλέον παγκόσμιο και επιτέλους βγάζει φωτογραφίες. Πολλά από τα έργα που χρηματοδοτούνται από τον δήμο μού αρέσουν πολύ και υλοποιούνται από σημαντικούς καλλιτέχνες, δεν παύω όμως να βρίσκω σοκαριστικό ότι στο υποτιθέμενο Κέντρο υπάρχουν τόσα άδεια οικόπεδα ή κτίρια για να υποδέχονται τις σύγχρονες μορφές τέχνης (του δήμου ή αυτοχρηματοδοτούμενες) και επίσης πολυκατοικίες που δεν έχουν αποθεματικό για να καθαρίζουν τις όψεις τους από αυτές (ή για να έχουν θέρμανση). Αυτά όμως είναι πολεοδομικά ζητήματα και δεν αφορούν την παρούσα συζήτηση.

g

Poka-Yio

Εικαστικός, καθηγητής ΑΣΚΤ, επιμελητής της Αthens Biennale 7

«Και η ανυπακοή θέλει σκέψη, θάρρος και δύναμη»

Αρχίζοντας με τα βασικά ερωτήματα. Για ποια δημόσια τέχνη μιλάμε και ποια δημόσια τέχνη θέλουμε και ύστερα να αναρωτηθούμε αν χωράνε σε αυτή τα γκραφίτι και ποια γκραφίτι. Το 90% της δημόσιας τέχνης στην Αθήνα/Ελλάδα ΔΕΝ ΒΛΕΠΕΤΑΙ – τα κεφαλαία που πονάνε τα μάτια μας σε έναν ψηφιακό διάλογο γιατί φωνάζουν στη μούρη σου είναι σαν τη δημόσια τέχνη, φωνάζει στη μούρη μας. Είναι ένας μηχανισμός προπαγάνδας ή αυτοπροβολής του φορέα/προσώπου/καλλιτέχνη που το τοποθέτησε με αδιαφανείς συνήθως διαδικασίες, χωρίς κρίση και αισθητική, τόσο για το αμιγώς καλλιτεχνικό αποτέλεσμα όσο και για την καθημερινή επιτελεστικότητα του έργου στον δημόσιο χώρο. Θέλουμε, κλαίμε, αποζητούμε σπουδαία νέα αρχιτεκτονική και μετά να δούμε αν και τι χωράει δίπλα και «απέναντί» της. Ξεκινάω λοιπόν με το ότι διαφωνώ κάθετα με το 90% των δημόσιων έργων. Πάμε τώρα στα γκραφίτι και στην ομολογουμένως τεράστια συμβολή τους στη δημόσια εικόνα της πόλης αφού η Αθήνα έχει γίνει rebranded μέσα από τα γκραφίτι της, άρα δεν πρόκειται για μια αμελητέα συνθήκη. Χωρίζω τα γκραφίτι σε όσα έχουν γίνει ως τοιχογραφίες με ανάθεση και σε όσα έχουν γίνει ως παρεμβάσεις «αστικής ανυπακοής», τοιχογραφίες, tagging-υπογραφές και απλοί «βανδαλισμοί». Το 90% των τοιχογραφιών με ανάθεση είναι χάλια. Το είδος της «λαϊκής» τέχνης που δεν είναι άλλο από λυρικές εικονογραφήσεις που έχουν χώρο μόνο πάνω στις νταλίκες και σε κακόγουστα τατουάζ. Αφήστε την πόλη χωρίς τον διάκοσμο που της επιβάλλετε. Βάλτε φθηνιάρικα πόστερ στο δωμάτιό σας και μην κάνετε τα δικά μας ματάκια να ματώνουν κάθε μέρα που αντικρίζουμε την εργάρα σας. Εξαίρεση εδώ αποτελούν μερικά καταπληκτικά έργα της νεότερης γενιάς καλλιτεχνών που έχουν εννοιολογικό ειδικό βάρος και δουλεύουν μέσα στο αθηναϊκό συγκείμενο και όχι ανεξάρτητα από αυτό. Περνώντας στο tagging και στους «βανδαλισμούς» όμως μπαίνουμε σε μια τελείως άλλη κατηγορία. Εδώ δεν βασιλεύει η βλακεία και η κακογουστιά αλλά η αντίδραση. Δεν θα τα υπερασπιστώ αλλά θα πω πως είναι οι μόνες κατηγορίες παρεμβάσεων που καταλαβαίνω, άρα και σέβομαι. Είναι σημάδια της συνολικής μας αποτυχίας να φτιάξουμε ένα παρόν βιώσιμο και ένα μέλλον θελκτικό, ένα αποτυχημένο κοινωνικό συμβόλαιο που οδηγεί σε μια μόνιμη αστική ανυπακοή. Ομως και η ανυπακοή θέλει σκέψη, θάρρος και δύναμη όχι τζάμπα μαγκιά. Θυμάστε το Εργο (κεφαλαίο Ε) που κάλυψε σε μια νύχτα το Πολυτεχνείο με μαύρη-άσπρη παραλλαγή; Αυτού του είδους η μέγιστη αστική δράση που μπορεί να ξυπνήσει σαν σβουριχτή σφαλιάρα όλα τα αντανακλαστικά μιας κοιμισμένης κοινωνίας, από τον περαστικό μέχρι τον ταγό, είναι αυτό που μας χρειάζεται. Για όλα τα υπόλοιπα ρίξτε αν μπορείτε και εδώ λίγη χλωρίνη, νοικοκύρηδες νταήδες του καναπέ και του καμπινέ.