Εχει το δικαίωμα να λέει κανείς ανοησίες;

Στη μεγάλη συζήτηση που πυροδότησε τον περασμένο μήνα ο Νιλ Γιανγκ και ακολούθως η Τζόνι Μίτσελ, απαιτώντας από το Spotify να αφαιρέσει όλο το μουσικό τους έργο σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τη φιλοξενία ενός κωμικού και podcaster, του Τζο Ρόγκαν, που διασπείρει παραπληροφόρηση γύρω από τα εμβόλια κατά του COVID-19, έχουν ακουστεί και χρήσιμες και λιγότερο χρήσιμες φωνές. Ο Ντόναλντ Τραμπ, για παράδειγμα, εξέφρασε τη Δευτέρα τη στήριξή του στον Ρόγκαν, καλώντας τον να «πάψει να απολογείται στους μανιακούς και τους τρελούς των fake news και της Ριζοσπαστικής Αριστεράς». Υπάρχουν πάντως και πιο σοβαροί άνθρωποι, οι οποίοι, χωρίς να παίρνουν το μέρος του αμφιλεγόμενου podcaster, σπεύδουν να υπερασπιστούν την ελευθερία του λόγου, ακόμα και το δικαίωμα να λέει κανείς ανοησίες, ως πυλώνα της δημοκρατίας.

Ο Ρόγκαν έχει επανειλημμένως υποτιμήσει την ανάγκη για εμβόλια κατά του κορωνοϊού και χρησιμοποιήσει την πλατφόρμα του στο Spotify, το «The Joe Rogan Experience», που προσελκύει περίπου 11 εκατομμύρια ακροατές ανά επεισόδιο, προκειμένου να διασπείρει ψευδείς ειδήσεις γύρω από τον COVID-19. Η σταγόνα που έκανε την οργή του Νιλ Γιανγκ να ξεχειλίσει ήταν η φιλοξενία στο σόου του του Ρόμπερτ Μαλόουν, ενός ιολόγου που έχει μετατραπεί σε φωνή του αντιεμβολιαστικού κινήματος. Μετά τον σάλο, ο Ρόγκαν αναγνώρισε πως θα μπορούσε να κάνει περισσότερα προκειμένου να ενημερώνει καλύτερα τους ακροατές του· τη δημόσια συγγνώμη τη ζήτησε το Σάββατο, μετά την κυκλοφορία στα σόσιαλ μίντια ενός βίντεο που τον έδειχνε να χρησιμοποιεί επανειλημμένως στο παρελθόν τη λέξη «negro». Για αυτό έσπευσε προς υπεράσπισή του ο Τραμπ. Στο μεταξύ, μέσα στο Σαββατοκύριακο κατέβηκαν μυστηριωδώς από το Spotify περίπου 70 επεισόδια του «The Joe Rogan Experience». Οπως διευκρίνισε ωστόσο σε επιστολή που έστειλε στους εργαζομένους ο διευθύνων σύμβουλος του σουηδικού γίγαντα του streaming Ντάνιελ Εκ, αυτό ήταν μια απόφαση του Ρόγκαν – με την οποία ο ίδιος συμφωνεί.

Στην επιστολή του, ο Εκ απολογούνταν για τo επίμαχο ζήτημα και επισήμαινε πως κάποια σχόλια του Ρόγκαν «δεν αντιπροσωπεύουν τις αρχές αυτής της εταιρείας», παράλληλα ωστόσο εξέφραζε την άποψη πως η απόσυρση του podcast του – το Spotify φέρεται να απέκτησε τη σχετική βιβλιοθήκη έναντι 100 εκατομμυρίων δολαρίων – θα ήταν λάθος: «Πρέπει να έχουμε ξεκάθαρες γραμμές όσον αφορά το περιεχόμενο και να παίρνουμε μέτρα όταν ξεπερνιούνται, αλλά η ακύρωση φωνών είναι ένας ολισθηρός δρόμος» σημείωσε. Κατόπιν αυτού, ο Νιλ Γιανγκ εξαπέλυσε νέα επίθεση κατά της εταιρείας, κατηγορώντας τον Εκ πως ενδιαφέρεται μόνο «για τα νούμερα – όχι για την τέχνη» και κάλεσε τους εργαζόμενους στο Spotify να φύγουν «πριν αυτό κατασπαράξει την ψυχή σας».

«Ισως το πρώτο πράγμα που πρέπει να πούμε», σχολιάζει στους «Sunday Times» ο βρετανός δημοσιογράφος και πρώην πρωταθλητής του πινγκ-πονγκ Μάθιου Σάιεντ, «είναι πως ο Γιανγκ είχε απόλυτο δικαίωμα να αποσύρει τη μουσική του, όπως και το Spotify έχει δικαίωμα να κρατήσει τον Ρόγκαν. Δεν με συναρπάζει πολύ αυτή η συζήτηση: υποψιάζομαι πως το Spotify θα κινηθεί ανάλογα με τα συμφέροντά του, και το ίδιο θα κάνουν ο Ρόγκαν, ο Γιανγκ και οι υπόλοιποι. Περισσότερο ενδιαφέρον, νομίζω, έχει η κλίμακα της οργής που κατευθύνεται στο Spotify και, εμμέσως, η θέση ότι απόψεις όπως αυτή του Μαλόουν δεν πρέπει να βγαίνουν καθόλου στον αέρα. Κάτι που προκαλεί εντύπωση, δεδομένου ότι υπάρχουν δεκάδες podcast στο Spotify που προτείνουν μια διαφορετική άποψη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, διαψεύδουν ρητά τους ισχυρισμούς του Μαλόουν. Εκατοντάδες (ενδεχομένως χιλιάδες) άρθρα εφημερίδων καθώς και ακαδημαϊκές μελέτες έχουν κάνει το ίδιο. Με άλλα λόγια, η δημοκρατική συζήτηση μοιάζει να λειτουργεί περίπου με τον τρόπο που οραματίστηκαν οι ιδρυτές της αθηναϊκής δημοκρατίας πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Για αυτό πιστεύω πως η ερώτηση που πρέπει να θέτουμε σε ανάλογες περιπτώσεις δεν είναι “έχει δίκιο ή άδικο ο Μαλόουν (και αν ισχύει το δεύτερο, πόσο γρήγορα μπορεί να φιμωθεί)”, αλλά “σε τι είδους σύστημα ανεβαίνουν στον αφρό οι καλύτερες ιδέες”. Ο Σωκράτης θεωρούσε πως ο υπερβολικός κεντρικός έλεγχος επί του λόγου είναι επιζήμιος για την πρόοδο, διότι έχει την τάση να καταστέλλει αντισυμβατικές απόψεις που μπορεί να αποδειχθούν, εν καιρώ, χρήσιμες, καινοτόμες ή σωστές».

Μια αντίστοιχη άποψη διατυπώνει ο δανός δικηγόρος και ακτιβιστής υπέρ της ελευθερίας του λόγου Τζέικομπ Μτσανγκάμα στο νέο βιβλίο που κυκλοφόρησε με τίτλο «Ελευθερία του λόγου: Μια παγκόσμια ιστορία από τον Σωκράτη μέχρι τα σόσιαλ μίντια». Ιχνηλατώντας αυτή την ιστορία, ο Μτσανγκάμα διαπιστώνει πως εκρήξεις ελευθερίας ακολουθούνται συχνά από κύματα περιορισμών, όπως η «ύφεση της ελευθερίας του λόγου» από την οποία υποφέρει, στα μάτια του, ο δυτικός κόσμος. Οι περιορισμοί, επιχειρηματολογεί, προσφέρουν έναν μη υγιή βαθμό εξουσίας σε όποιον αποφασίζει – κυβέρνηση ή γίγαντας της τεχνολογίας – τα όρια του επιτρεπόμενου λόγου. Ισηγορία και παρρησία, αυτά είναι τα δύο ιδανικά της αθηναϊκής δημοκρατίας που αντιτάσσει.