Τι ήταν ο «καπιταλιστικός ρεαλισμός»;

Η μεταπολεμική  τέχνη είναι μία γιγάντια δεξαμενή που έχει χωρέσει πρωτοποριακά κινήματα, μεμονωμένες περιπτώσεις καλλιτεχνών, ομάδες με πολιτική ιδεολογία, έργα που προκάλεσαν αρνητικές εντυπώσεις την εποχή που πρωτοπαρουσιάστηκαν και έγιναν αποδεκτά αργότερα όταν ωρίμασαν οι κοινωνικές συνθήκες πρόσληψής τους. Για όλα αυτά τα έργα τέχνης και τους δημιουργούς τους γράφει ο καθηγητής της ΑΣΚΤ και κριτικός τέχνης Νίκος Δασκαλοθανάσης την πολυσέλιδη «Ιστορία της Τέχνης 1945-1975, από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη» (εκδ. Futura). Η κοπιαστική συλλογή των πληροφοριών του για την καταγραφή της τέχνης αντλήθηκε από εκτενή κυρίως αγγλόφωνη βιβλιογραφία και αξίζει να τον ανταμείψουμε με ευνοϊκές παρατηρήσεις. Για τη συμπαγή, πυκνή γραφή του. Για την τοποθέτηση των καλλιτεχνικών φαινομένων στον ιστορικό τους περίγυρο, αναφέροντας τον αντίκτυπο και την επίδρασή τους σε κοινωνικούς μετασχηματισμούς.

Οσο εκτενής όμως είναι η εργασία του στην προσπάθειά του να συμπεριλάβει τη γλυπτική, τη ζωγραφική και την αρχιτεκτονική από τα μέσα του 20ού αιώνα έως το παρόν, αφήνει ένα κενό για το οποίο ο ίδιος ο θεωρητικός σημειώνει ότι ήταν προσωπική του επιλογή. Η συνειδητή από την πλευρά του παράλειψη αναφοράς στη μεταπολεμική ελληνική τέχνη οφείλεται στο ότι ασχολείται με περιοχές όπου «όχι μόνο ακολούθησαν τον δυτικό τρόπο ανάπτυξης μα και ήταν σε θέση να εξάγουν ή να καθιερώσουν σε ευρεία κλίμακα νέα καλλιτεχνικά υποδείγματα». Ο συγγραφέας του βιβλίου υπογραμμίζει ότι η παράλειψη της Ελλάδας από την παρούσα ιστορία σχετίζεται και με τη σπανιότητα σύνθετων μελετών που να πραγματεύονται τις περίπλοκες σχέσεις του τοπικού με το διεθνές περιβάλλον. Στόχος του είναι να συμβάλει στην κατανόηση των διεθνών καλλιτεχνικών τάσεων της μεταπολεμικής περιόδου. Ορισμένες από αυτές εξακολουθούν και σήμερα να προκαλούν συζητήσεις και να διατυπώνουν ερωτήματα:

Gutai, το συγκεκριμένο  Ή το ενσώματο. Η περίοδος δραστηριότητας της ομάδας Gutai (1954-1972) ταυτίζεται με την εποχή του λεγόμενου οικονομικού θαύματος της Ιαπωνίας. Το πρωτότυπο γνώρισμά του αφορά την εμπλοκή του σώματος του καλλιτέχνη στον πραγματικό χώρο κατά τη διαδικασία της δημιουργικής ζωγραφικής κυρίως πράξης. Για να το επιτύχουν χρησιμοποιούν παράδοξους τρόπους έκφρασης. Επινοημένο από τον Σόζο Σιμαμότο το Gutai αναφέρεται σε φορητούς πίνακες ζωγραφικής που έγιναν με τα σώματα των καλλιτεχνών: ζωγραφική με τα πόδια, επιτελεστικές δράσεις, τυχαία διασπορά του χώματος πάνω στον καμβά, χρήση νέων υλικών (λαμαρίνα, κολλητική ταινία, ύφασμα, ξύλο, σωλήνες, λαμπτήρες, νερό, λάσπη, άμμος, χαρτί). Από τις πιο δυνατές στιγμές του Gutai ήταν ο Οκτώβριος 1955 στο Τόκιο όταν ο Καζούο Σιράγκα για το έργο του «Η δοκιμασία της λάσπης» θα βουτήξει ημίγυμνος σε έναν βούρκο από πηλό, πέτρες και άμμο, παλεύοντας άναρχα με τη μάζα.

Nouveau Réalisme. Η δεκαετία από τα τέλη του ’50 έως τα τέλη του ’60 καλύπτει τη δραστηριότητα  της ομάδας των Νέων Ρεαλιστών (Nouveaux Réalistes) στη Γαλλία με θεωρητικό εκφραστή τον τεχνοκριτικό Πιερ Ρεστανί και τον Ιβ Κλάιν έναν από τα επιφανέστερα μέλη της. Στο παρισινό διαμέρισμα του τελευταίου συγκεντρώθηκαν στις 27 Οκτωβρίου 1960 οι καλλιτέχνες Αρμάν, Φρανσουά Ντιφρέν, Ντανιέλ Σποέρι, Ρεϊμόν Χενς, Μαρσιάλ Ράις, Ζαν Τινγκελί και Ζακ Βιλεγκλέ, υπογράφοντας με χρωματιστή κιμωλία πάνω σε μπλε χαρτί χρώματος IKB (International Klein Bleu) την «Ιδρυτική Διακήρυξη του Nouveau Réalisme» που είχε συντάξει ο Ρεστανί: «Οι νέοι ρεαλιστές συνειδητοποίησαν τη συλλογική τους ιδιαιτερότητα. Νέος ρεαλισμός=νέα εννοιολογική σύλληψη του πραγματικού». Στην ομάδα σύντομα προστέθηκαν οι Σεζάρ, Μίμο Ροτέλα, Νίκι ντε Σεντ Φαλ, Ζεράρ Ντεσάμπ και Κρίστο.

Μέλημα του Ρεστανί ήταν η αποσύνδεση των νέων ρεαλιστών από την πολιτική και η σύνδεση του έργου τους με την αγορά της τέχνης με προβολή των δραστηριοτήτων της ομάδας. Δελτία Τύπου, συνεντεύξεις, ομιλίες, φωτογραφίσεις, δημοσιεύματα σε περιοδικά ευρείας κυκλοφορίας, ταινίες τεκμηρίωσης, εκπομπές στον μοναδικό τηλεοπτικό σταθμό της εποχής RTF πλαισίωναν τις εκθέσεις των μελών της ομάδας. Τα έργα τους αφορούσαν τη «δράση-θέαμα»: η Σεντ Φαλ στήνει εξέδρες πυροβολισμών. Ο Ντανιέλ Σποέρι μετατρέπει την γκαλερί σε εστιατόριο ετοιμάζοντας δείπνο και οι συνδαιτυμόνες-επισκέπτες συνδημιουργούν με τον καλλιτέχνη έναν «πίνακα-παγίδα» αναρτώντας σε έναν πίνακα υπολείμματα φαγητού και αντικειμένων από το τελετουργικό της βραδιάς.

Καπιταλιστικός Ρεαλισμός, η δυτικογερμανική ποπ αρτ. Στο μεταπολεμικό Ντύσελντορφ τρεις νέοι ζωγράφοι, ο Γκέρχαρντ Ρίχτερ, ο Ζίγκμαρ Πόλκε και ο Κόνραντ Λούεγκ Φίσερ, ιδρύουν την ομάδα «Καπιταλιστικός ρεαλισμός» ως ειρωνική αναφορά στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό που καθόριζε την καλλιτεχνική εκπαίδευση στην Ανατολική Γερμανία. Η πιο γνωστή τους ενέργεια είναι η έκθεση «Ζώντας με την ποπ. Μια επίδειξη καπιταλιστικού ρεαλισμού». Οταν οι Ρίχτερ και Λούεγκ από τις 11 έως τις 25 Οκτωβρίου 1963 εγκαταστάθηκαν σε κατάστημα επίπλων του Ντύσελντορφ και ανεβασμένοι σε βάθρα εξέθεταν τον εαυτό τους μαζί με προς πώληση έπιπλα αλλά και κάποια έργα τους. Οι μορφές από πεπιεσμένο χαρτί του αμερικανού προέδρου Τζον Φ. Κένεντι (επρόκειτο να δολοφονηθεί λίγες μέρες μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης) και του Αλφρεντ Σμέλα, ιδιοκτήτη της ομώνυμης αίθουσας τέχνης του Ντύσελντορφ, παρουσιάζονταν επίσης σε άλλον όροφο ως επίτιμοι προσκεκλημένοι.

info

Νίκος Δασκαλοθανάσης

Ιστορία της τέχνης 1945 – 1975 Εκδ. Futura