Το άλλο μισό της αρχιτεκτονικής

Μέχρι σήμερα στο πεδίο της ελληνικής αρχιτεκτονικής τα ονόματα των ανδρών μάλλον μονοπωλούσαν τις δάφνες της δόξας για τα έργα τους στον δημόσιο χώρο ή στον ιδιωτικό τομέα. Αν και οι γυναίκες αρχιτέκτονες εργάζονται σε όλους τους τομείς του επαγγέλματος, όπως και οι άνδρες συνάδελφοί τους, η συνεισφορά τους παραλείπεται. Είναι επίσης γνωστό ότι, ιδιαίτερα στο ελεύθερο επάγγελμα, εργάστηκαν – και εργάζονται – συνήθως σε ομάδες με συζύγους και άρρενα συγγενικά ή φιλικά πρόσωπα, με αποτέλεσμα το έργο τους να υποτιμάται. Ωστόσο η συγκυρία της πανδημίας και η υποχρεωτική καραντίνα γέννησαν την ιδέα στα μέλη του Τμήματος Αττικής του ΣΑΔΑΣ (Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών) να αναδείξουν τις γυναίκες της αρχιτεκτονικής. Και όρισαν την επιστημονική επιτροπή που ανέλαβε τη συγκρότηση του πρώτου Ψηφιακού Αρχείου Ελληνίδων Αρχιτεκτόνων. Η πρώτη φάση του οποίου ολοκληρώθηκε και αναρτήθηκε στη διεύθυνση www.femarch.gr.

«Η διαδικασία συγκρότησης του Αρχείου ξεκίνησε τον Μάιο του 2020 και συνεχίζεται. Η πρόσκληση για συμπερίληψη στο Αρχείο έχει σταλεί σε περισσότερες από 200 απόφοιτες της περιόδου 1923-1981 και μέχρι στιγμής έχουν ανταποκριθεί 80 γυναίκες αρχιτέκτονες, είτε οι ίδιες είτε οι απόγονοι – κληρονόμοι τους. Οπου ήταν δυνατό, τα κείμενα συνοδεύονται από φωτογραφικό υλικό του έργου τους, καθώς και από προσωπικές και οικογενειακές φωτογραφίες των βιογραφουμένων» αναφέρει η Τζούλια Τσαλίκη, πρόεδρος του ΣΑΔΑΣ – Τμήμα Αττικής.

H περίοδος αυτή αρχίζει με την ίδρυση της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (1917) και τη φοίτηση των πρώτων γυναικών εκεί και κλείνει με την έντονη παρουσία των γυναικών αρχιτεκτόνων – αποφοίτων ελληνικών και ξένων σχολών – στο επάγγελμα (1981). Εμπεριέχει όλες τις αρχιτέκτονες που σήμερα, το 2021, με συμπληρωμένα σαράντα τουλάχιστον χρόνια από την κτήση του διπλώματος, έχουν να παρουσιάσουν ένα ολοκληρωμένο έργο.

Στο femarch.gr έχουν καταγραφεί το έργο και τα στοιχεία του βίου για 76 διπλωματούχες της περιόδου 1923-1981. H Ελένη Πατρικίου – Κανελλοπούλου υπήρξε η πρώτη απόφοιτος της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ). Είναι η πρώτη που σταδιοδρόμησε στον δημόσιο τομέα και εκείνη με την οποία ανοίγει το θηλυκό αρχείο της αρχιτεκτονικής. Θα τη «συναντήσουν», μεταξύ άλλων, η Εθελ Κυδιωνιάτη – Πραντούνα, συνυπογράφοντας με τον σύζυγό της Φαίδωνα Κυδωνιάτη μεσοπολεμικά κτίρια και εκκλησίες, η Καίτη Διαλεισμά από την υπηρεσία μελετών του ΕΟΤ, επιβλέποντας το τουριστικό πρόγραμμα των ξενοδοχείων Ξενία των αρχών του ’60, η Μαρία Βαλσαμάκη – Σερδάρη ως υπεύθυνη μελετών για διοικητικά κτίρια, τράπεζες, αεροδρόμια, στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην Μποτσουάνα, την Ιορδανία, το Ομάν κατά τη συνεργασία της τη δεκαετία του ’70 με μεγάλη αγγλική κατασκευαστική εταιρεία, η Κατερίνα Βέη – Σπυροπούλου με τη βιοκλιματική αρχιτεκτονική της, η Αννα Χασάπη με το έργο της στον χώρο της ιδιωτικής υγείας.

Σε πολλές περιπτώσεις βιογραφουμένων, οι αναρτήσεις τους περιλαμβάνουν, πέρα από την αιτούμενη δομή, τη σχετική με την αρχιτεκτονική δραστηριότητα της καθεμιάς, αυτούσια κείμενα λογοτεχνικά, ποιήματα, ζωγραφικό έργο, κείμενα εκτιμήσεων του εργασιακού περιβάλλοντος και της εποχής τους και άλλες πηγές, που καθιστούν το Αρχείο πηγή ζωντανών ιστορικών μαρτυριών διευρύνοντας τα όρια της γυναικείας ενασχόλησης με την αρχιτεκτονική:

«Δεν ήμουνα πολύ ταλαντούχος σπουδάστρια και προτιμούσα τους επιμελητές από τους καθηγητές, εκτός από τον Μπίρη, γιατί πολύ μου άρεσε η ακρίβεια με την οποία σχεδίαζε στον πίνακα διατομές ξύλινων κουφωμάτων. Εκανα και τη διπλωματική μου σ’ αυτόν με θέμα “Επιπλο”, από την αρχαιότητα ως… τότε και από το ξύλο ως το λουστράρισμα. Μαθήτευσα και στου Σαρίδη για λίγο. Από τον Πικιώνη (ο οποίος επηρέασε πολλούς) κράτησα μόνο την εμπειρία μας επί τόπου, στην Ακρόπολη με το πλακόστρωτο και στη Φιλοθέη με την εμφανή τοιχοποιία. Τα θολά σφουμάτα δεν μου πήγαιναν, χωρίς να αμφισβητώ την προσωπικότητά του και την πολύτιμη διδασκαλία του. Τους μεγαλύτερους βαθμούς της τάξης τούς πήρα στον Ορλάνδο, στον Μιχελή και στον Μπίρη, κοντά στο δέκα. Συγκεκριμένα πράγματα», όπως αναφέρει η Μυρτώ Αντωνοπούλου – Μπογδάνου στο βιογραφικό της.

Η ΑΓΝΩΣΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ. «Με το εγχείρημα αυτό έρχεται στο φως η μέχρι σήμερα άγνωστη συμβολή γυναικών αρχιτεκτόνων αυτής της περιόδου στον πολεοδομικό και περιφερειακό σχεδιασμό, στα κοινωνικά προγράμματα ανοικοδόμησης, στα δημόσια και τα ιδιωτικά κτίρια και σε πολλούς άλλους τομείς του δομημένου χώρου, αλλά και η εντεινόμενη παρουσία τους στην επιστημονική έρευνα, τη διδασκαλία, την ιστοριογραφία και τη θεωρία της αρχιτεκτονικής», επισημαίνει η Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ, μέλος της επιστημονικής επιτροπής. Και εξηγεί ότι το Αρχείο είναι δυναμικό. Εχει δηλαδή τη δυνατότητα να συμπληρώνεται και να εμπλουτίζεται. Με νέα στοιχεία στις υπάρχουσες αναρτήσεις, με καινούργιες αναρτήσεις βιογραφικών και έργου για εκείνες που επιθυμούν και οι ίδιες ή οι απόγονοι – κάτοχοι των αρχείων τους να συμπεριληφθούν. Το Αρχείο μάλιστα παραμένει ανοιχτό και βρίσκεται στη διάθεση των ερευνητών, των φοιτητών Αρχιτεκτονικής, των αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα και διεθνώς, καθώς υπάρχει και η αγγλική εκδοχή του.