Ο 17χρονος Σολωμός και οι «Τάφοι» του Φώσκολου

Στις 18 Σεπτεμβρίου 2021 έγινε στη Ζάκυνθο, μπροστά σε πυκνό ακροατήριο, η 4η Διεθνής Επιστημονική Συνάντηση για τη ζωή και το έργο του Ούγου Φώσκολου, με θέμα «Ο Ούγος Φώσκολος, το 1821 και οι επιρροές του στην ελληνική λογοτεχνία». Την εκδήλωση διοργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Ούγος Φώσκολος» σε συνεργασία με την Περιφέρεια των Ιόνιων Νησιών και τον Δήμο Ζακύνθου, και έλαβε χώρα στον λόφο του Στράνη, όπου επιβιώνουν σολωμικές μνήμες και υπάρχει η προτομή του ποιητή. Ομιλητές ήσαν ο υπογράφων, ο Maurizio Perugi, o Θεοδόσης Πυλαρινός (διαβάστηκε η εισήγησή του), η Μαρία Σγουρίδου, ο Βασίλης Λέτσιος και ο Νικίας Λούντζης. Την ευθύνη και τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο Φίλιππος Συνετός, Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου, και οι συνεργάτες του.

Η παραπάνω συνάντηση μου δίνει την αφορμή να επαναφέρω το θέμα των σχέσεων του Ούγου Φώσκολου με τον Διονύσιο Σολωμό. Ενώ η επίδραση του Φώσκολου υπήρξε καταλυτική για την ποιητική διαμόρφωση του Ανδρέα Κάλβου, αντίθετα η μόνη γνωστή σύνδεση έργου του Φώσκολου με έργο του Διονύσιου Σολωμού παραμένει αυτή ανάμεσα στο λατινικό πεζό σατιρικό του 1816 Hypercalypseos liber singularis (εν συντομία Υπερκάλυψη) και τη Γυναίκα της Ζάκυθος. Και τούτο παρά την εκτίμηση που έτρεφε ο Σολωμός προς τον Φώσκολο, την οποία εκδήλωσε εμφατικά μετά τον θάνατο του ποιητή (10 Σεπτεμβρίου 1827). Αναφέρομαι στο σονέτο «In morte di Ugo Foscolo» («Στον θάνατο του Ούγου Φώσκολου») και στο πεζό «Elogio di Ugo Foscolo» («Εγκώμιο για τον Ούγο Φώσκολο»), που εκφώνησε στον Άγιο Μάρκο των Καθολικών. Μάλιστα, όπως εξήγησε ο Μάσσιμο Πέρι, το «Εγκώμιο» είναι στην πραγματικότητα ένα κολάζ από φωσκολικά κείμενα.

Η υπόθεση του Δε Βιάζη για άμεση σχέση της στρ. 108 του Ύμνου εις την Ελευθερίαν («Σφαλερά τετραποδίζουν / πλήθος άλογα, και ορθά / τρομασμένα χλιμιτρίζουν / και πατούν εις τα κορμιά») με τους στ. 210-211 των Τάφων του Φώσκολου («κ’ ένα τρέξιμο αλόγων που ακράτητα ορμώντας / μες τα κράνη πατούν των ετοιμοθανάτων» [μετ. Καλοσγούρου]) δεν φαίνεται πιθανή. Ο Λουί Κουτέλ υπενθυμίζει σωστά ότι ανάλογες περιγραφές επανέρχονται σε σκηνές μάχης της δυτικής ποιητικής ηρωικής παράδοσης.

Υπάρχει όμως μια βέβαιη απήχηση των Τάφων στο σολωμικό έργο, η οποία δεν είναι ευρύτερα γνωστή. Το 1815 ο δεκαεπτάχρονος Σολωμός, λίγο πριν ή λίγο μετά από την ολοκλήρωση των γυμνασιακών του σπουδών στην Κρεμόνα, ξεκίνησε να γράφει την αφηγηματική σύνθεση σε τέρτσα ρίμα, που τιτλοφορείται La distruzione di Gerusalemme  (Η καταστροφή της Ιερουσαλήμ). Ολοκλήρωσε όμως μόνο το πρώτο άσμα, που αριθμεί 259 στίχους. Όπως έχω εξηγήσει («Ιερουσαλήμ και Τροία: ο πρωτόπειρος Σολωμός συναντά τον Βιργίλιο», Οι χρήσεις της αρχαιότητας από το Νέο Ελληνισμό, Αθήνα 2002, 169-195), πρόκειται για μια πρωτότυπη αφηγηματική σύνθεση πάνω στο θέμα των Παθών του Ιησού, στο πλαίσιο της οποίας ο Σολωμός κινείται δυναμικά στο πεδίο της πρόσληψης της προηγούμενης ποίησης.

Η υπόθεση έχει ως εξής. Ένας σεβάσμιος ιερέας, θλιμμένος και περίφροντις για την ηθική κατάπτωση των κατοίκων της Ιερουσαλήμ που, καθώς είναι βουτηγμένοι στα πάθη, καταφρονούν τον Μεσσία, απευθύνει στον λαό της πόλης την ύστατη έκκληση να πιστέψουν, και συνάμα προειδοποιεί για τη σκληρή τιμωρία που τους περιμένει, αν θανατώσουν τον Ιησού. Το πλήθος διχάζεται ως προς το είδος της ποινής αλλά τελικά ζητάει με μια φωνή τον θάνατο. Περικυκλωμένος και προπηλακιζόμενος από τον όχλο ο Ιησούς μεταφέρει τον σταυρό στον Γολγοθά, όπου σταυρώνεται και πεθαίνει. Η φύση ολόκληρη οδύρεται και προβλέπει, μαζί με τον ποιητή, την καταστροφή της Ιερουσαλήμ για την ανίερη πράξη της. Το θέμα του επόμενου άσματος ή των επόμενων ασμάτων θα ήταν λογικά η (πορεία προς την) καταστροφή της πόλης από τον Τίτο το 70 μ. Χ.

Μια από τις πολλές πτυχές της ηθικής εξαχρείωσης των Εβραίων είναι η εγκατάλειψη των μνημάτων. Εδώ ο έφηβος Σολωμός ενσωμάτωσε τους στ. 56-60 από τους Τάφους του Φώσκολου, που είχαν δημοσιευτεί μόλις οκτώ χρόνια πριν (Dei Sepolcri, Μπρέσια 1807):

e l’urne

Sono obliate e il dì festivo è muto.

Vedi appena in alcune ore notturne

Poche femmine pie molli di pianto

Sospirar sulle tombe e taciturne.

κι οι τάφοι

ξεχαστήκανε κι η μέρα η γιορτινή βουβάθηκε.

Βλέπεις μόνο κάποιες ώρες της νύχτας

λίγες ευλαβικές γυναίκες βουρκωμένες

ν’ αναστενάζουν αμίλητες στα μνήματα.

Ο Φώσκολος συνέθεσε τους Τάφους, οι οποίοι λειτούργησαν ως μανιφέστο κατά την περίοδο της ιταλικής Παλιγγενεσίας, αντιδρώντας στο διάταγμα του Ναπολέοντα που επέβαλε την εγκατάσταση των κοιμητηρίων εκτός των τειχών των πόλεων και την απογύμνωση, για λόγους ισότητας, των επιτύμβιων στηλών από διακριτικά στοιχεία και επιτύμβιες επιγραφές. Στο ποίημα υποδεικνύει την παραδειγματική λειτουργία των τάφων, ως συμβόλων μνήμης που ανακαλούν πολιτικές και πατριωτικές αξίες και κινητοποιούν την ποιητική έμπνευση.

Ο έφηβος Σολωμός δεξιώθηκε τους Τάφους ως ποίημα θρησκευτικό. Το θέμα των «ξεχασμένων τάφων» παραπέμπει ολοφάνερα στον Φώσκολο (πβ. Τάφοι 16-18, και 86 «alle obbliate sepolture», «στις λησμονημένες ταφές»). Η αρχή του παραθέματος («e l’urne») απηχεί την πασίγνωστη κατάληξη του πρώτου στίχου των Τάφων: «All’ombra de’ cipressi e dentro l’urne», δηλαδή «Στον ίσκιο των κυπαρισσιών και μεσ’ τους τάφους» (Καλοσγούρος). Το βασικό λεξιλόγιο του σολωμικού χωρίου («obliate», «notturne», «pianto», «tombe») απαντά στην εισαγωγική ενότητα των Τάφων, 1-22. Οι υπόλοιπες λέξεις («muto», «pie», «sospirar») απαντούν παρακάτω, και μάλιστα το «αναστενάζω» και ο «αναστεναγμός» συνολικά πέντε φορές.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης