Ο Κάφκα στο γραφείο

Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Κάφκα είναι άτιτλα προσχέδια σε αρκετές παραλλαγές, ημερολογιακές σημειώσεις, πολλές από τις οποίες έχουν μορφή πρωτοπρόσωπης αφήγησης, εγκαταλελειμμένα σπαράγματα, αφορισμοί, βιαστικά σχόλια ως καταγραφές πιθανής μελλοντικής επεξεργασίας, επιστολές προς φίλους, εκδότες, αγαπημένες και απομακρυσμένες γυναίκες, προς την αγαπημένη αδελφή του Oτλια. Αυτή η ροή, συνεχής και επίμονη, διαχέεται στα σύντομα και εκτενή διηγήματα και μυθιστορήματά του, διαμορφώνοντας έναν συμπαγή και προσωπικό κόσμο, που ονομάστηκε «καφκικός» και δεν έχει πάψει να μελετάται, να αναλύεται και να προσδιορίζεται, υπογραμμίζοντας εκείνο που αναζητείται  από τον συγγραφέα και διαρκώς διαφεύγει, παραμένοντας μοιραίο ατύχημα εντός του βίου, το οποίο προκαλεί τυραννικώς, επειδή δεν αποφεύγεται για περίεργους και ανεξήγητους λόγους.

Ο αμερικανοεβραίος κριτικός λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ, σε άρθρο του στο περιοδικό «New Yorker» (15 Σεπτεμβρίου 1998), είναι εκείνος που επισήμανε ότι πέραν των σχολιασμών, των εξηγήσεων και των υποθέσεων του «καφκικού», δύο παράγοντες δεν έχουν ληφθεί υπόψη και δεν έχουν υπολογιστεί ως δεδομένα του έργου του Κάφκα. Το πρώτο είναι πως ο Κάφκα δεν υπήρξε συγγραφέας πλήρους απασχόλησης, υπήρξε εκτός του κανόνα της αγοράς (Εβραίος στην Πράγα που δεν γνωρίζει την εβραϊκή γλώσσα και γράφει στα γερμανικά), σε μια περίοδο όπου οι γερμανόφωνοι συγγραφείς είχαν προστάτες (όπως ο Ρίλκε), περιφέρονταν σε καφενεία και ζούσαν λίγο, επαρκώς ή πολύ επαρκώς από την πένα τους (όπως ο Κράους στη Βιέννη), είχαν εισοδήματα που τους επέτρεπαν να εμφανίζονται ως διανοούμενοι (όπως ο Φον Χόφμανσταλ), ασκούσαν κάποιο ψευτοεπάγγελμα (όπως ο Μούζιλ).

Ο Κάφκα, φυσικός κληρονόμος και καθ’ υποχρέωση (πατρική και επιβεβλημένη) εκπρόσωπος μιας μεσοαστικής τάξης και νοοτροπίας, είχε ωράριο υπαλλήλου, υποχρεώσεις μισθωτού, ευθύνες προς προϊσταμένους, συγκεκριμένους επαγγελματικούς στόχους, αξιολόγηση των πεπραγμένων του εκ μέρους του εργοδότη του προς εξασφάλιση του μηνιαίου μισθού του. Η θέση του επί δύο χρόνια στην ασφαλιστική εταιρεία Assicurazioni Generali (1906-1908) και κατόπιν, από το 1908 ως το 1922, οπότε συνταξιοδοτήθηκε, στην Εταιρεία Ασφαλειών κατά των Εργατικών Ατυχημάτων για το Βασίλειο της Βοημίας, επαρχία της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων με έδρα την Πράγα, σε σύγκριση και σε ανταγωνισμό με άλλες περιφερειακές έδρες της Εταιρείας στην Αυστρία κυρίως για την επίτευξη μετρούμενων αποτελεσμάτων, ήταν σημαντική και απαιτητική. Εχοντας τον τίτλο του Redaktor στην Εταιρεία, δηλαδή του Εισηγητή, μελετούσε τη νομική και θεσμική κάλυψη κάθε περίπτωσης (τη σχέση κόστους-οφέλους, δαπάνης-κέρδους) εξειδικευμένος στην ανάλυση και αξιολόγηση εργατικών ατυχημάτων βάσει τεκμηρίων και μαρτυριών, εισηγούμενος αστικές και ποινικές δράσεις αποτιμούμενες σε χρήμα, σε έναν κόσμο ογκούμενων αντιθέσεων μεταξύ κεφαλαίου και εργατικής τάξης.

«Ο Κάφκα», γράφει ο Μπλουμ, «δεν άσκησε άλλο επάγγελμα στη ζωή του εκτός από την υπαλληλική σχέση του με την Εταιρεία επί δεκατέσσερα έτη και είναι εύλογο να υποθέσουμε πως ο επαγγελματικός βίος του, αν δεν επηρέασε το έργο του, τουλάχιστον χρωμάτισε το περίγραμμά του». Εζησε εντός πραγματικών ατυχημάτων. Αν αυτός ο ισχυρισμός ευσταθεί, τότε γίνεται αντιληπτή η πρόθεση διακωμώδησης της «Μεταμόρφωσης», όπως γίνεται αντιληπτή η ουσία της «Δίκης» και του «Πύργου» στον κλειστό, πειθαρχημένο, άτεγκτο και απρόσιτο (εκτός του προσωπικού και των συνεργατών) κόσμο της Εταιρείας και της κουλτούρας της. Θα προσθέσουμε πως το σύνολο του έργου του Κάφκα σε όλες τις μορφές του αρχίζει και τελειώνει κατά τη μονιμότητά του εντός της Εταιρείας, είναι έργο τεχνοκράτη-στελέχους της Εταιρείας. Το δέος των ατυχημάτων εξηγεί το δέος του έργου του Κάφκα, αφού η Εταιρεία είναι εκ φύσεως και εξ ανάγκης επιτηρητική, κυρίαρχη μέχρι μυελού των οστών, απόμακρη, απλησίαστη και θεσμικά υποστηριζόμενη για τη λογική της.

«Herr Redaktor»

Οι ειδικοί περί τον Κάφκα δεν έχουν ασχοληθεί με τον Κάφκα τεχνοκράτη-στέλεχος Εταιρείας. Ποτέ δεν έχει δει το φως κάποιο στοιχείο για τον Herr Redaktor, παρόλο που οι άμεσες αναφορές στην αλληλογραφία του είναι συγκεκριμένες (επιστολές 17.8.1909, 15.9.1910, 27.11.1911, κ.λπ.), οι αρχειακές πηγές δεν λείπουν και υπάρχουν επαρκή στοιχεία στο ιστορικό της Εταιρείας και στον Τύπο της εποχής για τις δραστηριότητές της, τις πολιτικές της, τα εργατικά ατυχήματα.

Επιπλέον, δεν έχει γίνει κάποια μνεία, κάποια υπόθεση εργασίας για την προσωπική και επαγγελματική σχέση του Κάφκα με την Εταιρεία, κάποια ανίχνευση της επίδρασης αυτής της σχέσης στο έργο του, για την οποία κάνει λόγο ο Μπλουμ, ενώ έχουμε στη διάθεσή μας την αναφορά του Κάφκα «Προς το Ανώτατο Διευθυντήριο (σ.σ.: “καφκικός” τίτλος κιόλας) της Εταιρείας Ασφαλειών κατά των Εργατικών Ατυχημάτων για το Βασίλειο της Βοημίας» με χρονολογία «Πράγα, 12 Δεκεμβρίου 1912». Σε αυτό το έγγραφο ο Κάφκα προσδιορίζει τα πεπραγμένα του και ζητάει όχι μόνο την αναπροσαρμογή του μισθού του, όχι μόνο κάνει τη διάκριση μεταξύ «προσωπικού γυμνασιακής μορφώσεως και ανωτέρων στελεχών» (όπως ο ίδιος), όχι μόνο παραθέτει πίνακες αριθμών και ποσοστών του «εύρους των απολαβών», λαβαίνοντας υπόψη την αύξηση του κόστους ζωής (βρισκόμαστε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο), αλλά και υποστηρίζει με αδιάσειστα επιχειρήματα την τοποθέτησή του στη βαθμίδα της ιεραρχίας που πρέπει, όχι απλώς για την αναγνώριση της εργασίας του, αλλά, διεκδικητικά, για τη χρηματική του ικανοποίηση. Ο ασθενικός Κάφκα ήταν υγιέστατος για τα συμφέροντά του.

Ο Μπλουμ σημειώνει: «Το ύφος της αναφοράς είναι στεγνό και σύμφωνα με τους κανόνες ευπρέπειας, που ισχύουν στα εταιρικά σχήματα. Οσο για την επιχειρηματολογία, είναι λεπτομερής, σαφής, στηριγμένη σε αριθμούς (στοιχείο καθοριστικό για έναν τεχνοκράτη) και δομημένη με τέτοιον τρόπο ώστε να μην υπάρχουν περιθώρια αντίρρησης. Σε όλα αυτά το πείσμα είναι ευδιάκριτο, ο απολογισμός τελεσίδικος, λες και ένα άλλο “Γράμμα στον Πατέρα”, σε περιορισμένη μορφή, έχει λάβει σάρκα και οστά».

Εύλογο είναι το ερώτημα αν αυτή η αναφορά ενδιαφέρει για την κατανόηση του έργου του Κάφκα. Η απάντηση είναι δεδομένη: το ύφος της αναφοράς δεν διαφέρει σε τίποτα από το ύφος των καθαυτό λογοτεχνικών επιτευγμάτων του. Η θέση της, με άλλα λόγια, σε κάποιο από τα μυθιστορήματα του Κάφκα, στη “Δίκη” κυρίως, δεν θα ξένιζε τον αναγνώστη, δεν θα τη θεωρούσε ξένο σώμα. Θα μπορούσε μάλιστα να λειτουργήσει ως επιβαρυντικό δεδομένο της κατάστασης του Ιωσήφ Κ. Ο Κάφκα είχε την εξυπνάδα να μην εισάγει τέτοια στοιχεία διευκόλυνσης  (τεχνάσματα) στο έργο του. Αν το είχε πράξει, δεν θα ήταν ο Κάφκα. Ωστόσο η ύπαρξη της αναφοράς μάς υποχρεώνει να σκεφτούμε πως ο Κάφκα δεν θα ήταν αυτός που είναι αν δεν ήταν τεχνοκράτης-στέλεχος της Εταιρείας.

Η έκδοση

Αφορμή για όσα γράφτηκαν ως εδώ υπήρξε η ανθολόγηση-συλλογή διηγημάτων «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» των εκδόσεων Κίχλη σε άψογη μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου και επίμετρο της ίδιας και της Κατερίνας Καρακάση, όπου γίνεται αντιληπτό ότι τα κριτήρια επιλογής των κειμένων γύρω από τη «Γιοζεφίνε» είναι η ανίχνευση της ιδιότητας των όντων και το πώς παρουσιάζονται στο κείμενο ο συγγραφέας (εργάτης της γραφής) και η τέχνη του (ως εργάτη), μαχόμενοι με τις ιδιότητες ενός κόσμου υπαρκτού και μη υπαρκτού, που λειτουργεί ως μια εύθραυστη συναίνεση, η οποία παράγει (εργατικά) ατυχήματα μόλις ένα ελάχιστο μέρος της μετακινηθεί. Με άλλα λόγια, η παρούσα έκδοση, λογικά συγκροτημένη και ασφαλώς τεκμηριωμένη, προτείνεται να διαβαστεί ως «καφκικά εισηγητική». Η πρώτη παράγραφος της αναφοράς του συγγραφέα-εισηγητή «Προς το Ανώτατο Διευθυντήριο» είναι: «Ο υπογράφων λαμβάνει το θάρρος να υποβάλει με τον προσήκοντα σεβασμό στο Ανώτατο Διευθυντήριο την παρούσα αίτηση ώστε να επιτύχει την ένταξή του στη δέουσα βαθμίδα της ιεραρχίας και την ουσιαστική αναθεώρηση των απολαβών του. Ως εκ τούτου, παρακαλεί να ληφθούν υπόψη ευμενώς τα επιχειρήματα που εκθέτει κατωτέρω». Ας υπερβάλουμε: το «Ανώτατο Διεθυντήριο» είναι οι αναγνώστες του Κάφκα.

{1BSYG}Franz Kafka{1BSYG}{CR}{2BTIT}Γιοζεφίνε {LF}η αοιδός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μετ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου{CR}Εκδ. Κίχλη, 2021, {LF}σελ. 184{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,50 ευρ{4BTIM}ώ