Η ιρλανδική κοινωνία {LF}στο Καθαρτήριο

Η ιρλανδική λογοτεχνία είναι πάνδημα αναγνωρισμένη ως μία από τις πιο βαθυστόχαστες αλλά και συναρπαστικές εθνικές λογοτεχνίες. Αυτό το μαρτυρούν ονόματα όπως οι Τσαρλς Ματούριν, Οσκαρ Ουάιλντ, Τζέιμς Τζόις, Τζορτζ Μπέρναρντ Σο, Μπρένταν Μπίαν και οι εξίσου σπουδαίοι νεότεροι Αν Ενράιτ, Κόλουμ ΜακΚαν, Τζον Μπάνβιλ, Σεμπάστιαν Μπάρι. Λογοτεχνία που συνδυάζει τις υψηλές αρχές του ανθρωπισμού με την αγωνία της εθνικής επιβίωσης και συμφιλίωσης μεταξύ δύο θρησκευτικών κοινοτήτων, οι διαφορές μεταξύ των οποίων ταλανίζουν αιώνες τώρα, αλλά κυρίως μετά την Εξέγερση του Πάσχα το 1916, την πανέμορφη αυτή χώρα. Μια χώρα που έχει γνωρίσει τα πάντα: κατακτήσεις, εξεγέρσεις, λιμούς, εμφυλίους, τρομοκρατία, μεγαλεία και ταπεινώσεις. Μια χώρα που η φύση της αγαλλιάζει την ψυχή των ανθρώπων και συγχρόνως προκαλεί δέος, όπως στον Μέλμοθ ο περιπλανώμενος (Gutenberg, μτφ. Χαρά Σύρου) του Ματούριν. Μια χώρα που το μίσος μεταξύ των κοινοτήτων συνδυάζεται με τη συμπόνια για τον άλλο, όπως στο Μακριά, πολύ μακριά και Η Οδύσσεια του Ινίας ΜακΝάλτι (και τα δύο, εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση της Κίκας Κραμβουσάνου και του Θοδωρή Τσαπακίδη αντίστοιχα). Ανάμεσα σ’ αυτά τα ονόματα, τριών λογοτεχνικών γενιών, στέκει ο ιρλανδικότερος των ιρλανδών συγγραφέων, ο Μάρτιν Ο’Κάιν. Και είναι ο ιρλανδικότερος όχι μόνο λόγω της θεματολογίας των έργων του, αλλά και γιατί έγραφε στα γαελικά. Γι’ αυτό και ονομάστηκε «Τζέιμς Τζόις της γαελικής λογοτεχνίας». Ισως σ’ αυτό οφείλεται το ότι δεν είναι τόσο πολύ μεταφρασμένος όσο οι άλλοι ιρλανδοί συγγραφείς. Τα έργα του μεταφράζονταν πρώτα στα αγγλικά και μετά σε άλλες γλώσσες. Ηταν ένθερμος οπαδός της ενότητας των δύο τμημάτων της Ιρλανδίας και μέλος του Ιρλανδικού Ρεπουμπλικανικού Στρατού μαζί με τον ποιητή Μπρένταν Μπίαν και συγγραφέα του θεατρικού Ενας όμηρος, στο οποίο υπήρχαν και 15 ποιήματα που μελοποίησε ο μοναδικός Μίκης. Μεγάλο επίσης έργο του είναι Η βρώμικη σκόνη. Αυτό εδώ είναι το πρώτο έργο του που μεταφράζεται στα ελληνικά.

Το θέμα της ύπαρξης μετά θάνατον ζωής, ύστερα από τα δύο ομηρικά έπη, τη Θεογονία του Ησιόδου με τη μυθική του Περσεφόνη και το αρχαιοελληνικό θέατρο, έχει καταγραφεί πολλές φορές στη νεωτερική λογοτεχνία και μεταφερθεί στον κινηματογράφο. Εδώ όμως ο πρωτοπόρος μοντερνιστής συγγραφέας πρωτοτυπεί. Οι πεθαμένοι ήρωές του δεν ζουν μια δεύτερη ζωή μετά τον θάνατό τους, αλλά μιλούν για την προ του θανάτου τους ζωή στους τάφους τους. Ως καθολικός ο Ο’Κάιν, χωρίς να το γράφει αυτό καθαρά, αλλά το υπονοεί, θεωρεί τη ζωή κάτω από το χώμα σαν ένα είδος Καθαρτηρίου. Οι πεθαμένοι είναι κολλημένοι στον τάφο τους, δεν μπορούν να κουνηθούν από τη θέση τους. Μπορούν όμως να συνομιλούν με τους γείτονές τους – και στον επάνω κόσμο. Ο συγγραφέας τούς βάζει να βγάζουν όλες τις μικρότητες, τα πάθη, τις κτηματικές και περιουσιακές διαφορές που είχαν πάνω στη γη. Μόνο που εδώ δεν μπορούν να κάνουν τίποτα για να αλλάξουν τα πράγματα. Μόνο τα συζητούν και πικραίνονται. Από την πρώτη στιγμή βάζει την κεντρική του ηρωίδα Κατρίνα Πόντιν να κλαίει και να οδύρεται, όταν μαθαίνει από κάποιαν που «ήρθε» στο κοιμητήριο ύστερα απ’ αυτήν πως δεν την έθαψαν στην ακριβή πτέρυγα της Μιας Λίρας και δεν της έβαλαν σταυρό με το όνομά της, όπως της είχε υποσχεθεί ο γιος της, αλλά την έθαψαν στην πτέρυγα των μικρομεσαίων, αυτήν των Δεκαπέντε Σελινιών, χωρίς σταυρό στον τάφο της. Ρίχνει γι’ αυτό τις ευθύνες στη νύφη της και τη μητέρα της. Ο απάνω ταξικός διαχωρισμός συνεχίζεται και στη ζωή κάτω από το χώμα. Η Κατρίνα μισούσε και μισεί όσο τίποτα την αδελφή της Νελ και τη μητέρα της γυναίκας του γιου της Νόρα Σόνιν, η οποία την ακολούθησε λίγο αργότερα κάτω από το χώμα.

Οι διάλογοι μεταξύ των «θαμώνων» του κοιμητηρίου είναι απολαυστικοί. Κατ’ αρχάς, απολαυστικότατα είναι τα ονόματα και οι χαρακτήρες που δίνει ο συγγραφέας στους νεκρούς του. Απολαύστε τον Εμον τον Βουνοχωρίτη, τον Ράφτη του Κουτσαύτη, τον Μπρίαν τον Φαρμακόγλωσσο, τον Μαυροπόδαρο Μπάρτλα, τον Τομά τον Σπιτόγατο, τον Θεριακωμένο Μπρίαν, τη Μαγκ του Θεριακωμένου Μπρίαν, τη Νόρα τη Βρωμοπόδαρη, τον Γλυκομίλητο Στέφαν, τον Τζακ τον Λεβέντη, σύζυγο της Νόρα και κρυφό έρωτα της Κατρίνα. Εκεί είναι δύο επαναστάτες που αλληλοσκοτώθηκαν κατά τον Εμφύλιο και συγκρούονται ακόμα γι’ αυτόν. Είναι θαμμένος και ένας γάλλος στρατιώτης – βρισκόμαστε στο 1941 και πολλοί από τους νεκρούς Ιρλανδούς εύχονται να ηττηθούν οι Αγγλοι από τον Χίτλερ -, ο οποίος είναι ο δυστυχέστερος όλων, γιατί δεν γνωρίζει γαελικά για να συνομιλήσει με τους άλλους. Αυτός πού και πού μιλά στα γαλλικά και μαθαίνει τα γαελικά, ενώ κάποιοι άλλοι που «μεγαλοπιάνονται», όπως η Νόρα, μιλούν κάτι σαν γαελογαλλικά. Αυτή όμως, στην ερώτηση του γάλλου στρατιώτη αν μιλά γαλλικά, απαντά «εις το επανιδείν» (au revoir). Είναι ο Δάσκαλος – Σχολάρχης που τον «ξαπόστειλε» η γυναίκα του, Δασκάλα και αυτή, για να πάρει τον Μπίλι τον Ταχυδρόμο.

Αλληγορίες

Δεν είναι όμως μόνο τα ονόματα και οι χαρακτήρες απολαυστικοί, είναι και οι διάλογοι. Η γλώσσα εδώ για πρώτη φορά απελευθερώνεται. Εμφανής η αλληγορία. Οι Ιρλανδοί μόνο κάτω από το χώμα μπορούν να μιλήσουν ελεύθερα, να «τα βγάλουν όλα από μέσα τους». Να βγάλουν τις μικρότητες που τους ταλαιπωρούσαν στη ζωή. Προσοχή όμως εδώ. Αν διαβάσουμε το βιβλίο μόνο από την οπτική γωνία αυτών των μικροτήτων, θα χάσουμε τη μεγάλη εικόνα, θα δούμε τα δέντρα, όχι όμως και το δάσος. Η μεγάλη εικόνα είναι η τεράστια φτώχεια που υπάρχει στην ιρλανδική ύπαιθρο, η οποία μετατρέπει τους ανθρώπους σε μικρούς. Η μεγάλη εικόνα είναι η διαφθορά που υπάρχει, αρκεί να δούμε το πώς και ποιοι παίρνουν τα επιδόματα και ποιοι και γιατί τα χάνουν. Η μεγάλη εικόνα είναι μια κοινωνία δεισιδαιμονιών, όπου πιστεύεται πως αν διαβάσει κανείς το «Εν αρχή ην ο Λόγος» από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, μπορεί να μεταφέρει τον θάνατο από έναν ετοιμοθάνατο σ’ έναν άλλο υγιή. Η μεγάλη εικόνα είναι πως η κάτω κοινωνία είναι το κάτοπτρο των παθών και των αγωνιών της επάνω. Με μια διαφορά. Δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να αλλάξει τα πράγματα. Μήπως όμως μπορούσε και όταν ζούσε στην επάνω; Οι διάλογοι αλληλεπικαλύπτονται, πολλές φορές ένας νεκρός απαντά σε κάτι, χωρίς όμως να ξέρουμε τι τον έχουν ρωτήσει, άλλες υπάρχουν μονόλογοι που διακόπτονται από τον διάλογο άλλων άσχετων με τους συγκεκριμένους μονολόγους. Οι νεκροί μπερδεύονται μεταξύ τους. Πολλές φορές διαμαρτύρονται όταν θάβουν δίπλα τους κάποιον καινούργιο και προσπαθούν να τον διώξουν. Η διάθεσή τους είναι ευμετάβλητη. Μια φιλιώνουν και μια εχθρεύονται ο ένας τον άλλον.

Αυτοί οι νεκροί, κυρίως η κεντρική φιγούρα στο έργο, η Κατρίνα Πόντιν, αναρωτιούνται πόσα ακόμη θα μπορούσαν να έχουν κάνει αν είχαν ζήσει λίγο ακόμα και στενοχωριούνται που δεν πέθαναν άλλοι στη θέση τους ή εύχονται σύντομα να τους ακολουθήσουν στο κοιμητήριο όλοι αυτοί που δεν χώνευαν στον πάνω κόσμο. Οι γλώσσες συγχέονται. Οι αγράμματοι στον πάνω κόσμο αποφασίζουν να φτιάξουν έναν ροταριανό όμιλο με σκοπό τη διαφώτιση των πεθαμένων. Μέχρι και εκλογές γίνονται με υποψήφιους από την πτέρυγα της Μιας Λίρας και των Δεκαπέντε Σελινιών. Ποτέ ο θάνατος στη λογοτεχνία δεν ήταν τόσο απολαυστικός, τόσο ειρωνικός αλλά και τόσο εύθραυστος. Η γελοιότητα των μικροδιαφορών μεταξύ των ανθρώπων στον πάνω κόσμο σοβαρεύει κάτω από το χώμα, εκεί όπου στη μικρότητα προστίθεται η απόλυτη αδυναμία δράσης. Μόνο να μιλά μπορεί κανείς, να μιλά και να στενοχωριέται όταν κάθε «καινούργιος» που κατεβαίνει κάτω του φέρνει άσχημα νέα από τον πάνω κόσμο. Γιατί τα νέα είναι πάντοτε άσχημα.

Θα το λατρέψουν αυτό το βιβλίο όσοι θα έχουν την τύχη να το διαβάσουν. Η γνωριμία μ’ έναν άγνωστο μέχρι στιγμής για μένα συγγραφέα ήταν μια ευτυχής και απολαυστική αναγνωστική εμπειρία. Ο μεταφραστής Μιλτιάδης Αργυρόπουλος είχε να παλέψει με ένα πολύ δύσκολο έργο. Μια μετάφραση όχι από τη γλώσσα τού πρωτοτύπου πάντα έχει τις δυσκολίες της, αλλά κυρίως η μετάφραση μιας γλώσσας γεμάτης με ιδιωματισμούς, δυσμετάφραστες ύβρεις, ιδιολεξίες, μεικτές λέξεις, γλωσσοπλαστίες και συνδηλώσεις αόρατες με την πρώτη ματιά. Τα κατάφερε τέλεια. Στον ίδιο οφείλουμε πολλές από τις κατατοπιστικές σημειώσεις και το Επίμετρο.

{1BSYG}Μάρτιν Ο΄Κάιν {1BSYG}{CR}{2BTIT}Ζωή κάτω από το χώμα {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μιλτιάδης Αργυρόπουλος {CR}Εκδ. Καστανιώτη, 2020, σελ. 398{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 18 ευρ{4BTIM}ώ