Πώς μιλούν όσοι χάθηκαν

Οσοι παρακολουθούν τη σύγχρονη γερμανόφωνη λογοτεχνία μπορούν να διαπιστώσουν ότι σημαντικές πτυχές της ανοίγονται συχνά σε απρόσμενα μονοπάτια. Με καινούργια εργαλεία επιστρέφουν στις φόρμες των μεγάλων καλλιτεχνικών ρευμάτων αναμοχλεύοντας χάρτες που φαίνονταν να είχαν «σβήσει» στο πέρασμα των χρόνων. Η Γιούντιτ Σαλάνσκυ, γεννημένη στο Γκράιφσβαλντ της Βορειοανατολικής Γερμανίας το 1980, αποτελεί μια διακριτή φωνή της νέας γενιάς. Βυθισμένη στις αβύσσους των αρχείων, στις μικρές κιβωτούς της απολεσθείσας μνήμης, γράφει για το θαυμαστό, σχεδόν αόρατο σύμπαν των αποκομμάτων της Ιστορίας.

Μέσα από δώδεκα διηγήσεις η συγγραφέας μεγεθύνει τις λεπτομέρειες χαμένων πολιτισμικών ιχνοστοιχείων. Κάτω από το μικροσκόπιό της παρακολουθούμε τη «διαπίδυση» φυσιοκρατικών, ζωολογικών και ανθρωπολογικών κρίκων μιας ζωτικής αλυσίδας, την οποία απωλέσαμε. Ανατέμνει τη θνητότητα μέσα από μικρές ψηφίδες ενός οικουμενικού παζλ από εξαφανισμένα είδη ζώων, ταινίες, νησιά, πίνακες ζωγραφικής, ποιήματα, αρχαία μνημεία, κτίρια, φιλόδοξα πειράματα. «Αχρηστα» σημεία ενός άτλαντα που χάθηκε στη σκόνη του χρόνου ή δεν αναγνωρίστηκε ποτέ ως τέτοιος.

Η Σαλάνσκυ αρχειοθετεί τα τεθλασμένα χνάρια του ανθρώπινου αποτυπώματος. Δίχως περιττές θριαμβολογίες και μέσα από το αφανές αυτό σήμα, θέτει το καίριο ερώτημα πώς ίσως μπορεί να οριστεί ο πολιτισμός σήμερα. Σίγουρα μακριά από τον υπερσυγκεντρωτικό πλεονασμό του επιδεικτικού. Τα απολεσθέντα μετατρέπονται σε μικρές λογοτεχνικές πράξεις μιας μαγικής γεωγραφίας, εξόχως αληθινής. Η γερμανίδα συγγραφέας ακολουθεί τα χνάρια του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς στο «Ανάστροφα» και κάνει την απουσία αρετή. Πρωτίστως πάνω στην ηθική και πολιτική της βάση. Αντιστρέφει τους όρους της προσωπικής αφήγησης προσδίδοντας στο καθ’ ημάς ελάχιστο τη βαρύτητά του.

Αναπόφευκτα διαβαίνοντας τα μικροσύμπαντα του βιβλίου, ο αναγνώστης θα διατρέξει το Διαδίκτυο για να κάνει τις δικές του έρευνες και γιατί όχι να συλλέξει περισσότερες πληροφορίες. Αλλά καιρός είναι να τις πάρουμε με τη σειρά. Η πρώτη ιστορία τιτλοφορείται «Τουανάκι». Μια ατόλη στις νήσους Κουκ, που βούλιαξε ύστερα από σεισμό το 1842. Η συγγραφέας μάς μεταφέρει στη στιγμή που αυτόχθονες και Ευρωπαίοι συναντιούνται. Εκτοτε η νήσος έχασε την παρθένα συνείδησή της. «Η Τίγρη της Κασπίας» αναφέρεται στο μυθικό αιλουροειδές που αφανίστηκε. Σε μια ατμοσφαιρική σκηνή στο Κολοσσαίο η Σαλάνσκυ δείχνει την αναμέτρηση του ζώου με την αιμοδιψή φύση τού σύγχρονου τότε κόσμου (Ρώμη). «Ο μονόκερος του Γκέρικε» είναι ένας ισχυρισμός. Τον 17ο αιώνα ο γερμανός φυσικός Οττο φον Γκέρικε νόμισε ότι ανακάλυψε οστά ενός παραμυθένιου πλάσματος. Η συγγραφέας οργώνει τις Αλπεις προς ανακάλυψη του μυθικού συμβόλου.

Στην «Βίλλα Σακέτι» συναντάμε το ερείπιο του μεγαλοπρεπούς σπιτιού του Καρδινάλιου Σακέτι, το οποίο αχρηστεύθηκε όταν περνούσαν από δίπλα του τα λύματα της μαύρης πανώλης. Η συγγραφέας τρυπώνει στο στούντιο του Πιρανέζι και ενδοσκοπεί στους λαβυρίνθους της κληρονομιάς των ερειπίων. «Το αγόρι με το γαλάζιο κοστούμι» ήταν η πρώτη ταινία του Φρίντριχ Μουρνάου από την οποία έχουν σωθεί μια χούφτα αμοντάριστα πλάνα. Στο διήγημα μεταφερόμαστε στη Νέα Υόρκη, στο γέρμα της ζωής της Γκρέτα Γκάρμπο. Σε πρώτο πρόσωπο η διχασμένη Γκάρμπο ανάμεσα στο μικρό αγόρι που ίσως ήταν κάποτε και στους δαίμονες της ύστερης ζωής της μάς δίνει ένα μικρό δείγμα από την «παραφροσύνη» της δημιουργίας.

Στις «Ερωτικές ωδές της Σαπφούς» εκείνο που έχει χαθεί κατά τη συγγραφέα είναι οι στίχοι της. Στο διήγημα αναζητούνται τα πρόσωπα της Σαπφώς. Εταίρα, νυμφομανής, γενναιόδωρη, ευαίσθητη, αντρογυναίκα κ.λπ. Η Σαλάνσκυ εδώ κάνει μια πρωτόγνωρη σύνδεση: έχει υπολογίσει πως μόνο ένα μικρό ποσοστό των στίχων της ποιήτριας έχει σωθεί. Αυτό το ποσοστό αντιστοιχεί ακριβώς στις γυναίκες που εκδηλώνουν ομοφυλοφιλικές τάσεις. «Το παλάτι του οίκου φον Μπερ» είναι ένα δαιδαλώδες αφήγημα παιδικής μνήμης και μαρτυριών της συγγραφέως. «Το λιμάνι του Γκράιφσβαλντ» πρόκειται για μια εκπληκτική όπως λέγεται χαμένη ελαιογραφία του ρομαντικού ζωγράφου Κάσπαρ Ντάβιντ Φρήντριχ που κάηκε σε μια απόκοσμη πυρκαγιά. Στα «Επτά βιβλία του Μάνη» ίσως το πιο ανίερα ιερό διήγημα του τόμου, παρακολουθούμε τα συγγράμματα και τη σκέψη του προφήτη και περιθωριακού φιλοσόφου, που ενέπνευσε τον «μανιχαϊσμό». Η «Εγκυκλοπαίδεια στο δάσος» είναι από τις πιο μαγικές ιστορίες της Σαλάνσκυ. Κάθε δέντρο του δάσους αυτού αποτελεί και έναν καρπό γνώσης. Ενα δημιούργημα του ελβετού φυσιοδίφη Αρμάντ Σούλτες, όπου αποκαλύπτει το πέρασμα προς το άγνωστο. Το «Μέγαρο της Δημοκρατίας» αποκαλύπτει τις πάμπολλες αγνοούμενες ιστορίες μιας εξαφανισμένης ιδέας: της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Τέλος «Οι σεληνιογραφίες του Κίναου» είναι μια αφήγηση για μια ιστορία που μάλλον δεν υπήρξε ποτέ. Ενας θρυλούμενος βοτανολόγος, ο Κίναου, μας αναλύει τη σχέση του ανθρώπου με τη Σελήνη.

Προφορικότητα

Ολες οι ιστορίες του τόμου έχουν ένα προσωπικό αποτύπωμα, μια προφορικότητα που μέσα στην απλότητά της προσεγγίζει τον ειρμό της ανθρώπινης διάστασης. Αργά και σταθερά, όλα μέσα στον κατάλογο παίρνουν τη θέση τους. Η Σαλάνσκυ μάς δίνει ένα προοπτικό ξάνοιγμα στη θέα του σύμπαντος, αλλά και της ανθρώπινης ανάγκης για ανακάλυψη. Το καλειδοσκόπιο της Σαλάνσκυ γειτνιάζει με τον κόσμο της ουτοπίας, όπου όμως όλα είναι εφικτά. Παραδόξως οι γερμανοί περιηγητές της φύσης των πραγμάτων όπως η συγγραφέας, δεν έχουν εξασκηθεί στην αυτοκρατορική εποπτεία των εξαιρετικών αντίστοιχων βρετανών συγγραφέων για παράδειγμα. Παρόλα αυτά η Σαλάνσκυ μπορούμε να πούμε ότι ανήκει εμμέσως στην οικογένεια του Τόμας Μορ. Μόνο που εδώ η ψυχρότητα του αντικειμενικού παρατηρητή αντικαθίσταται από ένα πιο ζεστό χρώμα. Εκείνο της προσωπικής εμπλοκής του νομάδα, στην έρημο που ψάχνει να βρει νερό. Φυσικά και η συγγραφέας έλκεται από το αλλότριο. Δείχνει να έχει έφεση, όχι απαραίτητα στεγνά εμπειρική. Στον προυστικό χρόνο που χρησιμοποιείται εδώ, ελλοχεύει ο κίνδυνος να γίνει ναρκισσιστική χρήση της γλώσσας και λόγω των απίθανων πραγματολογικών ευρημάτων. Κάτι που η Σλάνσκυ το αποφεύγει μένοντας περισσότερο στην πιστή καταγραφή πλασμάτων που δεν θα μπορέσουν να υπάρξουν ξανά.