Ο Κασομούλης {LF}ως πυξίδα έρευνας

Οι αφηγήσεις των αγωνιστών του 1821, γνωστές ως «Απομνημονεύματα», εντάσσονται σε μια ευρύτερη παράδοση που αφορά όλο τον δυτικό – και όχι μόνο – κόσμο έχοντας βέβαια τις ελληνικές ιδιαιτερότητες. Το παράδοξο είναι ότι αν και τα Απομνημονεύματα δυνητικά διαμόρφωσαν μια εικόνα του «αδικημένου» 1821 και των πρωταγωνιστών του (λογικό, αφού σε μεγάλο βαθμό αυτός ήταν και ο σκοπός των συγγραφέων τους) έμειναν σχετικά στάσιμα στην ιστορική τους «εκμετάλλευση» σε σημείο και πλήρους αδιαφορίας.

Μετά το τέλος της Επανάστασης ένα μεγάλο μέρος από τους κεντρικούς ή τους ελάσσονες πρωταγωνιστές της θέλουν να καταθέσουν τη μαρτυρία τους. Αρχισαν να γράφουν τη δική τους ιστορία ή να την αφηγούνται σε εγγράμματα άτομα της εμπιστοσύνης τους με σκοπό την καταγραφή για πάντα. Το υλικό αυτό αποτελεί ό,τι καλείται σήμερα «απομνημονεύματα των αγωνιστών του ’21», είναι δε ογκώδες, ανισομερές, με τεράστια όμως σημασία.

Η χρήση των Απομνημονευμάτων στάθηκε πάντα ένα μεγάλο πεδίο αλλά και εργαστήριο διάφορων χρήσεων. Ο Σεφέρης ανακαλύπτει στον Μακρυγιάννη τη βάση για τη δική του γλώσσα δημιουργώντας και μια ολόκληρη μυθολογία – ιδεολογία, ενώ στην πιο πρόσφατη εποχή η χρήση των Απομνημονευμάτων του Κανέλλου Δεληγιάννη από τον Κ. Παπαγιώργη ανανεώνει το ενδιαφέρον με μια ιδιότυπη παραδοχή. Oτι αυτά τα κείμενα δεν μπορούν να διαβαστούν απευθείας και χρειάζεται μια διαμεσολάβηση όχι μόνο στην ανάγνωση αλλά και στην επιλογή αποσπασμάτων και στην ερμηνεία. Η γοητευτική και αναντικατάστατη σαγήνη της γραφής του Παπαγιώργη ίσως και να εγκλώβισε την έρευνα γύρω από τα Απομνημονεύματα καθώς έθεσε από τη μια ψηλά τον πήχη αλλά γνώρισε συχνά και την ακαδημαϊκή αμφιθυμία.

Η αλήθεια είναι χάθηκε η ευκαιρία φέτος για μια «νέα» ανάγνωση αυτών των Απομνημονευμάτων. Και αυτή η νέα ανάγνωση θα είχε να κάνει με την ένταξή τους σε ευρύτερα αφηγηματικά σχήματα τέτοιου τύπου. Παραδόξως η Ελληνική Επανάσταση εντάσσεται πλέον στον ευρύτερο ευρωπαϊκό ριζοσπαστισμό και ως ένα παράδειγμα κατά του κόσμου των Αυτοκρατοριών σε Ευρώπη και Νοτιοανατολική Μεσόγειο αλλά οι ήρωές της πλην ίσως του Υψηλάντη και του Καποδίστρια παραμένουν εσωστρεφείς.

Δύο προσπάθειες φέτος κινήθηκαν στη κατεύθυνση της απευθείας σύνδεσης με το κείμενο. Τα απομνημονεύματα του Κολοκοτρώνη (Εν Πλω) που αφορούν μια ενδιαφέρουσα και πολύ διεισδυτική μεταφορά στη Νέα Ελληνική με τις απαραίτητες φιλολογικές παρεμβάσεις και επιτρέπει στον αναγνώστη μια απευθείας επαφή με το κείμενο λαμβάνοντας βέβαια πάντα τις συνθήκες και το χωροχρονικό συγκείμενο μέσα στο οποίο γράφτηκαν.

Η δεύτερη έκδοση, με τα ουσιώδη «Επιλεγόμενα» του Αλέξη Πολίτη, δείχνει έναν δρόμο επίπονο βέβαια που θα έπρεπε να είχε χαραχτεί φέτος.

Ο Νικόλαος Κασομούλης γεννήθηκε το 1795 στην Κοζάνη – αν και κάποιες πηγές αναφέρουν ως γενέτειρά του τη Σιάτιστα ή το Πισοδέρι. Ολες οι πηγές τον βρίσκουν στα 12 χρόνια του στη Σιάτιστα και την Τσαρίτσανη όπου και μαθαίνει τα πρώτα του γράμματα. Πατέρας του ήταν ο Κωνσταντίνος Κασομούλης, ευκατάστατος έμπορος. Το 1826 ο Κασομούλης βρίσκεται στο Μεσολόγγι μαζί με τους πολιορκημένους. Μαζί του είναι τα αδέλφια του, Δημήτρης και Γιώργος. Ο επίσκοπος Ρωγών, Ιωσήφ, του ανέθεσε τη σύνταξη της απόφασης της Εξόδου και ο ίδιος ανέλαβε τον συντονισμό όλων των τμημάτων των πολιορκημένων ώστε να επιτευχθεί η Εξοδος. Ο Κασομούλης καταφέρνει να διαφύγει και συγγράφει το μνημειώδες έργο του με τίτλο: «Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833», που εκδόθηκε με την επιμέλεια του Γιάννη Βλαχογιάννη – που είχε ανακαλύψει και εκείνα του Μακρυγιάννη – (το 1939 ο πρώτος τόμος, το 1940 ο δεύτερος και το 1942 ο τρίτος).

Ο Κασομούλης διασώζει όχι μόνο εξαιρετικές περιγραφές των γεγονότων που προηγήθηκαν της Εξόδου αλλά και ντοκουμέντα και μαρτυρίες από την Ελληνική Επανάσταση με έναν λυρικό και συνάμα συνταρακτικό λόγο. Τα Ενθυμήματα γράφτηκαν σε 2.701 χειρόγραφες σελίδες το 1832, όταν ο Κασομούλης ήταν αξιωματικός σε αναγκαστική αργία, και ολοκληρώθηκαν το 1842.

Πλήρης μελέτη

Ο Πολίτης παίρνει τα πιο γνωστά απομνημονεύματα αγωνιστή μαζί με εκείνα του Φωτάκου, όσον αφορά τουλάχιστον την πολιορκία του Μεσολογγίου, και επιχειρεί μια βαθιά φιλολογική και ιστορική επεξεργασία. Αναμετράται με το κείμενο λέξη προς λέξη, επεξηγεί, λειαίνει χωρίς διευκολύνσεις αλλά με καίριες επεξηγήσεις και υπομνηματισμούς, δίνει εργαλεία στον αναγνώστη, δεν αφήνει τίποτα αναπάντητο αλλά διατηρεί πάντα πρωταγωνιστή το κείμενο. Δεν παραχωρεί δικές του ερμηνείες ούτε διολισθαίνει σε βολονταρισμούς για να εργαλειοποιήσει τα Απομνημονεύματα, να εξιδανικεύσει ή να ηρωοποιήσει. Το κείμενο είναι ο απόλυτος πρωταγωνιστής.

Ο Πολίτης με την ευρυμάθεια και τη διεπιστημονικότητά του γράφει ένα δεύτερο βιβλίο ιστορίας στις υποσημειώσεις όχι με τον όγκο τους αλλά με τη λεπτολογία και σαφήνεια. Ανασυστήνει εξάλλου όλο το πεδίο. Θυμίζοντας το «Άναψέ μου μια ίσκνα» που έλεγαν οι Ελληνες στους Τούρκους (το φιτίλι του τσιμπουκιού που κάπνιζαν) δείχνει στον αναγνώστη πόσο κοντά βρίσκονταν οι αντιμαχόμενοι.

Οι υποσημειώσεις του όχι απλά κάνουν την ανάγνωση συναρπαστική αλλά τολμώ να πω ότι αναβιβάζουν τα Απομνημονεύματα σε ένα λογοτεχνικό είδος ηρώων όχι μυθοπλαστικού χαρακτήρα που θα το ζήλευε και η καλύτερη μυθοπλασία. Κλέφτες, αρματολοί, που απαντούν και σε άλλες χώρες, μέσα από αυτή τη νέα ανάγνωση αποκτούν διαστάσεις που δεν φανταζόμασταν σε μια από τις ηρωικές και τραγικές συνάμα στιγμές του 1821, την πολιορκία του Μεσολογγίου, μιας θυσίας όμως τόσο καταλυτικής για την τελική έκβαση της Επανάστασης. Τα Απομνημονεύματα των αγωνιστών, μια αυθεντική πηγή για το 1821, περιέπεσαν σε παραγκωνισμό. Η κριτική μελέτη του Πολίτη δείχνει τι έπρεπε να είχε γίνει.

{1BSYG}Νικόλαος Κασομούλης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Με το σπαθί εις το χέρι {LF}και με το ντουφέκι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Επιλεγόμενα: Αλέξης Πολίτης{CR}Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, {LF}σελ. 413{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12 ευρ{4BTIM}ώ