Η γεύση της τέχνης, η τέχνη της γεύσης

Σε ένα συνέδριο όταν ο θεσσαλονικιός πεζογράφος Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης ρωτήθηκε για τον ρόλο της μνήμης αποκρίθηκε με μια ευφυέστατη παρατήρηση που νομίζω πως δεν έχει περιληφθεί σε κανένα κείμενό του ή βιβλίο του. Πιο συγκεκριμένα είπε πως «Οπως ξέρουν οι γνωστοί μου και οι φίλοι μου δεν δίνω καμιά σημασία στο φαγητό. Τρώω πάντα ό,τι βρω μπροστά μου και συνήθως ό,τι μου βάζει στο πιάτο η γυναίκα μου. Αλλά την πραγματική απόλαυση την αισθάνομαι όταν θυμάμαι τι έφαγα». Είναι ένας τρόπος, ίσως, η μνήμη ώστε τα πράγματα να αποκτούν το πραγματικό τους νόημα και το διατηρούν, και αν ο τρόπος αυτός ισχύει το ενδιαφέρον του γίνεται ακόμη μεγαλύτερο καθώς αφορά τόσο την ύλη, όπως είναι το φαγητό, όσο και το πνεύμα. Αλλά και ένας τρόπος η γαστρονομία να μπορεί να θεωρηθεί χωρίς μεγάλες συνειδησιακές συγκρούσεις και τραύματα μέσα από το πρίσμα της τέχνης, όπως το καταδεικνύει η σημερινή έρευνά μας. Δεν θα ήταν άλλωστε δυνατόν να έχει γίνει μια τόσο ισχυρή αποταμίευση της γαστρονομίας σε τέχνες όπως η ποίηση, η πεζογραφία, ο κινηματογράφος, η ζωγραφική, η μουσική, έστω κι αν θα έφτανε να θυμηθεί κανείς το μυθιστόρημα του Κνουτ Χάμσουν «Πείνα», ή το διήγημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες «Ο άνθρωπος που τάιζε τον ίσκιο του» και από ελληνικής πλευράς τα διηγήματα της Λιλίκας Νάκου «Ελενίτσα» με τη μικρή του ηρωίδα να ξεψυχάει την Κατοχή ζητώντας τηγανητές πατάτες, του Πέτρου Γλέζου «Ο λύκος» και της Κατερίνας Παναγιωτοπούλου «Τα σκυλιά», ώστε να αισθανθεί αναπόφευκτο στην έξαρση της γαστρονομίας όπως και όταν υπογραμμίζεται μέσα στον σύγχρονο κόσμο να μπαίνει ένα ερωτηματικό. Αλλωστε η ίδια η γαστρονομία περικλείνει και τον τρόπο του αυτοκαθαρμού της όταν φτάνει σε επίπεδα ανεπίτρεπτα, αρκεί να σκεφτούμε πως πάντα χάρη στην τέχνη «γράφει» ασφαλώς συγκλονιστικότερες σελίδες μια υπόγεια ταβέρνα με βαρέλια και τραπέζια στρωμένα με λαδόκολλα και πάνω της σαρδέλες παστές και τυρί φέτα παρά ένα σκάφος με τους ενοίκους του να απολαμβάνουν ένα λουκούλλειο γεύμα με αστακό.

Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα

διευθύντρια Εθνικής Πινακοθήκης

Η ηδονή της ζωγραφικής

Δυο διάσημοι ζωγράφοι της εποχής του Σωκράτη, που ανήκαν άλλωστε στον κύκλο του φιλοσόφου, ο Ζεύξις  και ο Παρράσιος συναγωνίζονται ποιος θα φιλοτεχνήσει τον πιο πιστό στην πραγματικότητα πίνακα. Ο Ζεύξις ζωγραφίζει ένα πανέρι με σταφύλια  με τόση αληθοφάνεια που γύρω του άρχισαν να φτερουγίζουν πουλιά έτοιμα να τα τσιμπολογήσουν. Ο Παρράσιος ζωγραφίζει απλά ένα παραπέτασμα τόσο πειστικά που ο αντίπαλός του τού ζητάει να το ανασηκώσει για να του δείξει το έργο του.  Φυσικά νικητής ανακηρύσσεται ο Παρράσιος, που μπόρεσε να ξεγελάσει όχι τα πουλιά αλλά ένα μεγάλο καλλιτέχνη (Πλίνιος, Φυσική Ιστορία, ΧΧΧV,65). Το διάσημο αυτό επεισόδιο αποτελεί  μια από τις πιο πρώιμες αναφορές στην αισθητική της μίμησης και στη ζωγραφική της οφθαλμαπάτης. Την ίδια εποχή ο Πλάτων καταδικάζει και «εξορίζει» τη μιμητική τέχνη από την ιδανική του Πολιτεία ως είδωλο  απέχον  τρεις βαθμούς από την αλήθεια των ιδεών (Πολιτεία, 606c). Ο Αριστοτέλης βέβαια δεν συμμερίζεται τις επιφυλάξεις του δασκάλου του, «γιατί η μίμηση είναι έμφυτη στον άνθρωπο», όπως και η ηδονή που μας χαρίζει (Ποιητική, 1448b,5).

Η μίμηση της φύσης θα κυριαρχήσει στην τέχνη από τον Δ’ αιώνα π.Χ., όταν τον πολίτη διαδέχεται ο ιδιώτης, και εικόνες όπως  τα σταφύλια του Ζεύξι θα πλημμυρίσουν τις πλούσιες επαύλεις, ιδιαίτερα στην ελληνιστική εποχή. Οι πρώιμες αυτές νεκρές φύσεις απεικονίζουν φρούτα, λαχανικά και άλλα εδέσματα με τόση ρεαλιστική αληθοφάνεια που είχαν τη δύναμη και τον σκοπό, άλλωστε, να ξεγελάσουν το μάτι και να διεγείρουν τις αισθήσεις με τη φρεσκάδα, τα χρώματα, τα σχήματα, την υφή τους, ακόμη και με το φανταστικό  άρωμά τους. Οι αρχαίες πηγές ονομάζουν αυτές τις ζωγραφικές εικόνες «ξένια», γιατί  παρουσίαζαν τα εδέσματα όπως αυτά που περίμεναν τους συνδαιτυμόνες στα πλούσια συμπόσια, ανοίγοντάς τους την όρεξη.  Απηχήσεις αυτών των έργων, που υπέγραφαν συχνά διάσημοι ζωγράφοι, μας διέσωσε η Πομπηία και το Ηράκλειο και φυλάσσονται σήμερα στο Μουσείο της Νεάπολης.

Αν τα «ξένια» υποδέχονταν τους συμποσιαστές διεγείροντας τις αισθήσεις τους με τη φρεσκάδα και την ομορφιά τους,  ο «Ασάρωτος οίκος», είχε σκοπό να επιδείξει πόσο πλούσιο ήταν το δείπνο που προηγήθηκε. Αλήθεια, και τι δεν κατανάλωσαν εκείνο το βράδυ οι συμποσιαστές του ρωμαϊκού δείπνου του Β’ αιώνα μ.Χ. ή μήπως οι συνδαιτυμόνες μιας ελληνιστικής έπαυλης στην αρχαία Πέργαμο, αφού το πρωτότυπο του «Ασάρωτου οίκου» αποδίδεται στον διάσημο περγαμηνό ψηφοθέτη Σώσο (Β’ αιώνας π.Χ.). Ψαροκόκκαλα,  όστρακα, θαλασσινά, υπολείμματα από πουλερικά και καρποί από φρούτα διαστίζουν το λευκό δάπεδο, προβάλλοντας ερριμμένες σκιές, που αυξάνουν την ψευδαίσθηση του πραγματικού. Ο «Ασάρωτος οίκος», φιλοτεχνημένος με λεπτότατες ψηφίδες (tesserae), μας προτείνει την πιο πειστική οφθαλμαπάτη και ταυτόχρονα την πιο πρωτότυπη, την πιο εντυπωσιακή, την πιο σουρεαλιστική  έμπνευση για τη διακόσμηση του δαπέδου μιας αρχαίας αίθουσας συμποσίου (Μουσείο Βατικανού).

Θα περάσουν πολλοί αιώνες για να ξαναβρούμε την ηδονή της ψευδαισθησιακής ζωγραφικής, καθώς παρεμβάλλεται η μακρά «σαρακοστή» του Μεσαίωνα. Στον τολμηρό πρόδρομο του Μπαρόκ Caravaggio (1573-1610) οφείλουμε μια από τις πιο πρώιμες και πιο γοητευτικές νεκρές φύσεις (Πανέρι με φρούτα, 1599, Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη Μιλάνο). Η καθιέρωση της νεκρής φύσης τον 17o αι. ισοδυναμούσε με διακήρυξη της ανεξαρτησίας της ζωγραφικής, παρά την ταπεινή της θέση στην ιεραρχία του είδους. Η νεκρή φύση πράγματι έρχεται τελευταία στην κατάταξη μετά τη ζωγραφική της ιστορίας (ιστορικά και μυθολογικά θέματα), την προσωπογραφία και την τοπιογραφία. Η νεκρή φύση απεικονίζει υλικά αγαθά και είναι καθαρά αστικό είδος τέχνης. Διαιωνίζει και εξυμνεί την ευμάρεια και προορίζεται να στολίσει σαλόνια και τραπεζαρίες. Η ελαιογραφία, που αναδεικνύει το χρώμα και την υφή, ήταν η ιδανική τεχνική για τη ζωγραφική των νεκρών φύσεων.

Ο όρος «νεκρή φύση» εισάγεται τον 18^ο αι. στην Ιταλία σε αντιδιαστολή προς την «ευγενή» ζωντανή φύση (natura vivente). Ο όρος «still life» (ήσυχη ζωή), που επικράτησε  στις αγγλόφωνες χώρες, κατάγεται από το Stilleben της Ολλανδίας, χώρας όπου άνθησε το είδος τον 17^ο αιώνα. Η μεγάλη ζήτηση σε αυτή την πλούσια προτεσταντική χώρα οδήγησε πολλούς επιφανείς ζωγράφους να αφοσιωθούν αποκλειστικά σε αυτό το είδος και να φιλοτεχνήσουν αριστουργήματα. Η νεκρή φύση μπορεί να έχει και συμβολικό χαρακτήρα. Το πιο γνωστό είδος ανάλογης  νεκρής φύσης είναι η vanitas (ματαιότης). Ενα κρανίο, μια κλεψύδρα, ένα ρολόι, ένα σβησμένο κερί, ένα σκουλήκι πάνω σε ένα φρούτο συμβολίζουν τη ματαιότητα των εγκοσμίων. Η vanitas συναντάται κυρίως στις καθολικές χώρες και συνδέεται με τις αρχές της Αντιμεταρρύθμισης.

Η νεκρή φύση μιλάει στον θεατή με την ποικιλία των σχημάτων, με την αρμονία των χρωμάτων, με τον πλούτο της υφής, με τη δομή και τον ρυθμό της σύνθεσης. Ισως γι’ αυτό αγαπήθηκε ιδιαίτερα από τους ζωγράφους της πρωτοπορίας: Cezanne, Picasso, Braque, Juan Gris κ.ά. Δεν πρέπει, ωστόσο, να λησμονούμε ότι η μοντέρνα τέχνη  αμφισβήτησε και κατεδάφισε την αισθητική της μίμησης και της οφθαλμαπάτης, αλλάζοντας έτσι ριζικά τον σκοπό και τη λειτουργία του έργου τέχνης, που δεν απευθύνεται πια στις αισθήσεις αλλά στο πνεύμα και τη διάνοια. Μια κυβιστική νεκρή φύση δεν θα σου ανοίξει ασφαλώς την όρεξη, αλλά ίσως μπορεί να το κάνει ένας αφηρημένος πίνακας με πλούσιο χρώμα, λειτουργώντας μεταφορικά και μετωνυμικά.

g

Γιώργος Μαρκόπουλος

ποιητής

Σκέτο ποίημα

Οσον αφορά την ευτυχία της γαστρονομίας, είναι αλήθεια ότι σπάνια τη συναντάμε στην ποίηση, για να μην πω ότι μάλλον το αντίθετο συμβαίνει. Ο Τίτος Πατρίκιος π.χ., για να αναφέρω κάποια αποσπάσματα, τα οποία θα στηρίξουν τον ισχυρισμό μου, στο ποίημά του «Πάρτυ» (1943) οργισμένος «κάποιοι δανδήδες / άγρια/ φλερτάρουν δυο μικρές,/ βερμούτ και σπανακόπιτες/ και του κρασιού οι γουλιές πικρές./ Ανακατέματα σε δυο κάμαρες / σε πολυκατοικία σκάρτη / μα το κοκτέιλ που θα βγει/εμείς το λέμε πάρτυ» σχολιάζει.

Το ίδιο οργισμένος και ο Γιάννης Κοντός με τους στίχους του «οι ιδεολογίες στο ψυγείο/μαζί με τα τυριά και τη ρωσική σαλάτα/μαζί με τα ποιήματα και την ενεργειακή πολιτική/και τις βλακείες για τη μόλυνση της ατμόσφαιρας» («Φωτοτυπίες», 1977), περιφρονητικά στιγματίζει.

Με παρόμοια απέχθεια εκφράζεται και ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου («Ιχνογραφία», 1975), δηλώνοντας: «πεθύμησα μια Κυριακή / όχι ξενύχτησα απ’ τα γλέντια του Σαββάτου, / βιασμένη το πρωί στις εκκλησίες / από παπάδες και χωροφυλάκους / κοιλιά τουμπανιασμένη / σκόρδο κρασί και μολυσμένο αέρα».

Αντίθετα, πιο συμπονετικός εν τη λύπη του εμφανίζεται ο Τάσος Λειβαδίτης στο ποίημά του «Ασφαλής κατεύθυνση», λέγοντάς μας: «και επειδή τα οικονομικά μου πήγαιναν όλο και στο χειρότερο, άρχισα να γίνομαι εφευρετικός… ύστερα, υπερήφανος, πήγαινα στο οινομαγειρείο, όπου ο ατμός απ’ τις κατσαρόλες με γέμιζε θρησκευτικές σκέψεις, συνωστιζόταν ο φτωχόκοσμος, μέθυσοι με ποδοπατημένα καπέλα, λόγια χιλιοειπωμένα σαν τις εποχές, ώσπου, τέλος, πιωμένος, έπαιρνα από πίσω κάποιον απ’ τους νεκρούς μου και έτσι έβρισκα πάντα το σπίτι μου».

Με τους νεκρούς του συνδιαλέγεται επίσης και ο Γιάννης Βαρβέρης στο ποίημά του «Γκάφα σε όνειρο» («Ακυρο θαύμα», 1996): «… το εστιατόριο με πολλή κίνηση αλλά χωρίς φασαρία και μπροστά μας ήδη σερβιρισμένα τρία πιάτα που όμως δεν είχαμε παραγγείλει. Πήρα εγώ το συκώτι, ο μπαμπάς το φιλέτο και έμεινε για τη μαμά μια μερίδα αρνάκι. – Το αρνάκι βλάπτει πάρ’ το εσύ καλύτερα που είσαι πεθαμένος, είπα στον πατέρα μου. Με κοίταξε όπως κοιτάζουν οι νεκροί και ξυπνάς». Αλλά ας επιστρέψουμε, τελειώνοντας, στην κοινωνική διάσταση του θέματός μας, παραθέτοντας ένα απόσπασμα από τη «Στροφή» (1931), του Γιώργου Σεφέρη, όπου «…πεινούσαμε στης γης την πλάτη / σαν φάγαμε καλά / πέσαμε εδώ στα χαμηλά / ανίδεοι και χορτάτοι».

Ανίδεοι και χορτάτοι, αλλά μοιραίοι κατά βάθος, και δυστυχείς. Τόσο πολύ δυστυχείς, ώστε περνώντας στον ύπνο τους, από μπροστά τους ο εαυτός του όπως ήταν παλιά, δεν θα τους γνωρίσει. Δεν θα τους γνωρίσει, τόσο που, σταματώντας μια στιγμή, θα τους κοιτάξει και, ύστερα, μονάχους τους θα τους αφήσει, μονάχους τους θα τους αφήσει και, προσπερνώντας τους, θα φύγει.

Γιάννης Ευσταθιάδης

συγγραφέας, παραγωγός στο Τρίτο Πρόγραμμα

Γαστρονομία, λογοτεχνία και μουσική

Δεν είναι μόνο ο αφορισμός του Eco («Σε μια καταναλωτική κοινωνία, η τέχνη είναι ένα γαστρονομικό αγαθό») που με οδηγεί να εκθέσω κάποιες συσχετιστικές σκέψεις για τη λογοτεχνία, τη μουσική και τη γαστρονομία.

Το παράδοξο της τροφής έγκειται και στο γεγονός ότι, ξεπερνώντας τον διατροφικό της ρόλο, διατηρεί και ικανή πνευματική αναλογία.

Εξού και ο επηρμένος αφορισμός του Châteaubriand (1768-1848): «Μόνο οι Γάλλοι ξέρουν να δειπνούν μεθοδικά, όπως μόνο οι ίδιοι ξέρουν να συνθέτουν ένα βιβλίο». Εις ανταπόδοσιν -υποθέτω-, η γαλλική γαστρονομική ιστορία τον τίμησε, δίνοντας τ’ όνομά του σ’ ένα φιλέτο!

Πάντως, για να σοβαρολογήσουμε, υπάρχει μια διακριτή διαφορά στα είδη της γαστρονομίας, με αντίκτυπο τόσο στον γραπτό λόγο όσο και στη μουσική. Εξηγούμαι: το φαγητό έχει περισσότερο περιγραφική επιρροή και οπτικά καταγράφει, ενώ το ποτό συνεγείρει και ψυχολογικά απογειώνει. Ετσι, στον Φάρο, η Virginia Woolf περιγράφει συναρπαστικά και λεπτομερώς τη γεμάτη φρουτιέρα, ενώ, αργότερα, η συνταγή της γιαγιάς με το κρέας και τον ζωμό έχουν την πληθωρική γεύση των λέξεων, ο Émile Zola «μαγειρεύει» έξοχα το Στομάχι του Παρισιού, ο Italo Calvino, στο Πάλομαρ, καταγράφει με άκρα λεπταισθησία τα τρόφιμα δημιουργώντας ένα μουσείο γεύσεων, ενώ η Colette γράφει έναν «Υμνο στο τυρί», ο Victor Hugo υμνεί τα ροδάκινα και ο Edmond Rostand, στο Σιρανό ντε Μπερζεράκ, συνθέτει ποιητικά μια συνταγή που θα ζήλευαν όλοι οι μεγάλοι σεφ.

Βεβαίως, ο Marcel Proust είναι εκείνος που εξερεύνησε τη νοσταλγική δύναμη του ουρανίσκου και την διά της γεύσεως επαναφορά σ’ ένα ευτυχισμένο «τότε».

Από την άλλη, ο Joachim du Bellay και ο Théodore de Banville έγραψαν εγκώμια για την άμπελο και το κρασί, ο Jean Richepin και ο Paul Verlaine το τραγούδησαν, ενώ ο Βολταίρος ύμνησε τη σαμπάνια.

Κατ’ αναλογίαν, ας θυμηθούμε τους έξοχους οινικούς στίχους της αρχαιότητας: Σαπφώ, Αρχίλοχος, Αλκαίος, Κρατίνος, Ηδύλος, Ανακρέων, Αυτομέδων, Κυζικηνός, με κορυφαίο, ίσως, το στίχο του Πινδάρου: «Καθρέφτης της μορφής είν’ ο χαλκός, του λογισμού ο οίνος».

Από τα πολλά νεοελληνικά, ο Κανών του Καισαρίου Δαπόντε (1713-1784) και το «Συναξάριον του στομάχου» του Μπάμπη Αννινου (1852-1934), ενώ πρέπει να μνημονεύσω τον ελάχιστα γνωστό Απόστολο Μαμμέλη (1786-1935) με τα «Θαλασσινά» του, 44 «ψαροσονέτα» κατά το χαρακτηρισμό του Γ. Π. Σαββίδη.

Αν μεταφερθούμε, εν συντομία, στις μουσικές γεύσεις, η ποικιλία είναι μεγάλη: από την Tafelmusik των μέσων του 16ου αιώνα και τον Johan Hermann Schein ώς τις Συμφωνίες για τα βασιλικά γεύματα του Delalande και την «Καντάτα του καφέ» του Bach, και από τα βαλς του Johann Strauss («Κρασί, γυναίκες και τραγούδι») στις γαστρονομικές νότες του Rossini μέσα από διάφορα tourne-dos-re-mi-fa που υμνούν τον αρακά, το βούτυρο και τα ξερά σύκα, η μουσική βρίθει γεύσεων ή, μάλλον, συνενωμένων γεύσεων: goûts réunis, για να θυμηθούμε τον François Couperin.

To κρεσέντο, βέβαια, βρίσκεται στο αλκοόλ, κυρίως στο κρασί. Κυριαρχεί η όπερα: η περίφημη «Πρόποση» στην Τραβιάτα, η ιδιοφυής «Αρια της σαμπάνιας» στον Ντον Τζοβάνι του Mozart, το «Ζήτω το κρασί που αφρίζει» στην Καβαλερία του Mascagni, το «Τραγούδι του ποτού» στον Οθέλλο του Verdi, ακόμα και άρια για το μεθύσι στην οπερέτα La Périchole του Offenbach! Και, βέβαια, «Drink, Drink, Drink» στην οπερέτα The Student Prince, η «Σαμπάνια» στο μιούζικαλ Gigi και το περίφημο «Food, Gloriοus Food» από το μιούζικαλ Oliver.

Εννοείται ότι φαγητό και ποτό συναντά συχνά κανείς στη ροκ μουσική και στις μπαλάντες: Beatles («Strawberry Fields Forever», «Savoy Τruffle» και «Wild Honey Pie»), ABBA («Honey, Honey»), Neil Young («Sugar Mountain»), Beach Boys («Vegetables»), Led Zeppelin («Hot Dog»), Rolling Stones («Brown Sugar»), Pink Floyd («Apples and oranges») και βέβαια ο Harry Belafonte με την «Banana» του!

Στην Ελλάδα, πάμπολλα τραγούδια. Από την «Παλιά ταβέρνα με μαριδίτσα και κρασί» ως το «Αλα, άνοιξε κι άλλη μπουκάλα», κι από την «Κακαβιά» του Γιάννη Παπαϊωάννου ως τη «Μακαρονάδα» του Σταμάτη Κραουνάκη.

Επιλογικά: η αποσπασματική ματιά περιηγείται, όπως το βλέμμα του Πάλομαρ, κι αναρωτιέται, όπως αυτός, «μήπως η λαιμαργία του είναι κυρίως νοητική, αισθητική ή συμβολική».

Σ’ αυτή την οιονεί σύγχυση έρχονται να προστεθούν Το Δείπνο της Μπαμπέτ της Karen Blixen , ο Κnut Hamsun με την Πείνα του και το κοινωνικώς διεκδικούμενο ψωμί του Γιάννη Αγιάννη. Μόνο ο Μπόρχες τούς παρατηρεί, ψύχραιμος και λιτοδίαιτος, ίσως γιατί, μέσα στον αιώνα της γαστρονομικής κατανάλωσης των πάντων, αυτός απλώς ονειρεύεται το φαγητό που τρώει κάποιος άλλος.

g

Αχιλλέας Κυριακίδης

πεζογράφος, μεταφραστής, σεναριογράφος

Κινηματογραφικά γεύματα

Το μεγάλο φαγοπότι του Μάρκο Φερρέρι έθεσε μάλλον ωμά το ζήτημα της παράδοξης σχέσης γαστρολαγνίας-κινηματογράφου – μιας σχέσης, που είχε εντελώς διαλάθει της προσοχής μανιωδών θεραπόντων της επιστήμης της συγκριτικής και άλλων ψυχοπαθών.

Περιέργως, όμως, είτε γιατί ήταν αρκετά δύσπεπτο, είτε γιατί λειτούργησε άψογα ως επιδόρπιο, το Φαγοπότι δεν άνοιξε την όρεξη επίδοξων μελετητών να διερευνήσουν περαιτέρω το θέμα. Το παρόν φιλοδοξεί απλώς να εκπληρώσει το ορεκτικό του καθήκον.

Είναι, αίφνης, το Φαγοπότι η πρώτη ταινία που κεντρικός της άξονας είναι ένα -έστω, αχαλίνωτο- συμπόσιο; ή, όπως συχνά συμβαίνει στην ιστορία της τέχνης, ο Φερρέρι δεν είναι παρά ένας ακόμα λαθροφάγος του τίτλου τού πρωτοπόρου; Ο ταινιοδίαιτος αναγνώστης οφείλει να θυμηθεί τις μάταιες προσπάθειες μιας ατυχούς παρέας αστών να δειπνήσει με την ησυχία της, και τις συνεχείς παρενοχλήσεις που υφίσταται από αλλεπάλληλες ορδές σουρεαλιστών, καθοδηγούμενες με μαεστρία από τον αιρετό αρχηγό τους, Λουίς Μπουνιουέλ (Η διακριτική γοητεία της μπουρζουαζίας)· επίσης, μια λυσσαλέα κρεοφαγία που μετατρέπεται διά των βλεμμάτων σ’ ένα απροκάλυπτο ερωτικό κάλεσμα (Τομ Τζόουνς), ένα άλλο παιχνίδι βλεμμάτων που ναρκοθετεί το φιλόξενο δείπνο ενός αγρότη, ανάμεσα στον δικαίως καχύποπτο αγρότη, στη δικαίως ερωτοδιψή γυναίκα του και σ’ έναν αδίκως καταδιωκόμενο ξένο (Τα τριάντα εννέα σκαλοπάτια), τη μοναξιά ενός πεινασμένου ανθρωπάκου που τρώει το παπούτσι του (Ο χρυσοθήρας), ένα συσσίτιο που πυροδοτεί μιαν ανταρσία (Το Θωρηκτό Ποτέμκιν), ένα γαμήλιο γεύμα όπου σιγά σιγά στοιχειοθετείται η κάθαρση (Ο μπαμπάς λείπει σε ταξίδι για δουλειές).

Ας προσθέσουμε και κάποιες κλασικές σκηνές ή και ταινίες όπου το φαγητό συνιστά τιμωρία (ο αρουραίος που σερβίρει η Μπέιμπι Τζέιν στην κατάκοιτη αδελφή της), είναι η μία από τις τρεις μοναδικές απασχολήσεις μιας αυτοεγκάθειρκτης και αυτοχειριακής οικογένειας (Οι τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας), αναβάλλεται (το σκέτο ψωμί που ζητάει ο Τζακ Νίκολσον στα Πέντε εύκολα κομμάτια, ενώ η σερβιτόρα τού λέει ότι δεν έχουν μόνο ψωμί αλλά μόνο σάντουιτς), καθυστερεί (οι αστακοί που δραπετεύουν από το μαρτύριο του βραστού νερού στο Άνι Χολ), λείπει δραματικά (Το αγόρι που τρώει το φαγητό του πουλιού) ή οδηγεί σε εκρήξεις (του πυγμάχου στο Οργισμένο είδωλο που η γυναίκα του του σερβίρει παραψημένη μπριζόλα), ενώ ένα οικογενειακό γεύμα τινάζεται στον αέρα όταν εμφανίζεται η άσωτη κόρη, και ούτε μόσχος σιτευτός ούτε τίποτα (Στους έρωτές μας).

Στο τέλος, να ‘ρθουν οι φιγούρες των γερόντων που μασούν στην ακροθαλασσιά τον νεκρό Εύμολπο, κι είναι σαν όλους μας όταν μηρυκάζουμε τις (κινηματογραφικές ή άλλες) αναμνήσεις μας (Σατυρικόν).

g

Λευτέρης Λαζάρου

σεφ

Κομμάτι του πολιτισμού μας

Η γαστρονομία είναι μια διαδικασία που διαρκώς εξελίσσεται, μονίμως αναζητά και προσδοκά να δώσει χαρά , ικανοποίηση και ευδαιμονία, καλύπτοντας ταυτόχρονα μια από τις ύψιστες ανάγκες μας. Το φαγητό είναι  μεγάλο κομμάτι της ζωής μας, μια από τις πιο σημαντικές δραστηριότητες μας, καθώς γύρω απ’ το τραπέζι , στο σπίτι, στην ταβέρνα, στο εστιατόριο, συγκεντρωνόμαστε, επικοινωνούμε, μοιραζόμαστε τις σκέψεις μας, κάτι που μας απασχολεί, τη χαρά μας, αλλά  και  αυτό που μάθαμε, μια μνήμη, μια εικόνα…

Αυτό το μοίρασμα, αυτή η διαδικασία είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας, του πολιτισμού μας…

Αν ανατρέξει κάνεις, στις παροιμίες και στα γνωμικά, που συνδέονται με το φαγητό, αντιλαμβάνεται, πως ο κάθε τόπος χρησιμοποιεί αυτή την ύψιστη ανάγκη για να συμβουλέψει, να προκαλέσει, να κριτικάρει, να εξελιχθεί, να δημιουργήσει…

Με άλλα λόγια, άτυπα και χωρίς τυμπανοκρουσίες, έτσι παράγεται πολιτισμός.

Ετσι καταγράφονται τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κάθε τόπου…

Στην προσπάθεια, να μεγιστοποιηθεί η απόλαυση της γεύσης, συνδυάζοντας τα υλικά για τα οποία ο κάθε τόπος είναι περήφανος, με κίνητρο να προβληθούν και να λάμψουν, η γαστρονομία εξελίσσεται, εξερευνά και αγκαλιάζει και την προσπάθεια και το κίνητρο.

Αυτές οι συνταγές, αυτά τα εδέσματα, που αποτελούν τη βάση, για  γευστικές απολαύσεις, γεννούν έμπνευση για νέες γαστριμαργικές προτάσεις, είναι πολιτισμός και είναι ο πιο δυνατός τρόπος, να δημιουργηθούν μνήμες, εικόνες, σημεία αναφοράς, που συνδέονται με τον κάθε τόπο…

Η γαστρονομία είναι πολιτισμός, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ταυτότητά μας…

Tον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη φιλοξενία στον τόπο μας, που έχει ψυχή και καρδιά από εμάς τους ίδιους και είναι το άριστο μέσο επικοινωνίας με τον τουρισμό μας, με τους επισκέπτες μας, που θα κρατήσουν στη μνήμη τους αυτή τη μοναδικότητα.

Εχουμε την ευλογία σ’ αυτό τον τόπο, τα υλικά μας να έχουν ξεχωριστό χρώμα, ξεχωριστή μυρωδιά, ξεχωριστή γεύση…

Ο πλούτος και η ποιότητα των πρώτων υλών, οδήγησε και οδηγεί τα βήματα μας, μας ωθεί σε μια διαρκή αναζήτηση και κάνει την γαστρονομία, αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού μας.

Η παράδοση και ο πλούτος των συνταγών σε όλους τους τόπους της Ελλάδας είναι η παρακαταθήκη μας.

Ο σεβασμός και η ευθύνη που σήμερα αντιμετωπίζουμε αυτό τον πλούτο, τιμώντας τον πολιτισμό μας, είναι η γαστρονομία μας.