Επιδαύρου προάγωνες: Αριστοφάνους «Ιππής»

Κατ’ εξαίρεση σήμερα, λόγω της αργίας της Δευτέρας, του Αγίου Πνεύματος, η στήλη θα αφιερωθεί στα θεατρολογικά και ιδεολογικά θέματα της παράστασης στα Επιδαύρια, στο τέλος της άλλης εβδομάδας. Από την παραπάνω εβδομάδα η θεατρολογική προσέγγιση των παραστάσεων που θα γίνονται στην Επίδαυρο θα δημοσιεύονται τη Δευτέρα της βδομάδας που θα κλείνει με παραστάσεις αρχαίου δράματος στο θέατρο του αργολικού κάμπου.

Για τους «Ιππής» έγραφα το 1979: «Οι “Ιππής” είναι, ίσως, το μαχητικότερο έργο του Αριστοφάνη, το πιο ωμό, το λιγότερο, και γι’ αυτό, τεχνικό. Θέτει και λύνει με μια οξυδέρκεια, και εκπλήσσει με τη διαλεκτικότητα της θέσης, ένα αιώνιο πολιτικό πρόβλημα. Πώς είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί η πολιτική απάτη, η βία και το πολιτικό ψεύδος; Η δε απάντηση είναι σκληρή: με τα ίδια μέσα! Το ίδιο πρόβλημα έθεσε και δεν έλυσε ο Μπρεχτ στον “Καλό άνθρωπο του Σετσουάν”, αλλά και στην “Ιωάννα των Σφαγείων”. Σημασία δεν έχει, αν ο Αριστοφάνης μάχεται με όπλα τον συντηρητισμό και συμμάχους τους Ιππής, την αριστοκρατία, έστω τη φωτισμένη, την οποία απομόνωσε η δημοκρατία, αφού τη χρησιμοποίησε. Σημασία έχει η φιλοσοφία της ιστορίας που αναπτύσσει στο έργο του ο ποιητής. Οι σκηνές από την “Ανοδο και την πτώση του Γ’ Ράιχ” του Μπρεχτ θεμελιώνουν του λόγου το ασφαλές».

Ο Αριστοφάνης ανέβασε τους «Ιππής» κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, το 424 π.Χ., όταν η Αθήνα είναι αποκλεισμένη από τα σπαρτιατικά στρατεύματα, έχει χάσει το ένα τρίτο του πληθυσμού της Αττικής από τον λοιμό και πένεται, αφού δεν μπορεί να εφοδιάζεται, λόγω της πολιορκίας, με προϊόντα (κυρίως σιτάρι) που έρχονταν από τους σιτοβολώνες της Κριμαίας. Είναι η εποχή που ο Θουκυδίδης, αναλύοντας την πολιτική και κοινωνική κατάσταση της αποκλεισμένης πόλης, αφιερώνει στην «Ιστορία» του τις συγκλονιστικές παραγράφους που οι σχολιαστές χαρακτήρισαν «παθολογία του πολέμου». Εκεί ο μέγας ιστορικός καταγράφει την κατάπτωση των ηθών και των αξιών, τον ευτελισμό των θεσμών και την καταρράκωση των νόμων.

Ζούμε σε μιαν εποχή που από τη Νότιο Αμερική, τον Αμερικανικό Βορρά με τις συνεχείς φυλετικές δολοφονίες, στη Μέση Ανατολή, στη Βόρειο Κορέα, στην Ουγγαρία, στη Ρωσία, στην Τουρκία και στην Ουκρανία, στη μισή Αφρική κυριαρχούν αυταρχικοί κυβερνήτες, ασκώντας μια εγκληματική και ταπεινωτική για τον αιώνα μας εξουσία. Και είναι συνταρακτικό να διαπιστώνει κανείς πως δυόμισι χιλιάδες χρόνια η τυραννίδα άλλαξε μόνο όπλα και τεχνικές βασανιστηρίων. Δεν άλλαξε σε τίποτα σε μεθόδους και σκοπούς. Το μόνο ιστορικά εκπληκτικό είναι πως ο Αριστοφάνης, σατιρίζοντας το καθεστώς της εποχής του, μπορεί και τολμά να εξευτελίσει και να διαπομπεύσει τον πολιτικό που διαχειρίζεται τις τύχες μιας πόλης που δεινοπαθεί από τον εμφύλιο πόλεμο και πενθεί χιλιάδες νεκρούς. Αυτό σημαίνει πως και μέσα στη γενική κρίση αξιών υπάρχουν κάποιοι θεσμοί, όπως οι δραματικοί αγώνες, δημόσιο μέσω της τέχνης τέμενος κριτικής προσώπων, μεθόδων και ιδεών του πολιτικού γίγνεσθαι.

Η υπόθεση της κωμωδίας είναι αποκαλυπτική και της τόλμης του ποιητή και της αντοχής του τελευταίου προπύργιου της Δημοκρατίας, του θεάτρου, τουλάχιστον εκείνη την εποχή (θυμίζω, πάντως, πως και στην Κατοχή και στον Εμφύλιο και πρόσφατα στη Χούντα, τα πρώτα διατάγματα των Αρχών ήταν η λογοκρισία των θεατρικών παραστάσεων). Η κωμωδία ξεκινάει με δύο απελπισμένους δούλους, τον Δημοσθένη και τον Νικία, δύο στρατηγούς που βρίσκονται στις κερκίδες, θεατές της παράστασης στα Λήναια του 424 π.Χ.! Η έννοια του στρατηγού στους αθηναϊκούς θεσμούς ήταν ευρύτερη από το σημερινό στρατιωτικό επάγγελμα. Είχαν και κάθετη και άμεση σχέση με τους θεσμούς της πόλης, την υπεράσπισή τους και τις ανάγκες της. Οι δύο, λοιπόν, αυτοί δούλοι – στρατηγοί – πολιτικά στελέχη κάνουν έναρξη της παράστασης, αγανακτισμένοι για το αχρείο ήθος, τα ψεύδη, την εγκληματική διαχείριση των θεσμών και των πόρων της πόλης από τον αλαζόνα ηγέτη που τολμηρά στο έργο ονομάζεται Κλέων, που είναι βέβαιο πως κι αυτός παρακολουθεί από τις πρώτες θέσεις του κοίλου την παράσταση!

Οι δύο υπηρέτες – στρατηγοί καταμαρτυρούν τα μύρια όσα της φαυλότητας του εκλεγμένου (!) πολιτικού ηγέτη. Παράλληλα, ο τολμηρός ποιητής μπάζει στη σκηνή και τον γέροντα Δήμο, τον ιστορικό θεσμό που αντιπροσωπεύει τις βουλήσεις, τις ανάγκες και τη λειτουργία της πόλης. Είναι πλέον ραμολί, άγεται και φέρεται από τους κόλακες που τον περιτριγυρίζουν και κάνει τα χατήρια, χωρίς καμία διάθεση ελέγχου, του βάρβαρου Κλέωνα που χαρακτηρίζεται Παφλαγόνας, κάτι μεταξύ άξεστου, αμόρφωτου, αχρείου, παραδόπιστου, λεχρίτη, απατεώνα που, όμως, έχει εκλεγεί με την ψήφο των δημοτών, αυτών που με της σειρά τους κανακεύουν και αρμέγουν τον γέροντα τσιφούτη Δήμο. Οι δύο εξευτελισμένοι στρατηγοί – υπηρέτες αποφασίζουν να βρουν τρόπο να απαλλαγούν από τον απατεώνα διαχειριστή των κοινών συμφερόντων. Σκέφτονται πως είναι αδύνατον να του αντιπαραθέσουν έναν τίμιο, ειλικρινή, ευθύν και λογικό αντίπαλο. Ηδη έχει εκμαυλίσει τον γέροντα Δήμο με δώρα και δωροδοκίες και δεν υπάρχει ελπίδα να γίνει αποδεκτός ένας ευσυνείδητος άνδρας. Σκέφτονται πως ελπίδες θα είχε να βρεθεί ένας ανταγωνιστής χειρότερος, αθλιότερος, ευτελέστερος, πιο λεχρίτης, πιο αχρείος, πιο αδίστακτα ξεδιάντροπος. Πάνω στην ώρα περνάει από το σταυροδρόμι ένας αλλαντοπώλης, με τα σημερινά μας μέτρα ένας που πουλάει άντερα, κοιλιές, πλεμόνια και γλυκάδια, ό,τι χρησιμοποιείται για να γεμίσει άντερα μια νοικοκυρά και να φτιάξει λουκάνικα, κοκορέτσια, κοντοσούβλια κ.ά. Με το ζόρι επιστρατεύεται να αναδειχθεί αντίπαλος του φαύλου ηγέτη ως φαυλεπίφαυλος και χυδαιότερος. Για να προσληφθεί περνάει από εξετάσεις και, όταν το βιογραφικό του φιλόδοξου νέου ηγέτη διαβεβαιώνει πως είναι απόγονος νόθος χυδαίας οικογένειας, αναλφάβητος, αστοιχείωτος και τελείως ανίδεος από πολιτική, κοινωνική ευαισθησία και αισθητική, αναδεικνύεται αναφανδόν πολιτικός ανταγωνιστής του «Βλάχου, Γύφτου, Παφλαγόνα» Κλέωνα.

Οι δύο αντίπαλοι διεκδικητές της εξουσίας μεταφέρουν τον αγώνα στη Βουλή και την Εκκλησία του Δήμου. Ο Αριστοφάνης τολμά, με το αμφιθέατρο γεμάτο στην παράσταση με άντρες που είναι όλοι, είτε μέλη της Βουλής, είτε του δικαστηρίου του Αρείου Πάγου, είτε του δικαστηρίου των πεντακοσίων (για αστικά και κοινά ποινικά αδικήματα) ή όλοι άνω των είκοσι ενός έτους μέλη της Εκκλησίας του Δήμου, να φαίνονται πως παρασύρονται από τις υποσχέσεις του φαύλου και του φαυλεπίφαυλου, όπως και ο Δήμος, και να ψηφίζουν ανάλογα με τις υποσχέσεις, τις απατηλές ρυθμίσεις και τις λαϊκίστικες απαιτήσεις. Και όπως συμβαίνει, δυστυχώς, έως και τις μέρες μας, επικρατεί ο πλέον ευφραδής, ο μεγαλύτερος ψεύτης, ο επιδέξιος λαϊκιστής και ο ικανότερος πωλητής ονείρων και ψευδαισθήσεων. Εντέλει, θριαμβεύει ο λουκανικάς, ο φαυλεπίφαυλος.

Θα ήταν λάθος μέγα, αν διαβάζαμε το έργο του Αριστοφάνη ως σωτήρια πρόταση για την πόλη και τη διακυβέρνησή της. Ο μεγάλος ποιητής δημιουργεί μια συνθήκη πλήρους ευτελισμού των θεσμών, των αξιών και των ιδεών της δημοκρατίας, όταν οι εποχές, τα συμφέροντα, η αποδυνάμωση των αντοχών του θεσμικού πλαισίου του κράτους οδηγούν στον γκρεμό. Οπως όλοι οι σατιρικοί της Ιστορίας έως τον Σουίφτ, τον Γκόγκολ, τον Μπεν Τζόνσον, τον Μαρκ Τουαίην, τον Χουρμούζη, τον Σουρή, τον Ψαθά, για να θυμηθούμε τον Γκόγκολ στον «Επιθεωρητή», η κοινωνία δείχνει στον καθρέφτη τη φάτσα μας.

Γι’ αυτό και η μεγάλη κωμωδία, με πρώτο τον Αριστοφάνη, αναδεικνύεται ως μια τραγική περσόνα που κρύβει τη φάτσα της με μιαν άλλη περσόνα – προσωπίδα. Ο φαύλος πολιτικός, ο φαύλος πνευματικός ηγέτης, ο φαύλος έμπορος πίσω από τη χυδαιότητα λόγων, έργων και ηθών κρύβουν το δραματικό αδιέξοδο μιας λειψής παιδείας. Το ενδιαφέρον με τους «Ιππής» του Αριστοφάνη είναι ότι γράφονται και ανατέμνουν το δημοκρατικό πολίτευμα ακριβώς στο ένα τέταρτο του κλασικού 5ου αιώνα. Μέγα μάθημα για το πόσο εύκολα μια εξαίσια στιγμή ωριμότητας ενός λαού μπορεί να ολισθήσει στον βούρκο της ανυποληψίας και της έκπτωσης.