Λογοτεχνία και ψυχανάλυση

Κώστας Α. Ζερβός

ψυχίατρος-ψυχαναλυτής

Μια μορφή ονείρου, μια μορφή σκέψης

Η ψυχανάλυση είδε στο λογοτεχνικό έργο ένα όνειρο. Ή ακριβέστερα, την αφήγηση ενός ονείρου. Ενός ονείρου που το έχει διηγηθεί βέβαια κάποιος ταλαντούχος αφηγητής. Που ακούγεται πιο γοητευτικό από ένα συνηθισμένο όνειρο. Πιο οργανωμένο, πιο πειθαρχημένο απέναντι στις τρέχουσες λογοτεχνικές συμβάσεις. Που είναι κάπως εσκεμμένο, περισσότερο επηρεασμένο από την πραγματικότητα και τον αναπόφευκτο θόρυβο που περιβάλλει την υλική παραγωγή ενός καλλιτεχνικού έργου. Και που δεν αφορά σε έναν μόνο άνθρωπο αλλά σε όλους μας.

Αλλά είναι όνειρο. Εστω, μια μορφή ονείρου. Τι κάνει ένα όνειρο; Το όνειρο είναι μια μορφή σκέψης που επεξεργάζεται με έναν δικό της άναρχο τρόπο την εμπειρία, προκειμένου να της δώσει, παρ’ όλ’ αυτά, κάποια στοιχειώδη αλληλουχία – κάποιο στοιχειώδες δηλαδή νόημα. Και, αν αυτό γίνει με επιτυχία, να τη συνδέσει και με την προσωπική μας ιστορία.

Χρησιμεύει σε κάτι αυτό; Η απάντηση είναι πως ναι: το όνειρο προστατεύει τον ύπνο όπως προστατεύει και ο ύπνος το όνειρο. Κάτω από συνθήκες ασφάλειας («η ποίηση θέλει ομαλά νερά» έλεγε κάποτε στα «18 Κείμενα» ο Μαρωνίτης) μια απείθαρχη αλλά εξαιρετικά δημιουργική μορφή σκέψης, μηρυκάζει την ούτως ή άλλως τραυματική εμπειρία, προκειμένου να της δώσει κάποιας μορφής λογική συνοχή και να την κάνει ψυχικά αφομοιώσιμη. Ο ύπνος μας επιτρέπει και μας προτρέπει να ονειρευτούμε. Το όνειρο μας νανουρίζει, λέγοντάς μας: υπάρχει νόημα. Αυτό το νόημα θα επιτρέψει την επόμενη μέρα, την ομαλή και γόνιμη συνέχιση της γρηγορούσας ζωής.

Το καταφέρνει όμως πάντοτε αυτό; Η απάντηση είναι πως όχι: το όνειρο μπορεί να σταθεί ανίκανο να γίνει κάποιας μορφής αφήγηση, με αποτέλεσμα να μετατραπεί έτσι σε εφιάλτη και ο ύπνος να διακοπεί από την αμεταβόλιστη ένταση. Ή, ακόμη χειρότερα, μπορεί η ένταση να είναι τόσο μεγάλη που να είναι ανέφικτο όχι μόνο το όνειρο αλλά και ο ίδιος ο ύπνος. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις το μόνο που μπορεί να λειτουργήσει ως διέξοδος είναι η εκφορτιστική λειτουργία της πράξης και της κίνησης ή η χημική καταστολή. Ή βέβαια, η τρέλα…

Στο λογοτεχνικό όμως έργο ποιος ονειρεύεται και ποιος αφηγείται; Η απάντηση φαίνεται αρχικά αυτονόητη: αυτός που ονειρεύεται και αυτός που αφηγείται, είναι ο συγγραφέας. Ο συγγραφέας καταφέρνει, όποτε το καταφέρνει, να μεταβολίσει την εμπειρία, να τη βάλει σε λόγια και να την κάνει αφήγηση, και έτσι, επειδή είναι συγγραφέας, να προστατέψει όχι μόνο τον δικό του ύπνο αλλά και τον ύπνο των άλλων.

Τι σημαίνει όμως «είναι συγγραφέας»; Πώς γίνεται το όνειρό του, το όνειρο δηλαδή ενός μεμονωμένου ανθρώπου, να βοηθάει στον ύπνο  των άλλων; Και πόσο κυριολεκτούμε εδώ όταν μιλάμε για ύπνο; Για το πρώτο ερώτημα δεν νομίζω ότι υπάρχει απλή απάντηση. Τι σημαίνει συγγραφέας, γλύπτης, μουσικός, χορευτής, ηθοποιός, ποιητής; Και μάλιστα «μεγάλος»; Τι σημαίνει καλλιτέχνης και τι σημαίνει ταλέντο; Φανταζόμαστε ότι αυτοί οι άνθρωποι έχουν την ευλογία να μετέχουν από μια προνομιακή θέση σε μια πανανθρώπινη ικανότητα έκφρασης που κοιτάζει πέρα από τις ανάγκες της καθημερινής επιβίωσης και μιλάει για έναν ζωτικό τόπο ο οποίος όμως, τελικά, είναι αδύνατον να μιληθεί. Μένει παρθένος. (Παρά το ότι κάθε ταξίδι προς τα εκεί, όσο μικρό και να ‘ναι, φέρνει πίσω πολύτιμα δώρα.)

Ο λογοτέχνης λοιπόν είναι ένας προικισμένος από τη μούσα – θα λέγαμε ακολουθώντας την ομηρική αφήγηση – που μπορεί να επεξεργάζεται ως βασικό του αντικείμενο τη μορφή και το περιεχόμενο της γλώσσας και να της δίνει τη δυνατότητα να συγκροτεί πλούσιες, συνεκτικές και βαθιές αφηγήσεις, ούτως ώστε να μπορεί αυτή να διηγείται τα όνειρά μας και να προστατεύει τον ύπνο μας.

Αυτό που μοιραζόμαστε με τον λογοτέχνη είναι κατ’ αρχάς και κυρίως η γλώσσα. Και στη συνέχεια – αν η αφήγηση είναι επιτυχής – το βαθύτερο, ασυνείδητο περιεχόμενό της. Ως ψυχαναλυτές αναζητούμε στο λογοτεχνικό έργο τις φαντασιώσεις που οργανώνουν την παιδική σεξουαλικότητα και τις διεργασίες του πένθους. Τον φόβο και την επιθυμία απέναντι στην καταστροφή και τον θάνατο. Τη σαγήνη του τραύματος. Την ακρωτηριαστική απειλή αλλά και τον καθησυχασμό που προκαλεί η παρουσία του άλλου. Την οδύνη του αποχωρισμού και την ευλογία της αγάπης.

Αναζητούμε τις λέξεις, τις φράσεις, τις αφηγηματικές μονάδες που δίνουν έκφραση σε όλα αυτά αλλά και τις σιωπές και τις αποσιωπήσεις, την προσωδία της αφήγησης, τα αφηγηματικά χάσματα, τη συναισθηματική ένταση, που δίνουν τη δυνατότητα σε ένα λογοτεχνικό κείμενο να γίνεται «ένσαρκος λόγος»: λόγος δηλαδή που ως έσχατη καταβολή του έχει το ίδιο το ανθρώπινο σώμα.

Στο ερώτημα λοιπόν «ποιος ονειρεύεται στο λογοτεχνικό έργο», η απάντηση είναι «όλοι μας μέσω του λογοτέχνη».

Το «μυθιστόρημα δίπλα στο κρεβάτι»

Κυριολεκτούμε όμως όταν μιλάμε για ύπνο; Η λειτουργία του λογοτεχνικού κειμένου αποσκοπεί στο να μας κοιμίσει; Η απάντηση είναι «και ναι και όχι». Το βιβλίο με το μυθιστόρημα δίπλα στο κρεβάτι είναι μια αρχετυπική πια εικόνα. Που σημαίνει ότι όταν η αφήγηση στηρίζεται στην ομοιομορφία και την επανάληψη, στη συμμετρία, στο τυποποιημένο, στο γλαφυρό, στο οικείο και το σχετικά προβλέψιμο, λειτουργεί σαν ένα ευχάριστο παραμύθι. Δεν κοιμίζει κυριολεκτικά και κατ’ ανάγκη αλλά καθησυχάζει. Ηρεμεί. Ρίχνει την ένταση. Δημιουργεί ένα αίσθημα εμπιστοσύνης στην τάξη του κόσμου. Εδώ λειτουργεί αυτό που λέμε στην ψυχανάλυση, αρχή της ευχαρίστησης.

Η μεγάλη λογοτεχνία όμως δεν καθησυχάζει. Ο βασικός της στόχος δεν είναι το ευχάριστο αλλά το υψηλό. Είναι αυτό που στην ιστορία της λογοτεχνικής θεωρίας έχει ονομαστεί Sublime και που ψυχαναλυτικά σήμερα θα ονομάζαμε «αντιπαράθεση με το μη αναπαραστάσιμο». Η μεγάλη λογοτεχνία φλερτάρει με τον εφιάλτη. Προσπαθεί να τον δαμάσει αποσκοπώντας κάποια στιγμή να τον μετατρέψει σε όνειρο. Θέλει να δώσει ψυχική μορφή στην τυφλή ένταση και το χάος. Οχι μόνο του λογοτέχνη αλλά και του κόσμου μέσα στον οποίο ζει. Γι’ αυτό και στην αξιολόγηση της ουσίας της θα πρέπει να συνυπολογίζεται και ο τρόπος που γίνεται δεκτή μέσα στον κόσμο.

Στο ερώτημα λοιπόν «ποιος το αφηγείται αυτό το όνειρο», η απάντηση δεν είναι εύκολη. Ο λογοτέχνης; Σίγουρα. Μήπως όμως αφηγητές του ονείρου είμαστε και εμείς που διαβάζουμε, που επαναλαμβάνουμε, που σχολιάζουμε, που ξεχνάμε, που αποσιωπούμε, που ενθουσιαζόμαστε, που διαστρεβλώνουμε, που προσθέτουμε, που αφαιρούμε, που κρίνουμε, που διδασκόμαστε; Ναι, βέβαια: εμείς, αυτοί που διάβασαν το κείμενο χθες και αυτοί που θα το διαβάσουν αύριο. Ολοι όσοι εξωθημένοι από το κείμενο θα σκεφτούν και θα μιλήσουν συγκροτώντας αυτό που θα μπορούσε σε σχέση με το κείμενο-όνειρο, να ονομαστεί κοινωνικός ελεύθερος συνειρμός.

Εδώ όμως, στο τέλος, έπεσε μια φράση: «εξωθημένοι από το κείμενο».

Μήπως αυτό το «εξωθημένοι» θα πρέπει να το σκεφτούμε πιο προσεκτικά; Και μήπως αντί να λέμε ότι, μαζί με τον συγγραφέα, είμαστε όλοι μας οι αφηγητές του λογοτεχνικού κειμένου-ονείρου, θα πρέπει να λέμε ότι είναι το λογοτεχνικό κείμενο που αφηγείται εμάς; Και ότι, ποιος το είδε ποιος το αφηγήθηκε, είναι ίσως αδιάφορο; (Ποιος έγραψε τα Ομηρικά Επη;) Και ότι τελικά, αυτό το όνειρο, όπως κάθε όνειρο, προηγείται και μας δίνει υπόσταση;

Οι ιδέες, έλεγε ο Μαρκές, δεν ανήκουν σε κανέναν. Είναι σαν τους αγγέλους. Πετάνε στον αέρα. Κάποιοι μπορούν να τους βλέπουν και μιλάνε γι’ αυτούς. Και κάποιοι τους πιστεύουν.

Αριέλλα Ασέρ

ψυχαναλύτρια, µέλος της ΕΨΕ

Η γραφή του ψυχαναλυτή

Το πεδίο της ψυχανάλυσης είναι το πεδίο της δύναμης των λέξεων, αλλά και των ορίων τους, της πολυσημείας τους, της ποιητικότητάς τους, της ανατρεπτικής τους δύναμης, και της πλαισιωτικής τους λειτουργίας. Η γραφή του ψυχαναλυτή εισάγει σ’ αυτό το πεδίο μία ένταση. Διότι η πράξη της γραφής, που προσδιορίζει τις ιδέες, που υποτάσσεται στην  αναστοχαστική σκέψη, είναι αντίθετη με την ψυχαναλυτική ακρόαση που επιβάλλει την αναστολή της δράσης και περιμένει την κινητικότητα του νου. Η ψυχανάλυση από την μια πλευρά αυτοπροσδιορίζεται ως  talking cure, μια μέθοδος που δουλεύει με τον ελεύθερο συνειρμό, δηλαδή με το εφήμερο,  και από την άλλη  αντλεί την καταγωγή της και  την συνέχειά της  από μια γραπτή κληρονομιά: το έργο του  Φρόιντ, και των επιγόνων του.

Ο Φρόιντ τιμήθηκε το 1930 με το βραβείο Γκαίτε ως συγγραφέας. Λέγεται ότι ήταν εθισμένος στη συγγραφή! Η δύναμη της γραφής του,  έγραφε ο Walter Muschg, βρίσκεται στη σχέση του με την αλήθεια. Δεν καταπνίγει τις λέξεις που ξεπετάγονται για να γράψει μια ωραία γλώσσα,  λένε όσοι τον διαβάζουν στο πρωτότυπο. Αλλά και στις μεταφράσεις μπορούμε να ακούσουμε την ενορμητική κίνηση που τον στηρίζει, και υποστηρίζει  εκείνο που του μεταβιβάζεται από τον ασθενή για τον οποίο μιλάει. Ο Φρόιντ γράφει με αφετηρία τη μεταβίβαση, «παραδίδεται» θα έλεγε κανείς  σ’ αυτήν, στον καταναγκασμό της επανάληψης που έρχεται από τον ασθενή του, στην ενόρμηση που του μεταδίδεται. Εχει ασφαλώς την επιθυμία να αποδείξει  την ανακάλυψή του, να θεμελιώσει μια θεωρία και την τεχνική που πάει μαζί της, αφήνει όμως τον ασθενή να μιλήσει μέσα από την πένα του.

Στην talking cure ο ένας μιλάει, ο άλλος ακούει και μιλάει κάπου-κάπου. Πώ περνάει όμως κανείς από την ομιλούσα αναλυτική κατάσταση στην γραφή; Πώ κρατάει αυτό που διαρκώς του διαφεύγει, όταν φυσάει «ο μπάτης και σβήνεται η γραφή»; Πώς μεταφέρει  τον εξωλεκτικό λόγο; Γιατί γράφει ο ψυχαναλυτής; Για ποιον;

Αναμφίβολα ο ψυχαναλυτής γράφει με την αντιμεταβίβασή του, και γράφοντας  «κοινωνικοποιεί» τον ιδιωτικό  λόγο του ασθενούς,  και δίνει στην αναλυτική σχέση μια διάσταση κοινωνική και πολιτισμική. Ξαναπιάνει, επανεξετάζει, συνεχίζει την εργασία του στις συνεδρίες. Αναγνωρίζοντας ότι είναι αδύνατο να αποδώσει επιλέξει τον λόγο, την αλήθεια, του ασθενούς, καταφεύγει πάντα σε μια κατασκευή, ένα ερζάτς, υποκατάστατο,  που θα παίξει  τον ρόλο της ιστορικής αλήθειας για το υποκείμενο και για την αναλυτική κοινότητα στην οποία ανακοινώνεται. Η θεωρία θα αναπτυχθεί με βάση αυτήν την «κατασκευασμένη» κλινική. Ετσι οποιαδήποτε κλινικό απόσπασμα δεν είναι μια αναπαραγωγή αλλά μια δημιουργία. Η εχεμύθεια θα απαιτήσει και άλλες τροποποιήσεις στο αναφερόμενο κλινικό υλικό. Ωστε, όπως έγραφε  ένας καναδός ψυχαναλυτής, να μπορούμε να λέμε στο τέλος, με τον τρόπο του Μαγκρίτ:   «Εκείνος για τον οποίο μιλάω σ’ αυτό το κείμενο δεν είναι ο αναλυόμενος με τον οποίο δούλεψα, εξάλλου κι εγώ δεν είμαι ο αναλυτής που υπογράφει αυτό το κείμενο».

Το πένθος ενός ιδεώδους

Η ψυχαναλυτική γραφή προϋποθέτει το πένθος ενός ιδεώδους, την αναγνώριση δηλαδή  ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να αποδοθεί η αυθεντική εμπειρία της συνεδρίας, ότι είμαστε καταδικασμένοι να αναπαράγουμε ατελώς. Οσο για την θεωρητική απαίτηση -αναπότρεπτη, διότι δεν υπάρχει α-θεωρητική ακρόαση – μεγαλώνει την παραμόρφωση εκείνου που γράφουμε βασιζόμενοι σε αυτά που ακούσαμε.

Το ψυχαναλυτικό γραπτό πρέπει  να μας μιλάει, να έχει  δηλαδή μια πυκνότητα που θα επιτρέπει στο νόημα να αναδύεται σε κάθε νέα ανάγνωση. Υπάρχουν τέτοιες «ιστορικές» κλινικές περιπτώσεις  στην  ψυχαναλυτική γραμματεία,  που τροφοδοτούν πάντα τη σκέψη μας.

Αν η αφήγηση μιας περίπτωσης είναι μια μορφή μεθύστερου της ανάλυσης, το γραπτό είναι ένα μεθύστερο στο τετράγωνο. Η ψυχαναλυτική γραφή  όπως είπαμε  μπορεί να μην αποδίδει ακριβώς την ψυχική κίνηση που γεννιέται στη συνεδρία,  είναι όμως  ένας δρόμος για να ξεπαγώσει αυτήν την κίνηση  όταν η διαδικασία έχει οδηγηθεί σε αδιέξοδα. Ο ψυχαναλυτής όταν γράφει απευθύνεται πάντα σε έναν τρίτο, παίρνοντας μια απόσταση από την αναλυτική σχέση, πράγμα το οποίο θα ευνοήσει  την επανεκκίνηση της διαδικασίας. Ο Νίτσε έλεγε: «Δεν γράφω για να γίνω κατανοητός, γράφω για να πάρω αποστάσεις». Ο Φρόιντ στα γραπτά του είναι συχνά σε διάλογο με κάποιον. Αλλοτε απαντάει στον Φερέντζι, ή στον Αντλερ, στον Γιουνγκ, στον Φλις και σε άλλους, πολλές φορές με πολεμικό τόνο. Μιλάει δηλαδή πάντα μέσα από μια μεταβιβαστική σχέση. Διότι η μεταβιβαστικη-αντιμεταβιβαστικη φόρτιση, πλεονάζουσα,  είναι  εκείνη που ωθεί  στην γραφή.  Αυτό που ισχύει για την ψυχαναλυτική γραφή, ίσως  να αφορά κάθε συγγραφικό εγχείρημα.

Ο λόγος του αναλυτή σε αντίθεση με τον συγγραφέα είναι καταρχήν αποσπασματικός, έτσι η  ανάλυση δεν μπορεί να πάρει άμεσα μια αφηγηματική μορφή.  Εκείνο που συνιστά μια δυνάμει συγγραφή είναι ο εσωτερικός διάλογος του ψυχαναλυτή κατά την συνεδρία. Το γραπτό  αποτελεί τη συνέχεια του εσωτερικού αυτού διαλόγου που αντλείται από την ικανότητα του ψυχαναλυτή να σκεφτεί τον εαυτό του, να τον δει και να τον ακούσει μέσα στην συνεδρία. Τι γίνεται όμως όταν αυτή η ικανότητα παραλύει, σε ορισμένες στιγμές,  με ορισμένους αναλυόμενους;  Τότε η γραφή θα είναι ένας τόπος αντίστασης κατά της απώλειας, ένας τόπος όπου η σκέψη  θα μπορέσει να ξαναπάρει μπρος. Οπως κάθε συγγραφή  έτσι και η αναλυτική, προϋποθέτει μια κάποια απώλεια του εαυτού, ένα είδος σύγχυσης, ένα ταρακούνημα.

Η ψυχανάλυση επικεντρώνοντας στην μεταβίβαση-αντιμεταβίβαση εμπλέκει τον «παρατηρητή» στην εμπειρία, και χειρίζεται αυτή την εμπλοκή με μια ιδιαίτερη θεωρητικοποίηση των μεταβιβαστικών φαινομένων. Ο ψυχαναλυτής δουλεύει με την αντιμεταβίβασή του, δηλαδή με τον εαυτό του, και δεν θέλει να βγει από αυτή την θέση που του προσφέρει συνειρμούς, και δημιουργία, για  να μπορέσει να εισάγει μια παραλλαγή σε αυτό που ο αναλυόμενος του προτείνει, παραλλαγή που θα επιτρέψει και άλλες παραλλαγές στον ασθενή του, στον ίδιο, και στη σχέση τους.

Η ένταση μεταξύ προφορικού λόγου και γραφής, αρκετά βασανιστική και  καθόλα δημιουργική, συνδέεται αναμφίβολα με το ίδιο το αντικείμενο της ψυχανάλυσης, το ασυνείδητο. Για το ασυνείδητο δεν μπορούμε να πούμε τίποτα, δεν μπορούμε καν να το σκεφτούμε, το συναντάμε πάντα μέσα από  παράγωγά του, τα lapsus, τις φαντασιώσεις κλπ. Ασυνείδητα φαινόμενα και τάξη είναι σε απόλυτη διάσταση. Κι  όμως οι ψυχαναλυτές γράφουν πολύ γι’ αυτά, σε μια προσπάθεια να επικοινωνήσουν αυτό που δεν επικοινωνείται, να βάλουν στη κυκλοφορία αυτό που αρνείται να μπει. Αυτό το «αδύνατο» εγχείρημα είναι εκείνο της θεραπείας όπως και της γραφής του ψυχαναλυτή. Ανάμεσα στο μη δυνάμενο να ειπωθεί και στην αναγκαιότητα να δώσει ένα σήμα, να δηλώσει την παρουσία του.

Ο ψυχαναλυτής δεν γράφει για να περιγράψει την ψυχική ζωή, ένας συγγραφέας θα το έκανε πολύ καλύτερα, γράφει για να καταλάβει της φύση της μεταβίβασης και για να την στηρίξει. «Γνωρίζω μόνο όταν γράφω» λέει  η Ντιράς. Η συγγραφή είναι άλλωστε ένα από τα πεπρωμένα της μεταβίβασης.  Και γράφει πάντα μέσα σε ένα θεωρητικό πλαίσιο γιατί χωρίς αυτό δεν μπορεί  να σκεφτεί. Ετσι η ψυχαναλυτική γραφή ξεδιπλώνεται ανάμεσα στην μοναδικότητα του κλινικού γεγονότος και τις απαιτήσεις μια θεωρητικής γενίκευσης, που μορφοποιεί και βαθαίνει την εμπειρία.

Ο ψυχαναλυτής γνωρίζει ότι  πολλοί από τους  συνειρμούς  και τις κατασκευές που φτιάχνει καθημερινά στην πολυθρόνα του σβήνονται, και τους ξαναβρίσκει παρουσία του αναλυόμενου. Το εγχείρημα της γραφής είναι να μια προσπάθεια επαναφέρει τη σκέψη  που αντλείται από την μεταβιβαστική σχέση, απουσία του αναλυόμενου. Ωστε να ανασυγκροτήσει αυτές τις ιδέες, να βγει από την ασάφεια της σκέψης που ξεφεύγει, να συλλάβει εκείνο που την στηρίζει, να της δώσει μια μορφή ικανή να μεταδοθεί. Καταλήγοντας θα έλεγα ότι ο ψυχαναλυτής γράφει για να απαντήσει στο πλεονάζον της αναλυτικής συνάντησης. Ξέρουμε ότι δεν θα εξαντλήσει αυτό το πλεονάζον, αν όμως συμβεί κάτι τέτοιο, ο συγγραφέας δεν θα νοιώθει πια την ανάγκη να το δημοσιεύσει.

Το β’ μέρος θα δημοσιευθεί στο επόμενο φύλλο