Η Αλωση και η αλλοτρίωση

Αποφράς ημέρα η σημερινή, όχι μόνο για την ελληνική ιστορία, αλλά, όπως και τα σημερινά «χαμπέρια» βεβαιώνουν, για την ευρωπαϊκή ιστορία. Και για να εξηγούμαστε. Η τουρκική φυλή δεν είναι αραβική. Οι Αραβες, με βαθιές ρίζες και έξοχο πολιτισμό που βρισκόταν σε ώριμη περίοδο, όταν επέδραμαν από τις πεδιάδες της Ασίας οι νομάδες Τούρκοι, υπέστησαν μια κυριολεκτικά καταλήστευση των πολιτισμικών, θρησκευτικών και αισθητικών και θεσμικών περιουσιών τους. Η τουρκική γλώσσα, όπως και κάθε γλώσσα είναι στοιχείο ταυτότητας ενός λαού, δεν είναι αραβική, η αραβική γλώσσα είναι μια φορτισμένη συναισθηματικά και ιδεολογικά γλώσσα και είναι φορέας μεγάλης ποίησης, όπως η περσική, η ινδική, η κινέζικη, η ιαπωνική και, βέβαια, η ελληνική και η λατινική. Αλλά και οι νεότεροι στο προσκήνιο της ιστορίας λαοί που κατέκτησαν τον ευρωπαϊκό χώρο, σε εποχές που είχε δημιουργηθεί μια λύσις της συνεχείας του, λόγω των τρομερών επιδημιών, χολέρας, πανώλης, λέπρας κ.λπ., έφεραν στα προικιά τους τις παραδόσεις τους, τους θεούς τους, τα έπη τους, τους χορούς τους και τη μουσική τους. Οι Βρετανοί, οι Γάλλοι, οι Γερμανοί, οι Ελβετοί, οι Ολλανδοί, οι Βέλγοι και, φυσικά, οι Ισπανοί γρήγορα τα αφομοίωσαν δημιουργικά, όταν τα συνάντησαν στον δρόμο τους και τα πάντρεψαν με τις δικές του παραδόσεις, τους χορούς και τα έθιμά τους. Οι μύθοι των Νιμπελούνγκεν των Γερμανών ήταν ό,τι η «Οδύσσεια» για τον Ελληνα και η γενιά του Αινεία για τους Λατίνους. Η Βρετανία, η Γαλλία, η Ισπανία έχουν να αφηγηθούν μύθους και παραδόσεις που συνετέλεσαν να συγκροτηθεί η ιστορική τους αφήγηση και να γίνουν ύλη για τις τέχνες και τους θεσμούς τους. Το ίδιο και η Ρωσία, το ίδιο και η Γεωργία.

Το Κοράνιο και η Αγία Γραφή (Παλαιά και Νέα) είναι τα γλωσσικά σωσίβια των λαών. Η μετάφραση της Αγίας Γραφής στα ρωσικά θεωρείται το λίκνο της ρωσικής λογοτεχνίας. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ στην εξαίσια κληρονομιά του αιγυπτιακού, του βαβυλωνιακού, του πολιτισμού των Σύρων και των Σουμερίων. Κάθε φορά που λέω ή γράφω τη λέξη «άλγεβρα» έχω την ευκαιρία να νιώσω ευγνωμοσύνη για τον αραβικό πολιτισμό που την εφηύρε. Δεν ξεχνώ πως ο Πυθαγόρας και ο Πλάτων, ο Σόλων μυήθηκαν και διαμόρφωσαν τη σκέψη τους με τις πολύχρονες διαμονές τους στην Αίγυπτο και στην Περσία. Από τις σάγκες των Σκανδιναβών ως τη Μαχαμπχαράτα των Ινδών και την εξαίσια ποιητική παράδοση των Ιαπώνων, όλοι οι λαοί που ονομάζουμε ιστορικοί έχουν χτίσει το οικοδόμημα που τους διαφοροποιεί από τους άλλους πάνω στα γλωσσικά τους μνημεία και στα έπη που αφηγούνται τις ριζιμιές αφετηρίες τους.

Εκτός από τους Τούρκους. Οι Τούρκοι εισέβαλαν ως νομάδες έφιπποι στις περιοχές που για χίλια χρόνια κυριάρχησε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία που στην ακμή της απλωνόταν σε όλα τα Βαλκάνια, σε όλη τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και την Κάτω Ιταλία. Τη χαριστική βολή τη χρεώνεται η Παπική αλαζονεία που για, τάχα μου θρησκευτικές «προστασίες», αλλά για καθαρά επεκτατικές επιρροές και ρεμούλες, εξαπέλυσε τις Σταυροφορίες, που εξασθένησαν και διέλυσαν την πολυεθνική και πολυθρησκευτική αυτοκρατορία. Σε μια εξασθενημένη βυζαντινή οντότητα και μια διάσπαση του κοινωνικού της ιστού (καταφυγή σε μισθοφόρους και καταφυγή των πλουσίων νέων στα μοναστήρια και τη μετανάστευση) το κενό ήρθε να πληρώσει η ορδή των Τούρκων. Η Αλωση της Πόλης (η ονομασία «Ισταμπούλ» λέγεται πως είναι η κραυγή των πολιορκητών: «Εις την πόλιν») από τις διψασμένες για πλούτη και μόνιμη εγκατάσταση ορδές δημιούργησε την ανάγκη οργάνωσης θεσμών, ασφάλειας και αξιών και ήταν λογικό να καταφύγει σε μια δάνεια παιδεία με κύρος και διάρκεια και, βέβαια, δημιουργό παράδοσης σε παγκόσμιο βεληνεκές.

Οικονομικοί θεσμοί (φορολογικό, ποινικό, διοικητικό, εισπρακτικό σύστημα), πολιτειακοί θεσμοί, εξωτερική πολιτική, πολιτισμική παρακαταθήκη λεηλατήθηκαν κυριολεκτικά από το νεοπαγές κράτος. Οι Τούρκοι δεν είναι Αραβες και η γλώσσα τους δεν ανήκει στις αραβικές διαλέκτους. Θρησκεία δεν είχαν οι έφιπποι επιδρομείς που λεηλατούσαν, επελαύνοντες, την Ασία και τα Βαλκάνια. Αν είχαν εμφανιστεί λίγους αιώνες πριν, όπως οι Ρώσοι, θα βαπτίζονταν Χριστιανοί, θρησκεία του κυρίαρχου βυζαντινού κράτους. Στην παρακμή της Πόλης η κυρίαρχη γλώσσα ήταν τα αραβικά και θρησκεία ο μουσουλμανισμός. Ετσι οι Τούρκοι ασπάστηκαν την κυρίαρχη θρησκεία και μετέφρασαν το Κοράνιο. Το Κοράνιο είναι το ιερό βιβλίο των Μουσουλμάνων, γι’ αυτό είναι απαραβίαστο. Εκατοντάδες σοφοί το ερμηνεύουν και υπάρχουν και Σούφι που έχουν μυστικιστική σχέση με το κείμενο. Οι Τούρκοι το μετέφρασαν στη γλώσσα τους και η γλώσσα τους, αφού δεν συνδέεται με τη γλώσσα του Κορανίου, εξελίσσεται και ο Κεμάλ εισήγαγε την ισχύουσα γραφή με λατινικούς χαρακτήρες.

Απειροι οι Τούρκοι στη συγκρότηση και διοίκηση μόνιμου κρατικού μορφώματος κατέφυγαν στην ιστορική εμπειρία των βυζαντινών λογίων. Μαυρογένηδες διοίκησαν τις βαλκανικές επαρχίες και Μαυροκορδάτοι άσκησαν εξωτερική πολιτική. Πολύτιμη ήταν στο νεότευκτο κράτος και η συσσώρευση διοικητικής πείρας του Πατριαρχείου. Εξάλλου και παλιοί νομάδες ήταν φυσικό να μην έχουν ούτε αρχιτεκτονική παράδοση. Τα δημόσια κτίρια και οι ναοί της θρησκείας που προσέλαβαν στην πορεία τους ήταν φυσικό να μιμηθούν, συχνά με αριστουργηματικές μορφές, την αραβική αρχιτεκτονική. Ιστορικοί της Αρχιτεκτονικής στη χώρα μας έχουν ακολουθήσει από τόπο σε τόπο ηπειρώτικες συντεχνίες χτιστάδων και έχουν αφήσει έξοχα μνημεία της τέχνης τους σε όλη την οθωμανική επικράτεια.

Οταν ένας λαός δεν έχει ιστορία, δεν έχει και παράδοση μορφών, είτε γραπτών κειμένων, είτε εικαστικών έργων, είτε δημόσιων κτιρίων, είτε μουσικών κωδίκων. Ολος ο τουρκικός πολιτισμός, κατά τη μόνιμη εγκατάστασή του στα Βαλκάνια μετά την Αλωση της Πόλης, είναι δάνειος και, συχνά, αναφομοίωτος. Ενας λαός χωρίς ιστορία, νομαδικός, δεν έχει Επος. Εχει, βέβαια, λυρισμό, ερωτικά τραγούδια, μοιρολόγια, νανουρίσματα και οι Τούρκοι έχουν, όπως και όλοι οι λαοί, εξαίσια δημώδη λογοτεχνικά είδη (παραδόσεις, παραμύθια, παροιμίες, κατάρες και ευχές). Οι Σουλτάνοι είχαν αντιγράψει τη βυζαντινή πολιτική και είχαν επιτρέψει στους λαούς της αυτοκρατορίας να διατηρούν τη γλώσσα τους, τη θρησκεία τους, τα έθιμά τους, τις γιορτές τους. Ετσι δημιουργήθηκε ο εθνικός μύθος για το Κρυφό Σχολειό. Οι Σουλτάνοι επέτρεπαν τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, αλλά δεν προέβλεπαν δημόσια, ξενόγλωσση εκπαίδευση. Ετσι η διδασκαλία γινόταν στα μοναστήρια και στις εκκλησίες, όπου η λατρεία (εκτός από περιόδους όξυνσης) ήταν ελεύθερη. Ο Αβραάμ είναι πατριάρχης τριών θρησκειών, του Ισραήλ, του Χριστιανισμού και του Μωαμεθανισμού! Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Παπαφλέσσας, ο Αθανάσιος Διάκος ιερωμένοι ήταν, ενεργοί. Μην έχοντας, λοιπόν, το νεότευκτο κράτος, που ξαφνικά γεννήθηκε από το κενό που δημιούργησε η Ιστορία από νομάδες πολεμιστές, θεσμούς, υιοθέτησε τους υπάρχοντες, και αποδεκτούς και οικείους, από τους κατακτηθέντες λαούς. Ακόμη και δημόσιους φοροεισπράκτορες επιστράτευσε το νέο κράτος από τους κατακτηθέντες! Ζαΐμης σημαίνει φοροεισπράκτορας!

Ενας νομαδικός λαός δεν μπορεί να έχει αρχιτεκτονική παράδοση. Μια μάνα μοιρολογάει γονείς και νανουρίζει παιδιά, όπου γης και απάγκιο. Είναι, λοιπόν, αυτονόητο, γιατί οι κατακτητές, ώσπου να αντιγράψουν (και, συνήθως, με έλληνες και μικρασιάτες κτιστάδες) τη μεγάλη παράδοση της αρχιτεκτονικής της Αιγύπτου, της Συρίας, του Μαρόκου κ.ά., κατέλαβαν και έκαναν μουσουλμανικά τεμένη τον Παρθενώνα και την Αγια-Σοφιά ή τη Μονή της Χώρας. Μνημεία υψηλής τέχνης ενός άλλου πολιτισμού. Ο Παρθενώνας έγινε τζαμί, η Αγια-Σοφιά τζαμί, ύστερα μουσείο (τίνος, άραγε, πολιτισμού;) και τώρα πάλι τζαμί. Η μοίρα των μνημείων. Η Ροτόντα στη Θεσσαλονίκη από ρωμαϊκός ναός, δημόσιο κτίριο, έγινε τζαμί και ύστερα χριστιανικό τέμενος.

Οι εβραϊκές χάβρες και τα μουσουλμανικά τζαμιά απαγορεύεται να έχουν εικόνες («ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα»), έτσι ένα αριστούργημα αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής τέχνης, η Αγια-Σοφιά, σοβατίστηκε και «τα σαράντα σήμαντρα και οι εξήντα δυο καμπάνες» σίγησαν για να ακούγεται η φωνή του μουεζίνη. Ιστορικό δόγμα: ένας λαός, όταν δεν έχει δικούς του θεσμούς και τέχνες, καταστρέφει όσους έχουν ή κλέβει και οικειοποιείται.