Ομαδικό {LF}πορτρέτο {LF}με τρυφερά {LF}κυνική κυρία

Τo  αριστούργημα του Χάινριχ Μπελ Ομαδικό πορτρέτο με κυρία έρχεται στον νου διαβάζοντας το βιβλίο της Αμερικανίδας Ελίζαμπεθ Στράουτ. Και τι είναι αυτή η Ολιβ Κίτριτζ του τίτλου, στην οποία επικεντρώνεται η αφήγηση προκειμένου να κατασκευασθεί επαγωγικά το ομαδικό πορτρέτο της ευρύτερης κοινωνίας; Μια μεσήλικας, μάλλον μεγαλόσωμη γυναίκα, πρώην  μαθηματικός σε γυμνάσιο, συνταξιούχος τώρα πια, με ένα καλόβολο και μεγαλόκαρδο σύζυγο, τον Χένρι, πρώην φαρμακοποιό. Η μικρή παραθαλάσσια πόλη όπου ζει βρίσκεται στο Μέιν, τη βορειοανατολικότερη Πολιτεία των ΗΠΑ, κοντά στην πρωτεύουσα Πόρτλαντ, και κατοικείται από μεσοαστικές προτεσταντικές οικογένειες, αγγλοσαξονικής κυρίως προέλευσης. Είναι τόπος διακοπών, ιστιοπλοΐας, ψαρέματος αλλά  και απόσυρσης πλούσιων Νεοϋορκέζων. Η Ολιβ έχει ένα γιο, μάλλον εσωστρεφή λόγω, όπως αποδεικνύεται προς το τέλος της αφήγησης, της κυριαρχικής προσωπικότητας, του κυνικού της χιούμορ, της απόρριψης εκ μέρους της των κοινοτοπιών που εύκολα εκστομίζονται, ίσως και της υπερβολικής αγάπης της προς αυτόν.

Καθώς ο χρόνος κυλάει παρακολουθούμε κομμάτια από τη ζωή της Ολιβ, είτε εστιάζοντας στην ίδια είτε μέσω της ζωής των άλλων. Δηλαδή από όσα ζουν γείτονες, συμπολίτες, συγγενείς ή απλώς τυχαίοι περαστικοί. Πάνω από τα μισά κεφάλαια του βιβλίου, που έχουν μάλιστα αυτόνομη μορφή, εν είδει διηγημάτων, επικεντρώνεται πράγματι στις ζωές των άλλων: μικρά ή μεγαλύτερα δράματα της καθημερινότητας, νεανικές πληγές, πλέγματα και πλήγματα, νίκες και δράματα, όπου η Ολιβ μπορεί και να μην παίζει ιδιαίτερο ρόλο. Το βιβλίο επιδέχεται πάντως και την ακριβώς αντίστροφη ανάγνωση: απλούστατα, χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα τη ζωή μιας μέσης μορφωμένης Αμερικανίδας, χτίζουμε το ομαδικό πορτρέτο της κοινότητας, και επαγωγικά της ευρύτερης κοινωνίας.

Για παράδειγμα, τα τρία πρώτα κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένα όχι στην πρωταγωνίστρια αλλά σε άλλους. Κατ’ αρχήν στον Χένρι, τον σύζυγό της, έναν άνθρωπο ευπροσήγορο, ευχάριστο, δοσμένο στη δουλειά και τους συμπολίτες του, χωρίς ιδιαίτερα κριτική διάθεση απέναντι στα κακώς κείμενα. Ο Χένρι ερωτεύεται πλατωνικά τη νεαρή βοηθό του στο φαρμακείο, παρά την απορριπτική στάση της Ολιβ προς την κοπέλα. Τη βοηθά όσο μπορεί για να αντιμετωπίσει τις κακοτυχίες της και ιδιαίτερα τον θάνατο του άντρα της. Ομως σταδιακά συσσωρεύονται αισθήματα ζήλιας για την επανένταξη της γυναίκας στον πραγματικό, ερωτικό ή μη, κόσμο,  και ο Χένρι οδηγείται σε δοσμένες με λεπτότητα, φαντασιώσεις. Οι τελευταίες  αναζωογονούν τον πόθο του για την Ολιβ που όντας ανυποψίαστη μάλλον απορεί,   κυρίως όταν εκείνος, σε μια αναστροφή των αισθημάτων του τη ρωτά χρόνια προς το τέλος της αφήγησης με αγωνία: «Ολιβ δεν θα με παρατήσεις, έτσι δεν είναι;». Κι ενώ η Ολιβ απορρίπτει βαριεστημένα την εναγώνια διερώτησή του, εκείνος σκέφτεται ότι όλα αυτά τα χρόνια τα αισθήματά του προς την Ντενίζ είχαν στον πυρήνα τους τις ενοχές που αισθανόταν προς τη γυναίκα του. Αλλά τώρα που η Ντενίζ έφυγε και ξαναέφτιαξε τη ζωή της, νιώθει ενοχικά που είχε απευχηθεί την καλή της τύχη προκειμένου να την έχει κοντά του.

Στο δεύτερο πάλι κεφάλαιο / διήγημα, ο Κέβιν, ένας πρώην μαθητής της Ολιβ, έχει επιστρέψει μετά από χρόνια περιπλάνησης στη γενέτειρά του, προκειμένου μάλλον να αυτοκτονήσει, όπως μοιάζει να έκανε κι η μητέρα του όταν προδόθηκε από τον πατέρα του. Την ύστατη ώρα θα τον σώσει ένα ατύχημα, όταν η σερβιτόρα της παραθαλάσσιας μαρίνας γλιστράει στον ωκεανό, την ώρα της παλίρροιας. Βουτάει με ιδιαίτερη τόλμη για να τη διασώσει, με την ηθική προτροπή της Ολιβ, για να διαπιστώσει την απόγνωση με την οποία η μισοπνιγμένη γυναίκα αγκυρώνεται πάνω του, και γενικότερα στη ζωή. Στο μεταξύ έχουμε παρακολουθήσει την τυχαία συνάντησή του Κέβιν με την Ολιβ, μέσω της οποίας μαθαίνουμε διάφορα για την ίδια την πρωταγωνίστρια: τους σκωτσέζους προγόνους της που κατέφτασαν πριν από τρεις αιώνες στην ακτή του Μέιν, την αυτοκτονία του δικού της πατέρα, το ότι στο σχολείο ήταν φόβητρο για τα παιδιά παρά το ότι τους έδινε ουκ ολίγα, τις ανησυχίες της για τον γιο της που βρίσκεται στα όρια της κατάθλιψης, όπως άλλωστε και ο Κέβιν.

Στο τρίτο πάλι κεφάλαιο έχουμε ένα δευτερεύον πρόσωπο να συμπληρώνει πολύτιμες ψηφίδες στο μωσαϊκό της τοπικής κοινωνίας. Είναι η Αντζι, εξαιρετική πιανίστρια, που ζει μόνη, βιοπορίζεται παίζοντας τα βράδια σε ένα καλό παραθαλάσσιο μπαρ ρεστοράν, το τσούζει λιγάκι, και έχει πολυετή σχέση με τον παντρεμένο πρόεδρο του δημοτικού συμβουλίου. Το συγκεκριμένο βράδυ θα απορρίψει την επαναπροσέγγιση του νεανικού της έρωτα που επανεμφανίζεται, μεσήλικας πια, διεκδικώντας κάποια προ πολλού παραγραμμένα δικαιώματα. Την ίδια βραδιά θα τηλεφωνήσει στο σπίτι του εραστή της για να του ανακοινώσει ότι δεν πάει άλλο με αυτή τη σχέση. Και οι δύο άντρες θα της φερθούν σκαιά, σε διαφορετικές στιγμές της βραδιάς, πράγμα που ενισχύει την απογοήτευσή της για την κακομεταχείριση που υφίσταται η ανήμπορη μητέρα της στο γηροκομείο. Ωστόσο η μεγάλη της καρδιά θα την οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η μοναχική ζωή της δεν είναι και τόσο θλιβερότερη από των άλλων περιλαμβανομένης της ανταγωνίστριας συζύγου του εραστή της. Κι ότι υπάρχουν και καλοί άνθρωποι σε αυτή τη ζωή, χωρίς καμιά αμφιβολία.

Αυτόνομα δράματα

Με παρόμοια λεπταίσθητα πορτρέτα χτίζονται αυτόνομα δράματα, και μέσω αυτών η ανθρωπολογία του τόπου. Αλλά ήδη από το επόμενο κεφάλαιο η συγγραφέας επικεντρώνεται και σε επεισόδια από τη ζωή  της ίδιας της Ολιβ, σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Σκύβει μέσα της όταν περιγράφει τον μεγάλο της έρωτα για ένα συνάδελφό της πατέρα έξι παιδιών που αν και δεν ολοκληρώθηκε ποτέ (μεσολάβησε κι ο θάνατός του) τη στοιχειώνει διά βίου. Ή, πολύ χιουμοριστικά, τον ανταγωνισμό της με τις δύο συζύγους που αποκτά ο γιος της. Μάλιστα στον πρώτο γάμο κλέβει μικροαντικείμενα της νύφης (ένα παπούτσι, ένα σουτιέν) έτσι για να την αποσυντονίσει. Επισκέπτεται πολύ αργότερα τον γιο της και τη νέα του οικογένεια στη Νέα Υόρκη (εκεί αισθάνεται επαρχιώτισσα και παρείσακτη), πάει σε γάμους και κηδείες, προβάλλει ως σκιά στο φόντο της ζωής άλλων ανθρώπων. Μέχρι ο Χένρι να χτυπηθεί από εγκεφαλικό και όλος ο βίος της να καταρρεύσει. Αλλά και πάλι, η ελπίδα προβάλλει στη γωνία του δρόμου, με τη μορφή ενός άλλου χήρου, πρώην αντιπαθέστατου στα μάτια της, τον οποίο διασώζει από έμφραγμα και έκτοτε αρχίζουν να δομούν μια λελογισμένα  υποσχόμενη σχέση.

Σημασία δεν έχει τόσο η λυτρωτική προοπτική και η ελπίδα που χτίζει πολύ προσεκτικά το βιβλίο, όσο η δομική, θα λέγαμε, συγκρότηση της ανθρώπινης κατάστασης μέσα από τη ζωή μιας μικρής κοινωνίας, ή στο πιο στοιχειώδες επίπεδο των ίδιων των μελών της, και ακόμη σε πιο στοιχειώδες ενός και μόνο προσώπου: της Ολιβ Κίτριτζ. Στο πιθανό ερώτημα γιατί επιλέχτηκε το συγκεκριμένο προσωπείο, απαντώ ότι κατ’ αρχήν, πράγματι η Στράουτ θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιήσει οποιοδήποτε άλλο από τα πρόσωπα που παρελαύνουν στο βιβλίο για να δομήσει την ιστορία της. Απλώς διαισθάνομαι ότι η Ολιβ είναι η ίδια η συγγραφέας. Και αυτό αποδεικνύεται από το ότι το πνεύμα και το άρωμα του βιβλίου είναι το πνεύμα της Ολιβ: χιούμορ, έλλογος κυνισμός, κάποια μελαγχολία, αντιρεπουμπλικανικά πολιτικά αισθήματα και μίσος για τον Τζορτζ Μπους τζούνιορ. Επιπροσθέτως, αναδύονται στοιχεία όπως η αγάπη για τον φυσικό περίγυρο, παρόμοια ηλικιακή κατηγορία, γενέθλιος τόπος, εμπειρίες, ίσως ακόμη και σωματότυπος. Να σημειωθεί πάντως ότι  και οι άντρες πρωταγωνιστές κατέχουν μια εντελώς ισότιμη θέση στην αφήγηση, με εξαιρετική ανάλυση των κινήτρων και του εν γένει κοινωνικού προφίλ τους.

Κι έτσι το μυθιστόρημα αυτό μόνο «γυναικείο» δεν είναι. Ομολογώ ότι ήμουν ελαφρώς καχύποπτος πριν το διαβάσω, κρίνοντας απλώς από περιλήψεις και τα σχετικά. Φοβόμουν μην πέσω σε καμιά συγγραφέα τύπου Φεράντε με τις απέραντες επαναλήψεις για τα ίδια και τα ίδια μπανάλ θέματα: αχ τα νιάτα, αχ η εφηβεία, αχ η αντρική καταπίεση, αχ το μέρος που ζήσαμε ή (στην ελληνική  περίπτωση) αχ επιπροσθέτως οι νεανικοί μας αγώνες και τι ωραία που περνούσαμε τότε. Του έδωσα μια ευκαιρία όταν έμαθα ότι πήρε το Πούλιτζερ του 2008 (βράβευση που διατηρεί την αξία της, σε αντίθεση με το Μπούκερ και το Νομπέλ).  Επίσης ότι το βγάζει η ΑΓΡΑ σε μετάφραση της έμπειρης Μαργαρίτας Ζαχαριάδου. Η κατάληξη είναι ότι παγιδεύτηκα ολοσχερώς στο πνεύμα, τον ρυθμό, την απροσποίητη διαλεκτική του,  την καλή γνώση της ανθρώπινης φύσης, την «επιστημονική» τρόπος του λέγειν, μέθοδο δόμησης της αφήγησης και τη  διαχείριση του πραγματολογικού φορτίου. Κι έτσι κατέληξα να το συστήνω σε φίλες που έμοιαζαν εξίσου δύσπιστες αρχικά.

Μαθαίνω πάντως ότι υπάρχει και σίκουελ (Olive, again). Θα σπεύσω.  Μαθαίνω επίσης ότι η εκ των αγαπημένων μου ηθοποιών, Φράνσις Μακντόρμαντ, με τρία Οσκαρ πλέον, ήδη ενσάρκωσε τηλεοπτικά την Ολιβ. Τελικά τίποτα δεν είναι τυχαίο.

Ελίζαμπεθ Στράουτ
Ολιβ Κίτριτζ
Μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Εκδ. Αγρα, σελ. 367
Τιμή 17,82 ευρώ