«Το 1821 επηρέασε {LF}την ιδέα κατά της δουλείας στις ΗΠΑ»

Η Μορίν Σαντέλι γεννήθηκε στην Πολιτεία της Μοντάνα. Αποφοίτησε από το δημόσιο Πανεπιστήμιο George Mason (Fairfax, Virginia), όπου ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές και υποστήριξε το διδακτορικό της. Τα ερευνητικά ενδιαφέροντά της επικεντρώνονται στην αρχαία Ελλάδα, στη Ρώμη και στην πρώιμη αμερικανική Ιστορία. Σήμερα, είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Northern Virginia Community College, όπου διδάσκει Αμερικανική Ιστορία, Δυτικό Πολιτισμό και Παγκόσμια Ιστορία. Το βιβλίο της «Ο αμερικανικός φιλελληνισμός», έκδοση του Cornell University Press (2020), εξετάζει την άνθηση του φιλελληνισμού στις ΗΠΑ και την επίδραση αυτού του κινήματος στο εσωτερικό της χώρας ως πρόδρομου αγώνα για την κατάργηση της δουλείας μετά τον αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1861-1865).

Η ελληνική βιβλιογραφία για τον αμερικανικό φιλελληνισμό είναι περιορισμένη και η έρευνα της Μορίν Σαντέλι, εξαντλητική στο επίπεδο των πρωτογενών πηγών (αρχεία, έντυπα, χειρόγραφα, μαρτυρίες), υποστηριζόμενη από ευρύτατη αναφορά και τεκμηρίωση μέσω δευτερογενών πηγών, προσφέρει την πλήρη εικόνα ενός φαινομένου που είχε άμεσο αντίκτυπο σε εθνικό (ελληνικό, αμερικανικό) και διεθνές επίπεδο και διατρέχει τις ιστορικές σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ. Αυτό εξάλλου υπογραμμίζει με τον τρόπο του ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Αθήνα Τζέφρι Πάιατ στον πρόλογό του της ελληνικής έκδοσης.

Η Μορίν Σαντέλι είχε την καλοσύνη, έπειτα από διαδικτυακή γνωριμία και συνομιλία, να προβάλει τα κεντρικά, κατά την άποψή μας, σημεία του έργου της.

Ο φιλελληνισμός υπήρξε μοναδικό φαινόμενο στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, όπου ονομάστηκε «Ελληνική φωτιά» και έλαβε απροσδόκητα, αλλά όχι ανεξήγητα, ευρεία λαϊκή υποστήριξη.

Οταν οι ΗΠΑ κέρδισαν την ανεξαρτησία τους από τη Μεγάλη Βρετανία, οι πρώτοι Αμερικανοί προσπάθησαν να απομακρυνθούν από τις βρετανικές ρίζες και ταυτότητά τους, στρεφόμενοι προς την κλασική Αρχαιότητα. Παρόλο που στην αρχή προτίμησαν τη ρωμαϊκή δημοκρατία, η αμερικανική κοινωνία υιοθέτησε σταδιακά μια πιο δημοκρατική έκφραση, απόδειξη το γεγονός ότι υιοθετήθηκε η καθολική ψηφοφορία των λευκών ανδρών το 1820 και το 1830. Η άνοδος της δημοκρατίας στις ΗΠΑ συμπίπτει με αυξανόμενο ενδιαφέρον για την αρχαία Ελλάδα. Η γενιά των πρώτων Αμερικανών πίστεψε, σε αντίθεση με την πλειονότητα των ευρωπαίων φιλελλήνων, πως δεν είχε κερδίσει απλώς και μόνο μια επανάσταση, αλλά πως είχε θεμελιώσει μια επιτυχή δημοκρατία, με την έννοια της λαϊκής εκπροσώπησης. Εκείνοι οι προπάτορες συνέδεσαν την εθνική ταυτότητα με τους αρχαίους Ελληνες και, επιπλέον, με το ενδιαφέρον της διασποράς των αμερικανικών ιδεωδών στο εξωτερικό, οπότε πίστεψαν πως με την παροχή βοήθεια στους νέους Ελληνες, οι οποίοι επαναστάτησαν κατά την Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ήταν φυσικό και λογικό να τους συνδράμουν. Οταν η κυβέρνηση των ΗΠΑ αρνήθηκε να υποστηρίξει φανερά τους Ελληνες, το αμερικανικό φιλελληνικό κίνημα κινητοποιήθηκε σε εθνικό επίπεδο ώστε να συγκεντρώσει χρήματα και εφόδια για τους εξεγερμένους. Πολλοί Αμερικανοί εκδήλωσαν την υποστήριξή τους, κάνοντας λόγο για «Ελληνική φωτιά», υπογραμμίζοντας έτσι πόσο έντονα υποστήριζαν μιαν ανεξάρτητη Ελλάδα.

Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ δεν είχαν άμεσο πολιτικό ενδιαφέρον στη Μεσόγειο, ούτε διατηρούσαν διπλωματικές σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Οι ΗΠΑ επεδίωκαν να αποκτήσουν ανταγωνιστική εμπορική παρουσία και ισχύ, ώστε να εξασφαλίσουν πρόσβαση στους εμπορικούς δρόμους της Ανατολικής Μεσογείου. Οι πρώτοι αμερικανοί έμποροι εγκαταστάθηκαν στη Σμύρνη το 1811 και πέτυχαν μιαν ανεπίσημη συμφωνία συναλλαγών με τους Οθωμανούς. Αρκετά μεγάλα φορτία αγαθών αναχωρούσαν από τη Σμύρνη, όπως καφές, σύκα, όπιο. Δίχως επίσημη συμφωνία μεταξύ Αμερικής και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αυτοί οι έμποροι λειτουργούσαν δίχως να απολαμβάνουν της ίδιας προστασίας που απολάμβαναν οι ευρωπαίοι ανταγωνιστές τους. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν υποστήριξε την Ελληνική Επανάσταση για να μη διαταράξει τις δυνητικές εμπορικές διαπραγματεύσεις με την Υψηλή Πύλη. Ωστόσο, παρόλο που η κυβέρνηση δεν επρόκειτο να υποστηρίξει ανοιχτά την Ελληνική Επανάσταση, επέτρεψε τη μεταφορά φιλελλήνων διαμεσολαβητών στην Ελλάδα μέσω του στόλου της στη Μεσόγειο, γεγονός το οποίο δυσχέρανε τις προσπάθειες να επιτευχθεί εμπορική συμφωνία με τους Οθωμανούς. Αυτή η πολιτική αποκαλύπτει πως ενώ οι ΗΠΑ είχαν εμπλακεί σε ένα παιχνίδι εξουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο με τους Οθωμανούς και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, η επιθυμία να βοηθήσουν τους Ελληνες εκδηλώθηκε σε τέτοια έκταση εντός της αμερικανικής κοινωνίας, ώστε η ανεπίσημη υποστήριξη υπήρξε συνεχής και αδιάλειπτη.

Οι Αμερικανίδες έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην προβολή της «Ελληνικής φωτιάς» εντός της τότε συντηρητικής κοινωνίας.

Παρόλο που κοινωνικά αποδεκτό ήταν να ασχολούνται οι γυναίκες με θέματα του οίκου τους και της οικογένειάς τους, αυτές έπαιξαν ωστόσο πρωταρχικό ρόλο στην επιτυχία του αμερικανικού φιλελληνικού κινήματος. Οι γυναίκες μπορούσαν να ενδιαφερθούν για τα δημόσια πράγματα εφόσον τις απασχολούσαν ζητήματα που εντάσσονταν στα του οίκου τους, τυπικό παράδειγμα οι αγαθοεργίες, όπως η βοήθεια στα ορφανά και στους φτωχούς της κοινότητάς τους. Κανόνας ήταν να συγκεντρώνουν οι γυναίκες χρήματα για τοπικές αγαθοεργίες μέσω των εκκλησιών και των σχετικών κοινωνικών ομάδων. Δεδομένου ότι η επικρατούσα αντίληψη ήταν πως υπήρχε δεσμός μεταξύ των ανεξάρτητων Αμερικανών και των αρχαίων Ελλήνων, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι νέοι Ελληνες ήταν χριστιανοί κατά μουσουλμάνων, η υποστήριξη της Ελληνικής Επανάστασης κατέστη επαρκής αιτία για συμμετοχή γυναικών στο φιλελληνικό κίνημα. Οι γυναίκες ενδιαφέρονταν ειδικότερα για τη συγκέντρωση χρημάτων προς ανακούφιση των ελλήνων αμάχων από τις επιπτώσεις του πολέμου. Ακόμα και όταν αυτή η δραστηριότητα έφερε τις γυναίκες έξω από τα όρια των κοινοτήτων τους, οι προσπάθειές τους κρίθηκαν κοινωνικά αποδεκτές και υποστηρίχθηκαν ενεργά από τους άντρες φιλέλληνες. Οι Αμερικανίδες έραψαν χιλιάδες ρούχα, έκαναν εράνους και συγκέντρωσαν μεγάλα ποσά χρημάτων και εφοδίων, οργάνωσαν λαχειοφόρους αγορές προς όφελος της ελληνικής υπόθεσης. Αυτές οι προσπάθειες φιλανθρωπίας ανέδειξαν τις Αμερικανίδες στην παγκόσμια σκηνή και τις ώθησαν να ενδιαφερθούν για άλλες ομάδες, για τις οποίες πρόβαλαν απαραίτητες μεταρρυθμίσεις. Γυναίκες στη Νέα Υόρκη, υπό την καθοδήγηση της Εμα Γουίλαρντ, δραστηριοποιήθηκαν για δωρεές και για να στείλουν δασκάλους σε σχολεία της Αθήνας. Για ορισμένες γυναίκες, το ενδιαφέρον τους να απελευθερωθούν οι Ελληνες από τους Τούρκους διαμόρφωσε αντιλήψεις κατά της δουλείας και υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών στις ΗΠΑ.

Συμπέρασμα των ερευνών σας είναι πως η απελευθέρωση των ελλήνων «σκλάβων» υπήρξε προανάκρουσμα του αγώνα για την κατάργηση της δουλείας στις ΗΠΑ.

Ανατρέχοντας σε πρωτογενές υλικό, το οποίο περιελάμβανε επιστολές, φυλλάδια, κείμενα αγορεύσεων και κατάστιχα δωρεών, αντιλήφθηκα πως η ρητορική που επικρατούσε για τη δημιουργία ενδιαφέροντος για τους Ελληνες υιοθετήθηκε στη συνέχεια από Αμερικανούς αντιτιθέμενους στη δουλεία. Η φιλελληνική ρητορική προκάλεσε το ενδιαφέρον μου και έγινε σημαντικό στοιχείο του βιβλίου μου. Οι αφροαμερικανικές δημοσιεύσεις σε σχέση με την ελληνική υπόθεση υπογράμμισαν στους αναγνώστες τους τις ομοιότητες μεταξύ ενός Ελληνα υπό τον ζυγό του οθωμανού κυρίαρχου και ενός αφρικανού δούλου υπό την εξουσία ενός αφέντη του αμερικανικού Νότου. Ο αφροαμερικανός μαχητής κατά της δουλείας Ντέιβιντ Γουόκερ έκανε αυτόν τον συσχετισμό σε ένα ριζοσπαστικό φυλλάδιό του με τίτλο «Κάλεσμα στους Εγχρωμους Πολίτες του Κόσμου», το οποίο έτυχε ευρείας κυκλοφορίας, όπου υπογράμμιζε ότι δεν νοείται διαφορετική αντιμετώπιση ενός ξένου οπαδού της δουλείας και ενός εθνικού υπέρμαχου της δουλείας.

Ενας άλλος τρόπος με τον οποίο η ρητορική του φιλελληνικού κινήματος υιοθετήθηκε από τις ομάδες κατά της δουλείας ήταν τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος «Η ελληνίδα σκλάβα», έργο του αμερικανού γλύπτη Χάιραμ Πάουερς. Χρειάστηκε αναμονή δύο ετών ώσπου να φτάσει επιτέλους το αριστούργημα του Πάουερς στη Νέα Υόρκη τον Αύγουστο του 1847. Επρόκειτο για το πρώτο γυμνό άγαλμα που έτυχε της αποδοχής του αμερικανικού κοινού λόγω του θέματος που πρόβαλλε, δηλαδή το σώμα και τη μορφή μιας χριστιανής ελληνίδας κόρης προς πώληση σε τουρκικό σκλαβοπάζαρο. Το άγαλμα περιόδευσε σε όλες τις πολιτείες των ΗΠΑ, εκτέθηκε μπροστά στα μάτια χιλιάδων Αμερικανών και Αμερικανίδων, προκαλώντας κοινωνικές και πολιτικές συζητήσεις όπου και αν βρέθηκε. «Η ελληνίδα σκλάβα» δεν εξόρκισε μόνο φαντάσματα της Ελληνικής Επανάστασης και των αγώνων των αθώων αμάχων. «Η ελληνίδα σκλάβα» υψώθηκε ως ιδανικό σύμβολο ελευθερίας, μια εικόνα που φώτισε ξεκάθαρα ότι η αμερικανική κοινωνία απείχε αρκετά από αυτό το ιδανικό. «Η ελληνίδα σκλάβα» και η ανάμνηση της αμερικανικής υποστήριξης στην Ελληνική Επανάσταση έγιναν μέρος του διαρκώς εντονότερου αγώνα κατά της δουλείας τα επόμενα χρόνια με κατάληξη τον αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο.

«Ο θάνατος του Βύρωνα διαδόθηκε στις ΗΠΑ»

Μεγάλες προσωπικότητες Αμερικανών και Ελλήνων, παράδειγμα ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Τόμας Τζέφερσον που διατηρούσαν αλληλογραφία, εξέφραζαν πλήρη κατανόηση για την ανάγκη απελευθέρωσης των Ελλήνων από τους Οθωμανούς και την προσδοκία για τη δημιουργία ενός δημοκρατικού ελληνικού κράτους.

Οι προσωπικότητες της αμερικανικής κυβέρνησης, αν και ακολουθούσαν την επίσημη πολιτική ουδετερότητας, δεν απομακρύνονταν από το αμερικανικό φιλελληνικό κίνημα. Αρχικά, τα ποσά που συγκεντρώνονταν από το αμερικανικό κοινό υπέρ των Ελλήνων, στέλνονταν στο Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου. Σύντομα, οι αμερικανοί φιλέλληνες κινητοποιήθηκαν συλλογικά και προσπάθησαν επιτυχώς να στείλουν αμερικανούς φιλέλληνες για βοήθεια στην Ελλάδα, όπως ο Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου, ο Τζορτζ Τζάρβις, ο Τζόναθαν Πέκαμ Μίλερ, οι οποίοι όχι μόνο μετέφεραν βοήθεια, αλλά υπηρέτησαν στον τακτικό ελληνικό στρατό και διέδωσαν την επιθυμία τους να γίνει η Ελλάδα ανεξάρτητη δημοκρατία. Υπήρξε μάλιστα ένα ατυχές περιστατικό, όταν ο Τζόναθαν Μίλερ συναντήθηκε με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, υπουργό Εξωτερικών της προσωρινής ελληνικής κυβέρνησης και του επισήμανε ότι η λαϊκή αμερικανική υποστήριξη του Αγώνα δεν θα μπορούσε να συνεχιστεί, αν οι Ελληνες αποδέχονταν έναν ξένο βασιλιά. Και παρόλο που η ανεξάρτητη Ελλάδα έγινε μοναρχία, οι αμερικανοί φιλέλληνες και ιεραπόστολοι συνέχισαν να προσφέρουν υποστήριξη στους Ελληνες μέσω ανθρωπιστικής βοήθειας, όπως για παράδειγμα, δημιουργώντας σχολεία για τους Ελληνόπαιδες. Εκείνοι οι Αμερικανοί που συγκέντρωσαν και πρόσφεραν κεφάλαια για να χτιστούν σχολεία, πίστευαν πως η παιδεία ήταν ένας τρόπος με τον οποίο η πρόσφατη ελληνική ανεξαρτησία θα απελευθερωνόταν πλήρως από την τουρκική κυριαρχία.

Η «ελληνική φωτιά» αποτέλεσε κίνητρο για πολιτικές προσωπικότητες, διανοούμενους, συγγραφείς, καλλιτέχνες, εραστές της ελληνικής αρχαιότητας ώστε να πολεμήσουν με κάθε τρόπο υπέρ των εξεγερμένων Ελλήνων. Η παρουσία του λόρδου Βύρωνα στην Ελλάδα και ο θάνατός του στο Μεσολόγγι, έδωσαν επιπλέον ώθηση στις αμερικανικές πρωτοβουλίες.

Οι ειδήσεις που έφταναν στις ΗΠΑ, οι λογοτέχνες, οι οργανωτικές προσπάθειες του φιλελληνισμού σε εθνικό και τοπικό επίπεδο, βοήθησαν να οικοδομηθεί και να συντηρηθεί το λαϊκό ενδιαφέρον για την ελληνική επανάσταση. Οι εφημερίδες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διάχυση και ενίσχυση της πληροφορίας. Στα πρώτα στάδια της Επανάστασης, τα νέα για τις προόδους των Ελλήνων στα πεδία των μαχών έφταναν στις ΗΠΑ μέσω των εμπόρων κυρίως. Αυτό άλλαξε, καθώς οι φιλελληνικές οργανώσεις στελεχώθηκαν και λειτούργησαν καλύτερα. Τα Ελληνικά Κομιτάτα Νέας Υόρκης και Βοστώνης, για παράδειγμα, υποστήριξαν διαμεσολαβητές, όπως ο Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου και ο Τζόναθαν Μίλερ. Τόσο ο ένας όσο και ο άλλος, δημοσιοποίησαν τις εμπειρίες τους και διατράνωσαν την ανάγκη βοήθειας στους αμάχους εκ μέρους του αμερικανικού κοινού, δημοσιεύοντας επιστολές στον Τύπο και δίνοντας διαλέξεις μετά από αρκετές επισκέψεις τους στην Ελλάδα. Οι Αμερικανοί παρακολουθούσαν επίσης με ενθουσιασμό τις προσπάθειες του λόρδου Βύρωνα. Η ποίηση του λόρδου Βύρωνα ενέπνευσε τις πρώτες ρομαντικές εκφράσεις και εξάρσεις για μια ανεξάρτητη Ελλάδα πριν καν ξεσπάσει η Επανάσταση. Οι αμερικανικές εφημερίδες ανέφεραν ευρέως τη στράτευση του Βύρωνα στον ελληνικό στρατό. Οταν ο Βύρων πέθανε στο Μεσολόγγι, η είδηση του θανάτου του διαδόθηκε αστραπιαία από την μιαν άκρη των ΗΠΑ στην άλλη, γεγονός που ενίσχυσε τη συγκέντρωση βοήθειας για τους Ελληνες.

Maureen Connors Santelli
Ο αμερικανικός φιλελληνισμός
Μτφ. Δημήτρης Σταυρόπουλος, Σέβυ Σπυριδογιαννάκη
Εκδ. Ψυχογιός, 2021,
σελ. 352
Τιμή 19,90 ευρώ