Από τον τρόμο στον ρυθμό

Στη Βιβλιοθήκη της Ουάσιγκτον υπάρχει το χειρόγραφο της ποιητικής σύνθεσης του Τ.Σ. Ελιοτ «Ερημη χώρα». Εχει την ιστορία του αυτό το χειρόγραφο, ένα σπουδαίο μάθημα για κάθε φιλόδοξο, νέο κυρίως, που θέλει να ασχοληθεί με τη λογοτεχνία. Το χειρόγραφο (στην ουσία, δακτυλόγραφο) περιείχε την αρχική μορφή της σύνθεσης του άγγλου ποιητή που ζούσε στην Αμερική. Οταν το τελείωσε και το καθαρόγραψε στη γραφομηχανή, το έδωσε να το διαβάσει ο μέγας αμερικανός ποιητής (ένας από τους μέγιστους του 20ού αιώνα) Εζρα Πάουντ. Ο Πάουντ τού το επέστρεψε, έχοντας βάλει σε παρένθεση, διαγραμμένες με ένα Χ, πολλές, ολόκληρες παραγράφους του έργου. Αυτό το χειρόγραφο υπάρχει στη Βιβλιοθήκη της Ουάσιγκτον. Μια αντιπαραβολή του χειρογράφου αυτού με το διάσημο σήμερα (και βραβείο Νομπέλ) αριστούργημα (μεταφρασμένο στα ελληνικά και από τον Παπατσώνη, και από τον Σεφέρη, και από άλλους) θα διαπιστώσει πως ο Ελιοτ δέχθηκε απόλυτα τις διορθώσεις, τις διαγραφές του Πάουντ, και τύπωσε την «πρόταση» του αμερικανού, ιδιοφυούς συναδέλφου του.

Κάθε φορά μού έρχεται στον νου αυτή η πληροφορία: ο Ελιοτ είχε ευχαριστήσει τον συνάδελφό του για την επέμβασή του, αλλά μετά τον θάνατο και των δύο, η αποκάλυψη του χειρογράφου έδειξε την έκταση και το «σκεπτικό» της επέμβασης. Οντας μαθητής στο Γυμνάσιο και έχοντας συχνά εξαίρετους φιλολόγους δασκάλους στα Ελληνικά, θύμωνα όταν μου παρέδιδαν το τετράδιο και είχαν διαγράψει ολόκληρες παραγράφους, είτε ως περιττές για το θέμα που ανέπτυσσα, είτε ως πλεονάζουσες, με επαναλήψεις επιχειρημάτων, είτε με «αλλαγή ελέγχου», όπως δίδασκε η Λογική που διδασκόμαστε. Συχνά ένα θέμα μάς παρασύρει και μας εκτροχιάζει, ακολουθώντας παράλληλους δρόμους, με αποτέλεσμα να βρεθούμε αλλού! Ο πατέρας μου, κατ’ ομολογίαν μαθητών του (πολλοί από τους οποίους έγιναν αρεοπαγίτες, πανεπιστημιακοί, διδάκτορες ευρωπαϊκών πανεπιστημίων), ήταν πολύ αυστηρός στην εννοιολογική και υφολογική συνέπεια των γραπτών των μαθητών του. Εγώ δεν ευτύχησα να τον έχω δάσκαλο στην αίθουσα, αλλά παντεπόπτη φύλακα άγγελό μου στο σπίτι, όπου ξετίναζε τα γραπτά μου και, όχι σπάνια, τα διέγραφε ολόκληρα. Η εντολή του ήταν «πυκνός και σαφής». Οταν παραπονιόμουν για τις διαγραφές που έκαναν στα κείμενά μου συνάδελφοί του που τιμούσε, άνοιγε τη βιβλιοθήκη και μου έβαζε κάτω από τα μάτια ένα χειρόγραφο του Διονύσιου Σολωμού. Τότε δεν είχε ακόμη εκδοθεί η έξοχη, πανομοιότυπη έκδοση του Λίνου Πολίτη, με φωτοτυπίες των σωζόμενων χειρογράφων του σπουδαίου ποιητή. Ο πατέρας μου είχε στη διάθεσή του μια σελίδα από μια έκδοση των «Απάντων» που είχε επιμεληθεί ο Μαρίνος Σιγούρος. Εκεί είχα μείνει άναυδος, βλέποντας ένα χειρόγραφο στίχων, γραμμένων από άλλο χέρι (χωρίς τη φωνητική γραφή του ποιητή), και δίπλα, με τη γραφή του Σολωμού, στίχους σε παρένθεση από τον ύμνο στον Βύρωνα και τον χαρακτηρισμό «Σκατά!». Αυτή η τρομερή αυστηρότητα αυτολογοκρισίας (;) του ποιητή, εμένα τουλάχιστον, με δίδαξε, κυρίως όταν έκρινα στίχους ή πεζά κείμενα, είτε ως αναγνώστης είτε αργότερα ως κριτικός. Πιθανόν αυτό το κριτικό σύνδρομο στην εκτίμηση της ποίησης με απέτρεψε, μετά την πρώτη δημόσια έκθεση, από τη λάτρα της ποιητικής τέχνης. Την περιόρισα στη στιχουργία τραγουδιών.

Αν ανέφερα τα δύο αυτά παραδείγματα, είναι για να αναφερθώ στην πληθώρα του ποιητικού υλικού που κυκλοφορεί. Εχω την εντύπωση πως πουθενά στην Ευρώπη δεν συναντάται τόση ποσότητα ποιητικής, εκδοτικής προσφοράς. Χωρίς αμφιβολία, έχουμε μια πολύ σημαντική ποιητική περιουσία, πάλι μεγαλύτερη σε ποιητικά χαρακτηριστικά από πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Αλλά υπάρχει και μια πληθώρα ποιητικής ύλης αδιάφορης. Προς Θεού, θεωρώ εξαίσιο ένας νέος να διοχετεύει τη συγκίνησή του, τους θυμούς του, τους φόβους του, τους έρωτές του, την επαναστατούσα συνείδησή του, αλλά και τις ελπίδες του για ένα άλλο μέλλον και μια άλλη κοινωνία, ηθική και ζωή. Αλλά αυτές οι καταθέσεις έχουν μιαν αξία αυτοσυνειδησίας, ημερολόγια προσωπικού καταστρώματος, πολύτιμα για την οργάνωση μιας ζωής που σέβεται τον εαυτό της, χωρίς να διεκδικούν μια θέση μέσα στην ιστορία των ποιητικών μορφών και ιδεών. Η ιστορία της ποίησης από την εποχή του Ομήρου και της Σαπφώς έως τους αμερικανούς μπίτνικ μάς διδάσκει πως η αφιέρωση στην ποίηση ως τέχνη του λόγου είναι μαρτύριο, αφοσίωση μέχρι θυσίας πολλών απολαύσεων, είναι παιδεμός και συχνά καταδίκη όλων των διαθέσιμων αγαθών της ζωής.

Ο Σεφέρης αφηγείται πως, όταν συνάντησε για πρώτη φορά τον Τ.Σ. Ελιοτ, διορθωτή χειρογράφων στον εκδοτικό οίκο Faber & Faber, σε μια σοφίτα δίπλα στον Τάμεση, όταν συστήθηκε στον άγγλο ποιητή ως έλλην ποιητής, ο Ελιοτ τον ρώτησε αν γράφει με το πρόσωπο στραμμένο στον τοίχο της γραφής του. Δηλαδή χωρίς το τοπίο της φύσης ή της πόλης. Με τα τοπία του έσω ανθρώπου, με τις μνήμες, τις ψευδαισθήσεις, τα όνειρα, τις φοβίες, την απελπισία και τον φόβο του θανάτου. Είναι σαν να υπενθύμισε στον έλληνα ποιητή τον στίχο ενός άλλου έλληνα ποιητή, του Εμπειρίκου, που έγραψε πως οι Ελληνες «έκαναν οίστρο της ζωής το φόβο του θανάτου». Από την άλλη, ο Καβάφης για μια μόλις στιγμή γράφει «Εδώ ας σταθώ να ιδώ κι εγώ την φύσιν λίγο» και αμέσως περιγράφει τον πνιγμό ενός παιδιού που ξέβρασε η θάλασσα. Από την άλλη, ο Σεφέρης «όπου και να ταξιδέψει, η Ελλάδα τον πληγώνει». Οταν διαβάσει κανείς την ποίηση του Ελύτη, θα αντιληφθεί πόσο ηλίθιοι ήταν όσοι τον ονόμασαν ποιητή του Αιγαίου! Η Κική Δημουλά, η μεγάλη ποιήτρια που έφυγε πρόσφατα, δεν έχει γράψει ούτε έναν στίχο χαζοχαρούμενο, μια ξεγνοιασιά, μια φυγή προς τη φύση.

Βρείτε, παρακαλώ, έναν στίχο στον Ομηρο στον οποίο να κάθεται ένας άνθρωπος και να χαζεύει μιαν ανατολή ηλίου, μια δύση ή μια σεληνοφώτιστη νύχτα. Εναν ειρηνικό παφλασμό κυμάτων, χωρίς να παλεύει μέσα στην τρικυμία κάποιος Οδυσσέας. Και η φυσιολατρική λογοτεχνία, θα πείτε; Δείτε ποιοι ποιητές και γιατί και πότε κάθισαν και έγραψαν για μια παραδείσια φύση και αυτή η γραφή δεν είναι σαν μποτίλια ναυαγού, ριγμένη στο πέλαγος. Η ωραία, ήρεμη, καρποφόρα φύση είναι συχνά νοσταλγία, τύψη για την εγκατάλειψη και ελπίδα για μιαν άλλη ζωή.

Ξαναγυρίζω στην αρχή αυτών των σκέψεων. Η ποίηση, όπως μας διδάσκουν οι μεγάλοι μάστορες, αλλά συνάμα και μάρτυρες (με όλες τις σημασίες της λέξης), είναι σκληρή θητεία, συχνά ανελέητη, απάνθρωπη, τυραννική. Δείτε πόσες φορές στα σωζόμενα αντίγραφα του Σολωμού είναι γραμμένος ο ίδιος στίχος με παραλλαγές, άλλοτε αναζητώντας ο ποιητής τη σαφήνεια και άλλοτε τη μουσική. Πόσες φορές χρειάζεται να ανατρέξω στο μέγα παράδειγμα ενός και μόνο στίχου από τους «Ελεύθερους πολιορκημένους». Γράφει πολλές φορές στα χειρόγραφα, θέλοντας να περιγράψει τον ερωτισμό της ανοιξιάτικης φύσης στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, «Ανάκουστος κΕλαΪδισμός και λιποθυμισμένος» και όταν στέλνει τα χειρόγραφα στο τυπογραφείο (λίγους από τους στίχους που δημοσίευσε) γράφει «Ανάκουστος κΙλαϊδισμός και λιποθυμισμένος». Ανεβάζει ψηλότερα την οργασμική κραυγή της φύσης: από το «κελαϊδώ» στο «κιλαϊδώ».

Αυτό είναι η ποίηση, όπως άλλος ποιητής θα πει: «Φίλτρο μετατροπής του τρόμου σε ρυθμό» (ο ποιητής που έγραψε αυτούς τους στίχους είναι ο Δημήτρης Χριστοδούλου, με πληθώρα συλλογών και εκατοντάδες στίχους που μελοποιήθηκαν και τραγουδήθηκαν και τραγουδιούνται). Ο ορισμός, όμως, που έδωσε στην ποίηση είναι κανόνας απαράβατος μέσα στους αιώνες. Ποιητική νομοτέλεια, ήδη από το «μήνιν άειδε, Θεά» του Ομήρου, δηλαδή, Θεά, βάλε την οργή στους νόμους της ωδής, του τραγουδιού. Οντως η χαροκαμένη μάνα βάζει στους νόμους του μοιρολογιού την απελπισία για τον πεθαμένο γιο της. Η ποίηση δεν είναι «παίξε γέλασε», μας ειδοποιεί ο Εγγονόπουλος, και ο Πλάτωνας, η πορεία «από το μη είναι στο είναι», από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Η γένεση από το μηδέν. Το ξαναγράφω: δεν είναι «παίξε γέλασε». Αυτό ας το εμπιστευτούμε στα νηπιαγωγεία!