Κώστας Μουρσελάς

Ο Κώστας Μουρσελάς είναι μια προσωπικότητα της πνευματικής μας ζωής από εκείνες που, χωρίς φανφάρες, χωρίς εκκωφαντική παρουσία στους δημόσιους άμβωνες, κατέγραψε με ευθύτητα, χωρίς παρωπίδες, τα πάθη και τα λάθη της μεταπολεμικής Ελλάδος, έχοντας προσωπικές, συχνά επώδυνες, εμπειρίες, κυρίως από την εμφύλια τραυματική πληγή. Νομικός και υπάλληλος του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους απολύθηκε από το καθεστώς των συνταγματαρχών. Εχοντας συσσωρεύσει πίκρες, συντροφικά μαχαιρώματα, δημόσιες αμαρτίες, κρατική καφρίλα, γύρω στα 40 εισβάλλει ως νέα ματιά πάνω στην Ιστορία και το τραυματικό παρόν (1970) και μέσα σε τριάντα χρόνια καταθέτει ένα πλούσιο έργο από τα πιο διεισδυτικά στην ελληνική, χαίνουσα πολιτική, κοινωνική, αλλά και ηθική ζωή. Ανήκει, ως θεατρικός συγγραφέας, σε εκείνη τη γόνιμη γενιά και ομάδα μετά τον Καμπανέλλη, με την οποία κι εγώ ως κριτικός συμπορεύτηκα από το 1971 έως σήμερα, γι’ αυτό και συντονίστηκαν οι ματιές μας στις ίδιες πληγές και είχαν τις ίδιες ψευδαισθήσεις για αλλαγή των συνθηκών, των ιδεών και των ηθών.

Ο Μουρσελάς εισέρχεται στη θεατρική συγγραφική κονίστρα ως ένας από τους πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς που παρουσίασε η «Δωδέκατη Αυλαία», μια έξοχη πρωτοβουλία του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών (μέλη του Δ.Σ., ο Λυκούργος Καλλέργης και ο Στέφανος Ληναίος) να αναδειχθούν νέα συγγραφικά, αλλά και υποκριτικά και σκηνοθετικά ταλέντα, σε μια εποχή που πρωταγωνιστούσε στη θεατρική αγορά το μπουλβάρ και το Εθνικό Θέατρο απαξίωνε την ελληνική δραματουργία. Ο Μουρσελάς παρουσιάζει το έργο του «Ανθρωποι και Αλογα» που, ως γραφή και ύφος, είναι επηρεασμένο από το τότε θέατρο της μόδας, του Παραλόγου, που στην περίπτωση του Μουρσελά συνυπήρχε και με τον πεθαμένο, το 1957, συμβολισμό. Εδειχνε, όμως, πως ο συγγραφέας είχε γερά προσόντα να προχωρήσει σε αυθεντικότερες προσεγγίσεις μέσω του σκηνικού αλφαβήτου στη νεοελληνική κοινωνική και οικονομική ασθένεια, που είναι στόχος κάθε κοινωνικού θεάτρου.

Το δεύτερο κιόλας μονόπρακτο (η εποχή εκείνη σημαδεύτηκε από πληθώρα μονοπράκτων – αναγκαία καταφυγή των νέων συγγραφέων στην αρνητική αγορά θεάτρου της εποχής), «Η Κυρία δεν πενθεί», μια σπαρακτική σάτιρα πάνω στην ερωτική βουλιμία ως αντίδοση στην οικονομική και ηθική πενία. Εκείνο που διαπιστώθηκε από τις πρώτες εμφανίσεις του συγγραφέα ήταν μια γλωσσική ευστοχία, μια ακρίβεια σε επιγραμματικότητα στους χαρακτηρισμούς και μια γνώση της μικροαστικής, κοινωνικής συμπεριφοράς του νεοέλληνα. Ηδη γερή προίκα για ωριμότερες προσεγγίσεις της σκηνικής γραφής.

ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ. Πριν προχωρήσω στην εξέχουσα για τη δραματουργία μας συνεισφορά του Μουρσελά θα μείνω σε μια έξοχη ανανεωτική παρουσία του σε μια ένδοξη και ιθαγενή ελληνική δραματουργία – την Επιθεώρηση. Η επιθεώρηση είναι το κατεξοχήν και εντελώς ιθαγενές ελληνικό είδος θεάτρου. Σε ένα καταγωγικό μου άρθρο – επιφυλλίδα στο «ΒΗΜΑ», ήδη το 1972, το είχα χαρακτηρίσει «πολιτικό θέατρο», την εποχή που στις σκηνές μας είχε κυριαρχήσει ο Μπρεχτ. Ο Μουρσελάς στην επιθεώρηση «Ω, τι κόσμος, μπαμπά», με μια σειρά από έξοχα και μέτρια νούμερα είχε, εν μέσω δικτατορίας, τολμήσει να ακτινοσκοπήσει την ελληνική κοινωνική παράλυση, καχεξία και κουτοπονηριά. Ηταν η ίδια εποχή που τα νεαρά τότε ταλέντα του «Ελεύθερου Θεάτρου» έκαναν γενναία και τίμια ανάγνωση του κατεξοχήν αυτού ιθαγενούς, σατιρικού θεάτρου της επιθεώρησης. Δεν είναι τυχαίο πως έγραψαν νούμερα ο Σκούρτης, ο Μουρσελάς, ο Μποστ, ο Μάρκαρης. Επίσης ο Μουρσελάς επανήλθε στο είδος με τη σύνθεση νούμερων στο ωριμότερο έργο του «Σιγά, η πατρίδα κοιμάται». Και μόνο ο τίτλος αυτής της σύνθεσης είναι ισάξιος με μια ολόκληρη κοινωνιολογική ανάλυση. Ακολούθησαν τα ανάλογης δομής έργα: «Εφημερεύομεν», «Εθνική κωμωδία». Τα έργα αυτά έχουν την αξία, αλλά και την περιορισμένη διάρκεια στον χρόνο, όπως και το χρονογράφημα των εφημερίδων, το νυστέρι ανοίγει και ξύνει πληγές των τρεχόντων γεγονότων, όπως και στην κλασική, αττική επιθεώρηση, αφού, προς τιμήν του Μουρσελά και των άλλων συγγραφέων και ηθοποιών, λειτούργησε και δομικά και ως στόχος με τις ίδιες μορφολογικές συνταγές.

Ο Μουρσελάς, χωρίς να υποτιμά το είδος, αφού και κύρος είχε και διάρκεια στην παγκόσμια σκηνή, εννοώ του μπουλβάρ, έγραψε έξοχα έργα που ανέλυαν τα οικογενειακά, ερωτικά και οικονομικά σύνδρομα και αδιέξοδα της μικροαστικής, ελληνικής κοινωνίας. Ετσι το «Αυτί του Αλέξανδρου» και το «Μαχαίρι στο κόκκαλο». Ο Μουρσελάς δεν μιμήθηκε τη φόρμα και το ύφος και το ήθος του γαλλικού μπουλβάρ, αλλά το σχέδιο και τη χαρακτηρολογία των μονοπράκτων του Τεν. Ουίλιαμς και του Νιλ Σάιμον.

Η δημοφιλής και ιδιοφυής σειρά «Εκείνος κι Εκείνος», που παίχθηκε αριστουργηματικά στην τηλεόραση από τους έξοχους ρολίστες Βασίλη Διαμαντόπουλο και Γιώργο Μιχαλακόπουλο, εκτός από τη μαεστρία στη διαγραφή των δύο ιθαγενών ανθρώπινων τύπων, έφερε μέσα στο αστικό σπίτι, στην εποχή του σκότους της δικτατορίας, το υποδόριο χιούμορ του λαϊκού ελληνικού καφενείου, της γειτονιάς και της πλατείας του σαββατόβραδου. Το έργο του «Επικίνδυνο φορτίο», που ανέβασε έξοχα ο Ληναίος και που είχε διακοπεί από το πραξικόπημα των συνταγματαρχών, είναι μια κάθετη σάτιρα των πολιτικών αδιεξόδων, άρα και κριτική των κοινωνικών ηθών.

Τα δύο ωριμότερα και διαρκέστερα, ελπίζω, στην ελληνική σκηνή έργα του είναι «Οι φίλοι» και «Το Ενυδρείο». Εγραφα το 1979 για την παράσταση των «Φίλων» στο Θέατρο Τέχνης: «Το θέμα των “Φίλων”, η μεταπολεμική γενιά με τους συμβιβασμένους της, τα μούτρα και τους δωσίλογους της από τη μια και τους ηττημένους, τους τσαλακωμένους από την άλλη. Η εντιμότητα του Μουρσελά βρίσκεται στο βασικό εύρημα, στα προσχήματα. Ολοι επιζητούν να βολευτούν, δεν απορρίπτουν κανένα μέσο και καμιά μέθοδο. Το πρόβλημά τους είναι τα προσχήματα. Κανένας δεν υπερασπίζεται ιδέες. Οσοι διστάζουν μπροστά σε κάποια όρια, επικαλούνται το παρελθόν και επ’ ονόματί του ντρέπονται. Δεσμεύονται από μια μεταφυσική που δεν είναι άλλη από τη μικροαστική ηθική. Θα προχωρούσαν στον “σωτήριο” συμβιβασμό, αν δε σκέπτονταν τι θα πουν οι άλλοι. Απόδειξη πως υφίστανται μύριες ταπεινώσεις και αντιδρούν ακαδημαϊκά, ώσπου τους σώζει η συζυγική πίστη. Ο Μουρσελάς είναι ένας ρομαντικός που φωνάζει κυνικά. Αλλά είναι ειλικρινής η φωνή του, λίγο ίσως ανιστόρητη. Πιστεύει ακόμη σε κάποια ψήγματα ανθρωπιάς και στον τελικό θρίαμβο της αξιοπρέπειας». Αυτά έγραφα πριν από σαράντα χρόνια και, δυστυχώς, θα τα ξανάγραφα, αν το έργο παιζόταν χθες!

«ΕΝΥΔΡΕΙΟ». Το μείζον έργο του Κώστα Μουρσελά είναι το «Ενυδρείο», έρχεται να συμπαραταχθεί στη γενναία ανθολογία του θεάτρου μας τον 20ο αιώνα, δίπλα στην «Τρισεύγενη» του Παλαμά, τη «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου, το «Φιντανάκι» του Χορν, το «Μια νύχτα, μια ζωή» του Μελά, τον «Θωμά τον δίψυχο» του Τερζάκη, τον «Φον Δημητράκη» του Ψαθά, το «Ενας ήρως με παντούφλες» των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου και, βέβαια, την «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη. Δίπλα, επίσης, σε άλλα της γενιάς του που θα πάρουν θέση σε αυτήν εδώ την ιστορική αποτίμηση. Το «Ενυδρείο» παίχθηκε από το Εθνικό Θέατρο με έξοχη σκηνοθεσία του Νίκου Χαραλάμπους. Εγραφα τον Δεκέμβριο του 1980 για το έργο, κορυφαίο στη δραματουργία μας: «Ο Μουρσελάς είναι ο πρώτος της νεότερης γενιάς των συγγραφέων μας που αποτόλμησε να βάλει το ανατομικό του νυστέρι στην τάξη των νεόπλουτων, όλων αυτών που “δημιουργήθηκαν” ύστερα από τον πόλεμο και, ακόμη κοντύτερα, ύστερα από τη δικτατορία. Από τη μια, μαυραγορίτες, δωσίλογοι, απατεώνες, κολπατζήδες της Κατοχής, άνθρωποι που “φτιάχτηκαν” μέσα στην Κατοχή και στον Εμφύλιο και, από την άλλη, οι “γαμπροί” τους, τα παιδιά που ανδρώθηκαν, πίστεψαν σε μιαν εποχή που η ελπίδα ρόδιζε σε έναν καλύτερο κόσμο και λύγισαν, γονάτισαν, παραιτήθηκαν, συμβιβάστηκαν και “συμπεθέριασαν” με τον κοινωνικό “κακό”, ξεπουλώντας όνειρα, σπουδές, ιδέες και αξιοπρέπεια. Θυσιάζοντας γύρω από τους νέους βωμούς τους, το κυλιόμενο μπαράκι, το στερεοφωνικό συγκρότημα, το τραπέζι με την πράσινη τσόχα, αλλοτριώνουν κάθε μέρα το πρόσωπό τους, τις ιδέες τους, τη νιότη τους που τους έλεγε πως θα γίνονταν “άλλοι”. Ανθρωποι συμπλεγματικοί, γεμάτοι ενοχές, αλλά παγιδευμένοι μέσα σε έναν λαβύρινθο, όπου Μινώταυρος είναι η ίδια η ψυχή τους που τον κουβαλούν μέσα τους, που οι ίδιοι τον στήνουν εμπρός τους. Δεν έχουν πλοίο, δεν έχουν οδό»!

Το έργο αυτό, ύστερα από την τόλμη της εποχής (1980) που παίχθηκε, ξανανέβηκε από το ΚΘΒΕ το 1982 και τη σεζόν 1997 – 1998 στο Θέατρο Σταθμός. Το έργο έχει, και αναλαμβάνω την ευθύνη των λόγων μου, την ίδια στόφα με τον «Επιθεωρητή» του Γκόγκολ. Χρειάζεται να επαναλάβουμε τα λόγια του μεγάλου Ρώσου: «Μη σπάζεις τον καθρέφτη που βλέπεις τη φάτσα σου, τη φάτσα σου φτύσε».