200 κτίρια για 200 χρόνια

Δεν είναι εύκολο να συμπυκνωθεί η ιστορία της πόλης σε ένα αρχιτεκτονικό λεύκωμα. Ωστόσο ο αρχιτέκτονας Μανώλης Αναστασάκης το επιχειρεί ως επιμελητής του «Αθήνα 200 χρόνια 200 κτίρια» επιλέγοντας να αναδείξει με φωτογραφίες και κείμενα ειδικών έναν κτιριακό πλούτο που δημιουργήθηκε από το 1821 έως το 2021. «Αυτό που στην αρχή έμοιαζε, λίγο έως πολύ, με έναν αγώνα ταχύτητας από διακόσιες φωτογραφικές λήψεις, είχε μετατραπεί σε έναν μαραθώνιο αναζήτησης έγκυρης πληροφορίας για διακόσια κτίρια. Αναδείχθηκε μία ακόμα φορά το πόσο λειψή και λανθασμένη είναι πολλές φορές η πληροφορία στο Διαδίκτυο και πόσο πολύτιμη είναι η επιστημονική βιβλιογραφία» επισημαίνει.

Και ό,τι δεν είναι εφικτό να δείξουν οι εικόνες το συμπληρώνουν τα κείμενα των: Γιάννη Αίσωπου (καθηγητής και πρόεδρος στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών), Στέλιου Γιαμαρέλου (λέκτορας Bartlett School of Architecture, εκτελεστικός συντάκτης «The Journal of Architecture»), Μαρίας Δανιήλ (δρ Αρχιτέκτων ΕΜΠ), Μαριλένας Κασιμάτη (ιστορικός τέχνης), Φρανσουά Λουαγέ (ιστορικός τέχνης και αρχιτεκτονικής, επίτιμος διευθυντής Ερευνας CNRS), Μάνου Μπίρη (ομότιμος καθηγητής της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ), Κώστα Τσιαμπάου (επίκουρος καθηγητής της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ), Ελένης Φεσσά – Εμμανουήλ (ιστορικός αρχιτεκτονικής και ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών).

Το λεύκωμα (την έκδοση του οποίου χορηγεί ο Ομιλος ΑΒΑΞ) διατρέχει την περίοδο της συγκρότησης του πρώτου αθηναϊκού κλασικισμού, συνεχίζει με τις περιόδους του όψιμου κλασικισμού και του Μεσοπολέμου, όπου και αρχίζει να επικρατεί το μοντέρνο κίνημα. Καταγράφει την παραγωγή στις δύο μεταπολεμικές περιόδους, με την τελευταία να διαρκεί έως σήμερα. Στο «φαινόμενο της σεμνής και φιλόξενης αθηναϊκής παράδοσης, το οποίο άνθιζε έως τα τέλη σχεδόν του 19ου αιώνα» αναφέρεται ο Μάνος Μπίρης καταγράφοντας την αρχιτεκτονική της οθωνικής Αθήνας: «Το κυρίαρχο αίσθημα της ανασφάλειας από τους προαιώνιους κατακτητές, από τους πειρατές και ληστές, επέβαλε στην Αθήνα του 1830 τη διατήρηση των παμπάλαιων στενών δρομίσκων. Ενώ τα σπίτια ήταν κατά κανόνα κλειστά και εσωστρεφή. Στα ισόγειά τους έβλεπαν οι περιηγητές τα ελάχιστα μικρά παράθυρα, με μοναδική την πόρτα, στην κατάφραχτη μάνδρα. Ορισμένα, βέβαια, προσέφεραν μια αρχοντική εμφάνιση με τοξωτές στοές προς την αυλή, όπως το μοναδικό διασωθέν σπίτι της οικογένειας των Μπενιζέλων (μέλος της η Αγία Φιλοθέη) στην οδό Αδριανού 69, του οποίου η αποκατάσταση αποκάλυψε στοιχεία της όψιμης οθωμανικής επιρροής του 17ου αιώνα: βαριές τοιχοποιίες στο κατώγι, επάνω ελαφριές κατασκευές με τούβλα και η στέγη να σκεπάζει τα ανοιχτά λιακωτά, που έβλεπαν στην μεγάλη αυλή».

Τα κτίρια αφηγούνται διαφορετικές πορείες προς την παιδεία και τον πολιτισμό, με την ανέγερση μνημειακών κτισμάτων κοινωνικής αρωγής, από εθνικούς ευεργέτες και δωρητές. Στα τέλη του 19ου αιώνα η ανάπτυξη της λαογραφίας και ο αστικός δημοτικισμός θα επηρεάσουν και τους αρχιτέκτονες που δείχνουν ενδιαφέρον για τη λαϊκή παράδοση και τη σύνδεσή της με το Βυζάντιο ως στοιχεία της νεοελληνικής ταυτότητας. Βασικός εκφραστής ήταν ο Αριστοτέλης Ζάχος και το όραμά του υλοποιείται τη δεκαετία του 1920. H ώσμωση των νέων ρευμάτων της Ευρώπης εντείνεται μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. «Tότε χτίζονται τα πρώτα σπίτια του Δημήτρη Πικιώνη και τα πρώτα κτίρια του ριζοσπαστικού μοντερνισμού» υπογραμμίζει η Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ.

Η προσέγγιση της Μαρίας Δανιήλ στη συμβολή του Δήμου Αθηναίων στην πολεοδομική φυσιογνωμία της πόλης την περίοδο 1835-1912 αναφέρεται στην έντονη επιθυμία των Αθηναίων που απέβλεπαν περισσότερο στην οικονομική αξιοποίηση των ιδιοκτησιών τους και λιγότερο στην ιστορική καταξίωση της πόλης.

Η συζήτηση για την πόλη και την αρχιτεκτονική της φτάνει στην αποτίμηση της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα. Με τον Γιάννη Αίσωπο να ξεχωρίζει τα θετικά σημεία στο αυξανόμενο άνοιγμα στη διεθνή συζήτηση, στο οποίο συντρέχουν νέοι αρχιτέκτονες, καθώς και στην ίδρυση, το 1999, τριών νέων αρχιτεκτονικών σχολών που ενστερνίζονται εκσυγχρονιστικές εκπαιδευτικές στρατηγικές. Συνθήκες που αποτυπώνονται στην αρχιτεκτονική των μονοκατοικιών της δεκαετίας του ’90, απαλλαγμένων από τις αρχές του κριτικού τοπικισμού, με την παράλληλη αποδοχή μιας «διεθνιστικής» θέσης που έχει κύρια αναφορά στο έργο του Τάκη Χ. Ζενέτου.