Απροσδόκητοι άγιοι

Σήμερα, κατά το ημερολόγιο της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, τιμάται η μνήμη των Μιλτιάδη, Ηρακλή, Θεμιστοκλή, Περικλή, Σοφοκλή, Επαμεινώνδα και Δήμου. Δεν είμαι ιστορικός της εκκλησιαστικής παράδοσης και δεν γνωρίζω πότε και ποια Ορθόδοξη Σύνοδος ανακήρυξε αγίους ή οσίους αυτά τα αρχαία αναστήματα. Γνώριζα, βέβαια, από επισκέψεις σε μοναστήρια, πως συχνά κάποιος αρχαίος έλληνας σοφός εζωγραφίζετο για ευνόητους λόγους, είτε σε εξωτερικά του ναού τοιχώματα, είτε στην τράπεζα, όπου έτρωγαν οι μοναχοί. Αλλά ομολογώ πως αγνοούσα πως η 10^η Απριλίου είναι ημέρα που τιμάται μια τόσο σεβαστή ομάδα αρχαίων Ελλήνων. Οταν το συνειδητοποίησα, η πρώτη μου απορία ήταν, γιατί ειδικά αυτοί και γιατί άλλοι, εξίσου σημαντικοί αρχαίοι πρόγονοι, δεν είχαν αυτή την ευνοϊκή μεταχείριση από τους χριστιανούς απογόνους. Ρωτώντας, πάντως, έμαθα πως και ο Σωκράτης και ο Μέγας Αλέξανδρος έχουν ημερομηνία εορτασμού τους και άλλοι, πιθανόν.

Καταρχάς είναι, πράγματι, αξιοσημείωτη η παρουσία μεταξύ των τιμωμένων στο αγιολόγιο προγόνων και του Αγίου ή Οσίου Δήμου. Αυτός, βέβαια, δεν είναι πρόσωπο ιστορικό, είναι θεσμός, και τι θεσμός! Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως προϋπήρχε στο λεξιλόγιο της εκκλησίας η λέξη Εκκλησία, ένας σπουδαίος θεσμός της αρχαίας Δημοκρατίας. Η Εκκλησία του Δήμου, η συνέλευση των πολιτών, όπου λαμβάνονταν οι θεμελιώδεις αποφάσεις για την πορεία, τη στερέωση και την προστασία των θεσμών, των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών και των εκλεγμένων αρχόντων. Πολλοί από τους επισκόπους των πρώτων χριστιανικών χρόνων ήταν εγκρατείς γνώστες και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και των θεσμών και των ηθών των αρχαίων περιόδων του Ελληνισμού. Εγραφα και παλιότερα πως ο Μέγας Βασίλειος, ο πλούσιος γόνος ελληνικής οικογένειας του Πόντου, σπούδασε στην Αθήνα την εποχή της δεύτερης Σοφιστικής, είδε παιγμένες αρχαίες τραγωδίες, πριν τις απαγορεύσει ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Μικρός! Και στον Μεγάλο Βασίλειο οφείλει η Ορθοδοξία τη δομή της Θείας Λειτουργίας κατά τη δομική διάρθρωση του αρχαίου δράματος, αλλά και την αρχιτεκτονική του χριστιανικού ναού κατά τη διάρθρωση του αρχαίου θεάτρου. Ο παλαιός φοιτητής μου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Αθήνησι Πανεπιστημίου Ιωσήφ Βιβιλάκης, τώρα πρόεδρος του Τμήματος, στο έξοχο διδακτορικό του διασώζει, αλιεύει, εξηγεί και ταξινομεί τους όρους και τις τελετές της αρχαίας τραγωδίας που υπάρχουν μέσα στις ορθόδοξες λειτουργικές τελετές. Νομίζω διεθνώς πρωτότυπη έρευνα.

Αλλά την 10^η Απριλίου η συσσώρευση τόσων αγίων με αρχαία ελληνική ιθαγένεια και θρησκευτική ταυτότητα είναι, πράγματι, ένα γεγονός που χρειάζεται να μας βάλει σε γόνιμο προβληματισμό. Αν δεν κάνω λάθος, παλαιότερα (δεν γνωρίζω, αν και σήμερα σε συντηρητικούς, δογματικούς εκκλησιαστικούς προκαθημένους) υπήρχε εντολή στις ενορίες οι ιερείς να μη βαφτίζουν μωρά που οι γονείς και οι ανάδοχοι επιθυμούσαν να τους δώσουν αρχαία ονόματα. Αλήθεια, ακόμη και ταγοί της Εκκλησίας αγνοούσαν πως η παράδοση της Ορθοδοξίας είχε συμπεριλάβει στους κόλπους του Αβραάμ και του Ισαάκ και τον Ηρακλή και τον Επαμεινώνδα;

Στην επαρχία που μεγάλωσα οι ιερείς, συχνά, ίσως γιατί αγνοούσαν ή απέρριπταν τις δογματικές αντιλήψεις που απαιτούσαν να δίνονται ονόματα αγίων και προφητών και οσίων στα νήπια, βάφτιζαν τα παιδιά με ονόματα αρχαίας ελληνικής ιστορίας, χωρίς, υποπτεύομαι, να γνώριζαν την επίσημη ένταξη στη χορεία των αγίων των αρχαίων που εορτάζουν σήμερα.

Aλλά ας ξαναγυρίσουμε στο σημερινό αγιολόγιο. Γιατί αγιοποιήθηκε ο Μιλτιάδης; Σαφώς, νομίζω, διότι τιμάται ως ο στρατηγός που αντιμετώπισε πρώτος και αναχαίτισε τους βαρβάρους στον Μαραθώνα. Δεν είναι τυχαίο πως στις ευχές μέχρι σήμερα της λειτουργίας ακούγεται το «κατά βαρβάρων». Πού να φανταστεί ο αρχαίος υμνογράφος πως οι βάρβαροι συχνά βρίσκονται εντός των τειχών και μεταξύ των αρχόντων! Ο άλλος άγιος της ημέρας, ο Θεμιστοκλής, δεν μπορούσε να κοιμηθεί, όταν θυμόταν τη νίκη του Μιλτιάδη, και έγινε το δεύτερο κάστρο από τη βαρβαρική πλημμυρίδα. Μπορώ να αντιληφθώ πως αυτοί οι δύο στρατηγοί και πολιτικοί έγιναν άξιοι να τιμηθούν ως χριστιανοί άγιοι, διότι στη συνείδηση των νεοτέρων η βαρβαρότητα δεν είναι μόνο ούτε φυλετική, ούτε στρατιωτική, ούτε πολιτική, ούτε συχνά και ηθική. Κατά την ίδια συλλογιστική αγιοποιήθηκε και ο Ηρακλής. Μέσα στη συνείδηση όσων τον επέλεξαν να συμπαραταχθεί με τους μάρτυρες, τους αγίους της θρησκείας, η Λερναία Υδρα, τα θηρία, η Κόπρος του Αυγεία, έρχονται και ξαναέρχονται στην Ιστορία με άλλες τακτικές, άλλον οπλισμό, άλλη σκόπευση, και πάντα θα χρειάζεται ένας Ηρακλής να αντιταχθεί και να τα εξοντώσει. Αν και υπάρχει ο κίνδυνος να γίνει μια ολέθρια αντιποίηση και δίνη να τιμώνται οι Ηρακλείς του Στέμματος και, όχι σπάνια, της τυραννίδος, χωρίς να μπορεί να αγανακτήσει ο ήρωας.

Δεν προκαλεί, βέβαια, απορία η αγιοποίηση του Περικλή. Ποια κρατική, θρησκευτική ή πνευματική οντότητα δεν θα αποπειράτο να αντιγράψει τους όρους και τα όρια, κυρίως τα όρια, μιας δημοκρατικής πολιτείας, σαν εκείνη που οργάνωσε και ανέδειξε στους αιώνες ο Περικλής. Ανεξάρτητα αν ο κρατικοδίαιτος χριστιανισμός δημιούργησε σχεδόν δικτατορικές δομές, ο μοναστικός βίος λειτούργησε, και συχνά λειτουργεί, ως μια απόλυτη δημοκρατία, όπου υποχρεώσεις και δικαίωμα, ελευθερία και σεβασμός στα όρια του άλλου πρυτανεύουν. Αλλά και κάθε οργάνωση ομαδικού βίου που ακολουθεί αυτή την ισότητα σχέσεων. Είναι τραγικό να σκέφτεται κανείς ότι η απόλυτη δημοκρατία επεκράτησε μέσα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και, συχνά, στις φυλακές, αλλά, δυστυχώς, και στις τρομοκρατικές οργανώσεις.

Προβληματίζομαι, γιατί από τους τρεις μεγάλους τραγικούς, τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη, μόνον ο Σοφοκλής σαν σήμερα τιμάται ως «Χριστιανός» άγιος. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως στη σκέψη των ιεραρχών που τον ετίμησαν δεσπόζει το πρόσωπο και ο χαρακτήρας της Αντιγόνης. Συχνά σοφοί μελετητές την αναγνώρισαν ως χριστιανή, πριν από τον χριστιανισμό, αναφέροντας τη ρήση της, «Γεννήθηκα για να αγαπώ και όχι για να μισώ».

Συχνότατα, κατά τη διάρκεια των λειτουργιών της Μεγάλης Εβδομάδος, ο απλός Ελληνας που έχει στοιχειώδη εκπαίδευση, εύκολα και αυτονόητα ταυτίζει τον Κρέοντα και την Αντιγόνη με τον Ηρώδη και τον Ιησού στο Πραιτώριο, τη δίκη και τον θάνατο του ανθρώπου που αντιστέκεται στη βία της εξουσίας. Πρέπει να ήταν πολύ βλαξ ο στρατοπεδάρχης που δραματοποίησε την ιστορία των εβραίων αιχμαλώτων, όταν, όπως το καταγράφει ο Μπρεχτ στη δική του «Αντιγόνη», επέτρεψε να αναπαραστήσουν οι αιχμάλωτοι τη σοφόκλεια τραγωδία, ενώ στη συνείδησή τους Κρέων ήταν ο Γκέμπελς και Αντιγόνη όλοι οι Ευρωπαίοι που θυσιάστηκαν για τα ιδεώδη της ελευθερίας.

Στον κατάλογο των σημερινών τιμωμένων αγίων αρχαίων ιστορικών προσώπων υπάρχει και ο Επαμεινώνδας, ο θηβαίος στρατηγός της Λοξής Φάλαγγος που με τους πιστούς, ομοϊδεάτες συμπατριώτες του Ιερού του Λόχου αντιπαρατάχθηκε σε μια μεγάλη, στρατιωτική δύναμη και έπεσε, υπερασπιζόμενος την ανεξαρτησία της γενέθλιας πόλης του. Ποια, άραγε, ιδιότητα αυτού του ιστορικού προσώπου οδήγησε τους ενήμερους της Εκκλησίας ταγούς να αγιοποιήσουν τον θηβαίο σύντροφο του Πελοπίδα, στρατηγό που μάχονταν δίπλα – δίπλα με τον εραστή του, αφού ο Ιερός Λόχος συγκροτήθηκε από ζεύγη εραστών, ώστε στη μάχη να ντρέπεται ο σύντροφος να δειλιάσει;

Μας αιφνιδιάζουν συχνά οι αποφάσεις, τολμηρές και επαναστατικές, ιερών ποιμένων που σαφώς γνώριζαν και ιστορία και την επίδραση του παραδείγματος στους ανιστόρητους πιστούς.