Ο Ρέμπραντ και το δουλεμπόριο

Αν η συμπόνια και η ενσυναίσθηση είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά στο έργο του Ρέμπραντ, για ποιον λόγο το έργο του μεγάλου ολλανδού δασκάλου συμπεριλήφθηκε στη νέα έκθεση του Ρέικσμουζεουμ που συνδέει την τέχνη και το δουλεμπόριο; Το ερώτημα θέτει ο κριτικός τέχνης της εφημερίδας «Guardian» Τζόναθαν Τζόουνς.

Ο τίτλος της έκθεσης – αναμένεται την άνοιξη – είναι ξεκάθαρος: «Δουλεία». Σε αυτήν επιχειρείται να τεκμηριωθεί η σημασία του δουλεμπορίου στην άνοδο και στον πλούτο των Κάτω Χωρών. Στο επίκεντρό της βρίσκονται δύο πίνακες του Ρέμπραντ: τα ολόσωμα πορτρέτα του Μάρτεν Σούλμανς και της Οπγιεν Κόπιτ – ενός νεόνυμφου και πολύ ευκατάστατου ζεύγους. Η ένταξή τους στη συγκεκριμένη έκθεση αν μη τι άλλο σοκάρει, καθώς αποκαλύπτει μια πλευρά της καριέρας του ζωγράφου που δεν συνάδει με την επικρατούσα άποψη για αυτόν ως καλλιτέχνη.

Το νιόπαντρο ζευγάρι απεικονίζεται ντυμένο στα μαύρα, όπως προστάζει το προτεσταντικό πρωτόκολλο, αλλά η αμέμπτου ηθικής εμφάνισή τους υπονομεύεται από στολίδια που υποδηλώνουν τον άφθονο πλούτο τους. Ο Σούλμανς φορά αστραφτερές, μεταξωτές κάλτσες και τεράστια ασημένια φουσκωτά παπούτσια, ενώ ο λαιμός της Οπγιεν είναι στολισμένος με μαργαριτάρια και οι καρποί της με χρυσά βραχιόλια.

Αποτυπώνοντας μέσα από αυτές τις λεπτομέρειες τον πλούτο του ζεύγους ο Ρέμπραντ κλείνει το μάτι στον θεατή ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά. Ο Σούλμανς ήταν κληρονόμος ενός από τα μεγαλύτερα εργοστάσια ζάχαρης του Αμστερνταμ και η παραγωγή ζάχαρης ήταν εξαρτημένη από την εκμετάλλευση των σκλάβων. Το εργοστάσιό του ήταν γνωστό ως «Οι φλόγες του κολαστηρίου». Και ένα από τα ερωτήματα που τίθενται είναι κατά πόσον η σύζυγος γνώριζε από πού προέρχονταν τα χρήματα για τον πλούσιο βίο της. Μάλλον όχι, αν και βρέθηκε συνιδιοκτήτρια του εργοστασίου όταν έμεινε χήρα.

ΔΟΥΛΟΙ ΚΑΙ ΖΑΧΑΡΗ. Η «Χρυσή εποχή» της Ολλανδικής Δημοκρατίας – όταν τα εμπορικά πλοία διέσχιζαν όλους τους ωκεανούς αποδυναμώνοντας την ιβηρική κυριαρχία – βασίστηκε στο εμπόριο δούλων και ζάχαρης. Και το μουσείο έχει την πρόθεση να συνδέσει τη συλλογή του με την Ιστορία. Να ξεκαθαρίσει το τοπίο και να παραδεχτεί ευθέως στο κοινό ότι ορισμένα από τα αριστουργήματα των συλλογών του είναι προϊόν πλούτου που προέκυψε από τη δουλεία.

Τι συμβαίνει λοιπόν όταν ο μεγαλύτερος καλλιτέχνης της χρυσής εποχής απεικόνιζε ανθρώπους η περιουσία των οποίων εξαρτιόταν από την εκμετάλλευση ανθρώπων; Η προσωπογραφία ήταν κερδοφόρα και ο Ρέμπραντ χρειαζόταν τα χρήματα. Το 1634, τη χρονιά που ζωγράφισε αυτό το ζευγάρι, παντρεύτηκε και ο ίδιος και είχε αυξημένες οικονομικά ανάγκες.

Κι άλλωστε, όπως γράφει ο Τζόναθαν Τζόουνς, στα χέρια του Ρέμπραντ το ζευγάρι δεν παρουσιάζεται άκριτα, αλλά μέσα από το διεισδυτικό του βλέμμα. Αποκαλύπτει στον θεατή την ουσία τους: δεν είναι παρά πλούσιες ασημαντότητες που χρησιμοποιούν τον πλούτο για να αποκρύψουν το κενό τους, ή κάτι πολύ χειρότερο.