«Ποίηση ύστερα από τη φονική επιδημία»

Είναι ο πρώτος εκπρόσωπος της κρητικής λογοτεχνίας. Ο σατιρικός ποιητής του 14ου αιώνα με την ξέφρενη ζωή που δίνει στους στίχους του λογοτεχνική δύναμη αλλά και θεατρικότητα για να διηγηθεί συμπεριφορές που παραμένουν οικείες ακόμα και σήμερα. Είναι ο Στέφανος Σαχλίκης, πρωταγωνιστής της παράστασης «Τ’ άστρη οπού ‘ναι άμετρα βιαζόταν να μετρήσει», η οποία παρουσιάζεται διαδικτυακά σε σκηνοθεσία του Γιάννη Αναστασάκη. Ο κρητικός σκηνοθέτης, στο πλαίσιο του ψηφιακού φεστιβάλ «Τέχνη καθ’ οδόν 2020» του Δήμου Ηρακλείου, στηρίζεται σε βιογραφικά στοιχεία του Σαχλίκη – κυρίως τα δύο έργα του «Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη» και «Συμβουλές στον Φραντζισκή» – και στήνει ένα μουσικό έργο με τους ηθοποιούς Θοδωρή Θεοδωρίδη, Σοφία Δερμιτζάκη, Ελένη Στρατάκη και τον μικρό Κωνσταντίνο Μιχελάκη. Ο ίδιος μιλάει γι’ αυτή τη δουλειά στο «Νσυν».

Τι σας γοητεύει στο έργο του Στέφανου Σαχλίκη, ενός «παραγνωρισμένου» εν πολλοίς δημιουργού;

Ο Στέφανος Σαχλίκης, κληρονόμος του φεουδάρχη πατέρα του, επέζησε ο ίδιος από τη Μεγάλη Πανούκλα του 1348, ένας έφηβος στα 17 του, και ρίχτηκε σε μια έκλυτη ζωή με διασκεδάσεις κάθε είδους, ξοδεύοντας το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του. Τη μέρα, αλλά κυρίως τη νύχτα, κυνήγησε το ανέφικτο, γι’ αυτό στον τίτλο της παράστασης υπάρχει ο στίχος του: «Τ’ άστρη οπού ‘ναι άμετρα βιαζόταν να μετρήσει». Οινοποσίες ως τα χαράματα, πόρνες, ζάρια, φυλακή. Αλλά στο μεταξύ γράφει πολύστιχα ποιήματα. Αλλοτε σατιρικά (ακόμη και «σατυρικά», όπως λέει ένας φίλος μας ποιητής, συντοπίτης του), άλλοτε εξομολογητικά, γεμάτα χιούμορ, αυτοσαρκασμό, μέτρο και ρυθμό. Πρώτος αυτός εισήγαγε στη νεοελληνική λογοτεχνία την ομοιοκαταληξία! Με γλώσσα τολμηρή – κάποιες στιγμές σχεδόν βωμολοχική – ζωγραφίζει για χάρη μας με έντονα χρώματα τη ζωή στο Κάστρο σε έναν αιώνα σκοτεινό.

Πώς ένας ποιητής που έζησε πριν από 700 χρόνια αφορά το κοινό τού σήμερα;

Μας αφορά. Κατ’ αρχάς, αν και ο ίδιος δεν το δηλώνει ποτέ φανερά, είναι μια ποίηση που γεννιέται μετά από μια θανατηφόρα επιδημία. «Κακή ώρα», ζούμε όλοι μας μια πανδημία ενός φονικού ιού και σήμερα. Καταλαβαίνουμε τη στάση του ποιητή. Δεν καμώνεται, δεν θέλει να μας ξεγελάσει. Ακόμη κι όταν επιχειρεί να συμβουλέψει τον νεαρό Φραντζισκή (σε εμάς ο μικρός Κωνσταντίνος Μιχελάκης) δεν θέλει – και δεν μπορεί – να κρύψει τη νοσταλγία του για την ξέφρενη νεανική ζωή του. Οι απαγορεύσεις, η στέρηση και της πιο απλής ανθρώπινης επαφής, ο φόβος θανάτου, η συνειδητοποίηση ότι η ζωή μπορεί να αποδειχθεί ένα εξαιρετικά σύντομο ταξίδι, κυλούν στις αρτηρίες των στίχων του. Μια εμπύρετη κατάσταση που στην παράστασή μας τη διαχειρίζεται με στωικότητα, με μόχθο, πίστη και ταλέντο ο Θοδωρής Θεοδωρίδης.

Ο λόγος του Σαχλίκη, ιδιωματικός και με ιστορική σημασία, πώς ζωντανεύει στην παράσταση;

Η κρητική διάλεκτος του 14ου αιώνα έχει λέξεις που δεν χρησιμοποιούνται σήμερα, μα και πολλές που έμειναν ατόφιες στη σύγχρονη λαλιά των Κρητικών. Για έναν σύγχρονο Κρητικό, που κρατά τις ρίζες του, είναι μια γλώσσα αναγνωρίσιμη και κατανοητή. Για τους υπόλοιπους έλληνες θεατές, έχουμε δουλέψει έτσι, ώστε με τα συμφραζόμενα να φωτίζουμε οποιαδήποτε σκοτεινή περιοχή. Η αμεσότητα των τριών ηθοποιών μας νομίζω πως παίζει σημαντικό ρόλο. Ασκήθηκαν με τη βοηθό σκηνοθέτη Στέλλα Κουφάκη για τρεις μήνες! Ταλαντούχα παιδιά και ο Θοδωρής, αλλά και η Ελένη Στρατάκη και η Σοφία Δερμιτζάκη, που ερμηνεύουν τις γυναίκες που πέρασαν από τη ζωή του ποιητή. Τρεις ηθοποιοί με μεράκι κι αγάπη για την Τέχνη μας. Δεν γίνεται αλλιώς.

Μια και η παράσταση προβάλλεται διαδικτυακά, τι προκλήσεις αντιμετωπίσατε στον νέο τρόπο παρουσίασής της;

Προσπαθώντας να δραματοποιήσουμε δύο κυρίως έργα του ποιητή, χρησιμοποιήσαμε κοστούμια εποχής (της σπουδαίας Αννας Μαχαιριανάκη), σε ιστορικούς χώρους (στο Ηράκλειο και στον Πύργο Κυρίμηδων στην Επισκοπή) που αναζητήσαμε με τη σκηνοθέτρια του κινηματογράφου Μαρία Παπαδάκη, που είχε αναλάβει το δύσκολο έργο της… εικονοποίησης της εργασίας μας και του τελικού μοντάζ. Χωρίς τη Μαρία δεν θα μπορούσαμε, φυσικά, να αποδώσουμε τον Σαχλίκη στο κοινό του Διαδικτύου. Πρώτη φορά στη θεατρική μου πορεία, έστηνα μια παράσταση που θα παιζόταν μόνο σε μια οθόνη. Κράτησα τη μετωπικότητα – ως φόρο τιμής στη θεατρική καταγωγή του εγχειρήματος – κι έτσι ο Σαχλίκης απευθύνεται στα μάτια του θεατή. Γράφτηκαν σκηνές φλασμπάκ, και επέλεξα τις μουσικές που διατρέχουν το έργο. Κατόπιν, η Μαρία πρότεινε τους τελικούς χώρους των γυρισμάτων, τις γωνίες λήψης, την εναλλαγή των πλάνων στο μοντάζ.

Μια αναγκαία εξομολόγηση: αυτή η μορφή που θα παρακολουθήσετε είναι για μας το έναυσμα για μια νέα προσπάθεια δραματοποίησης του έργου του Σαχλίκη, το καλοκαίρι, σε ανοιχτούς χώρους. Εκεί, θα βρουν τη θέση τους κι οι στίχοι που η τολμηρή τους γλώσσα έκρινα πως τους έχριζε ακατάλληλους για μια ανοιχτή πλατφόρμα. Η τωρινή εκδοχή θέλαμε να ‘ναι κατάλληλη για όλους, αλλά η καλοκαιρινή θα είναι κατάλληλη μόνο για ενηλίκους. Καιρού θέλοντος και κορωνοϊού επιτρέποντος…