Οταν το πλήθος διαμόρφωνε {LF}τις τιμές {LF}της αγοράς

Ο Εντουαρντ Τόμσον (1924-1993) διετέλεσε καθηγητής στα Πανεπιστήμια του Λιντς και του Γουόρικ. Ως το 1956 και τη σοβιετική εισβολή στην Ουγγαρία υπήρξε μέλος του Βρετανικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Ηταν συνιδρυτής με τον Ερικ Χόμπσμπομ και τον Κρίστοφερ Χιλ της Ομάδας Κομμουνιστών Βρετανών Ιστορικών και δεν έπαψε ως το τέλος της ζωής του να χρησιμοποιεί τον μαρξισμό ως ιστορική μέθοδο αλλά και ως πολιτικό αφήγημα για έναν κόσμο στον οποίο το πλήθος να αναγνωρίζεται ως υποκείμενο της ιστορίας.

Ο άγγλος ιστορικός επικεντρώθηκε στη μελέτη για τη συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης κατά τον 19ο αιώνα και υπέβαλε σε δριμύτατη – και ορθή – κριτική πολλές από τις αντιλήψεις για τους σκοπούς και τους αγώνες της. Αμφισβήτησε ακόμη και την ευρέως αποδεχτή κοινοτοπία πως ο λουδισμός ήταν ένα αντιδραστικό στην πρόοδο κίνημα καταστροφής των μηχανών. Αμφισβήτησε όμως και τον διαδεδομένο ανάμεσα στους μαρξιστές αλλά και στους υποστηρικτές της ελεύθερης αγοράς οικονομικό αναγωγισμό. Αντί να αναγάγει την πραγματικότητα μιας εποχής στα στατιστικά δεδομένα, κατέφυγε στις βιωμένες εμπειρίες υποκειμένων της ιστορίας, όπως η εργατική τάξη. Αμφισβήτησε επίσης και όλους όσοι υποστήριζαν πως δεν υπήρξε ισχυρό γιακωβινικό κίνημα στην Αγγλία, πως η ανάπτυξη της Βιομηχανικής Επανάστασης στην Αγγλία ήταν αναίμακτη και πολλά άλλα στερεότυπα που συνιστούν μονομερή ανάγνωση της ιστορίας.

Πριν από τη Γαλλική Επανάσταση

Ο Τόμσον ξεκινά με την πάγια θέση του πως ο απλός λαός δεν έγινε υποκείμενο της ιστορίας μόνο μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Ηταν και πριν απ’ αυτήν. Αυτά όλα τα στοιχεία συμπυκνωμένα αλλά και αποκρυσταλλωμένα σε μια διαυγή και διεισδυτική σκέψη υπάρχουν και στο γραμμένο το 1971 άρθρο «Η ηθική οικονομία του πλήθους…». Εδώ  παρακολουθεί τις αντιδράσεις του πλήθους τον 18ο αιώνα σε εκείνες τις περιπτώσεις που αφορούσαν όχι το ζήτημα των μισθών, όπως τον 19ο, αλλά της τιμής του ψωμιού. Αντιτίθεται στην περιγραφή των δράσεων του «πλήθους» ως στοιχειώδεις – ενστικτώδεις αντιδράσεις στην πείνα. Κατ’ αυτόν οι ταραχώδεις αντιδράσεις στις αυξήσεις των τιμών του ψωμιού και άλλων προϊόντων ήταν συνέπεια οργανωμένης και μελετημένης δράσης. Μελετώντας και ανασύροντας στην επιφάνεια πλήθος άρθρων, ανώνυμων επιστολών, δικαστικών αποφάσεων, συνεδριάσεων δημοτικών συμβουλίων και δημόσια αναρτημένων απειλών και γνωρίζοντας σε βάθος και λεπτομέρειες τη βιβλιογραφία γι’ αυτή την εποχή ρίχνει το πέπλο της αποκρυπτόμενης αλήθειας για τα γεγονότα των ταραχών για τις τιμές, κυρίως του σταριού και του ψωμιού. Ετσι υποστηρίζει πως οι επιθέσεις κατά των μύλων και των μηχανημάτων τους δεν έρχονταν τόσο σε εποχές πείνας, αλλά κυρίως μετά από γεγονότα διαφθοράς και απόκρυψης προϊόντων για να ανέβουν οι τιμές. Πριν όμως τις επιθέσεις προηγούνταν προειδοποιήσεις για πιθανή τιμωρία, αν συνεχίζονταν οι παραβιάσεις του μοντέλου της «ηθικής οικονομίας». Οι ταραχές για τα τρόφιμα, όπως αποδεικνύουν τα πολλά έγγραφα και τεκμήρια κυρίως από τα ειρηνοδικεία και τα δικαστήρια που παραθέτει ο ιστορικός, αποδεικνύουν πως αυτές δεν ήταν σπασμωδικές. Εντάσσονταν σε μια γραμμική συνέχεια αντιδράσεων όταν άνδρες και γυναίκες – πάντα αναδεικνύει τον σημαντικό, πολλές φορές και καθοριστικό ρόλο των γυναικών – σκορπούσαν το στάρι και το αλεύρι στους δρόμους ή στα χωράφια, κατέστρεφαν τα μηχανήματα των μύλων, άνοιγαν τα υδατοφράγματα, αλλά δεν λεηλατούσαν τα προϊόντα. Ακόμη και στις περιπτώσεις αρπαγής αγαθών ή άσκησης βίας είχαν προηγηθεί ενέργειες που επιβάρυναν τη θέση του κατόχου των τροφίμων. Ετσι και αλλιώς όμως οι ταραχές «απαιτούσαν τη συναίνεση της κοινότητας και ένα κληρονομημένο πρότυπο δράσης, το οποίο είχε τις δικές του επιδιώξεις και περιορισμούς» (σ. 103).

Ολες αυτές οι ταραχές γίνονταν όχι για να κλέψει το πλήθος τρόφιμα αλλά για να τιμωρήσει τους ιδιοκτήτες – κυρίως αγρότες και μυλωνάδες – που δεν τηρούσαν τους κανόνες του πατερναλιστικού μοντέλου αγοράς στο οποίο απαγορεύονταν οι πωλήσεις, πριν ανοίξει η αγορά, στην οποία οι πρώτοι που είχαν το ελεύθερο να αγοράσουν ήταν οι φτωχοί. Μια αγορά στην οποία απαγορευόταν ο δειγματισμός και η προπώληση σιτηρών, αλεύρων και άλλων τροφίμων και στην οποία οι πωλήσεις γίνονταν σε μικρές δόσεις, με μέτρα και σταθμά που ελέγχονταν επιμελώς. Βάση αυτού του μοντέλου ήταν η πώληση να γίνεται όσον το δυνατόν άμεσα χωρίς μεσολαβητές από τον αγρότη στον καταναλωτή. Η προστασία των καταναλωτών προείχε. Βεβαίως αυτό το μοντέλο αδρανούσε όταν η σοδειά ήταν καλή και οι τιμές χαμηλές και επανερχόταν όταν η σιτοδεία και οι υψηλές τιμές «αγρίευαν» το πλήθος. Ενώ αντιθέτως οι χρονιές σιτοδείας ικανοποιούσαν τους αγρότες που άρπαζαν την ευκαιρία να κερδοσκοπήσουν. Η παραβίαση του πατερναλιστικού μοντέλου αλλά και του μοντέλου της «ηθικής οικονομίας του πλήθους» και όχι η πείνα ήταν η αιτία των αντιδράσεων και των ταραχών. Αλλά το πατερναλιστικό και το μοντέλο της ηθικής οικονομίας του πλήθους δεν ταυτίζονταν. Η ηθική οικονομία ερχόταν σε ρήξη με τους πατερναλιστές μια που η «λαϊκή ηθική ενέκρινε την άμεση δράση του πλήθους, ενώ οι αξίες περί ευταξίας, στις οποίες βασιζόταν το πατερναλιστικό μοντέλο, βρίσκονταν σε έντονη αντίθεση μεταξύ τους» (σ. 62). Ο ιστορικός δεν εκθειάζει τις ταραχές, τις αποκαλεί μάλιστα συμφορά, λόγω του ότι προκαλούσαν μια βαθιά εξάρθρωση των κοινωνικών σχέσεων στην κοινότητα. Αλλά θεωρεί πως η «τάξη» που τις ακολουθούσε μπορούσε να αποδειχθεί χειρότερη. Γι’ αυτό και οι Αρχές φρόντιζαν να τις προλαβαίνουν με παραινέσεις και υποχωρήσεις. Παρατηρούμε εδώ το σοσιαλδημοκρατικό φαινόμενο του συμβιβασμού μεταξύ διαφορετικών ταξικών υποκειμένων σε μια πολύ προγενέστερη φάση της ιστορίας.

Αριστοκρατία
και ελεύθερη αγορά

Οι διακυμάνσεις των τιμών των σιτηρών δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο στη βάση της προσφοράς και της ζήτησης, όπως το μοντέλο της αυτορρύθμισης ισχυρίζεται, αλλά και στη βάση των ταξικών διαφορών και αγώνων. Ετσι δεν ήταν μόνο οι φτωχοί που συμμετείχαν στις ταραχές αλλά και οι αρχές και η αριστοκρατία που πολλές φορές τους παρακινούσαν κατά των αγροτών και των εμπόρων. Δεν είναι τυχαία η καχυποψία των νομοθετών κατά των  μεσαζόντων. «Οι αρχές δεν έβρισκαν πάντοτε ανεπιθύμητες τις φασαρίες από τον λαό που στρέφονταν εναντίον των μονοπωλητών» (σ. 58). Υπάρχει όμως και η υποστήριξη των αντιδράσεων του πλήθους από την αριστοκρατία που έβλεπε τους εμπόρους να διεκδικούν τιμές υψηλότερες απ’ αυτές που οι ίδιοι πωλούσαν τα προϊόντα τους.

Στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα μπροστά στην πίεση της ανερχόμενης φιλελεύθερης «πολιτικής οικονομίας» άρχισε να υποχωρεί το μοντέλο της «ηθικής οικονομίας» των φτωχών. Ξεκίνησε η σταδιακή επικράτηση της ελεύθερης αγοράς, η οποία όμως κατά τον ιστορικό σε καμία περίπτωση δεν είναι αυτορρυθμιζόμενη. Αυτή η άποψη περί αυτορρυθμιζόμενης αγοράς είναι κατά τον Τόμσον μια άλλη δεισιδαιμονία, όσο και οι ιδέες του πατερναλιστικού μοντέλου. Η αμφισβήτηση του τελευταίου από αυτό της ελεύθερης αγοράς οδηγεί στην αποηθικοποίηση της θεωρίας περί εμπορίου και κατανάλωσης. Αυτό δεν σημαίνει πως ο Ανταμ Σμιθ και οι συνάδελφοί του ήταν ανήθικοι, αλλά πως «η νέα πολιτική οικονομία ήταν απρόσβλητη από παρεμβατικές ηθικές επιταγές» (σ. 46).

Ενα έργο ενός μεγάλου ιστορικού, ο οποίος ανέδειξε τον ρόλο του πλήθους ως υποκείμενου της ιστορίας, χωρίς να το εξιδανικεύει. Η έκδοση συνοδεύεται από μια ιδιαίτερα κατατοπιστική Εισαγωγή του Νίκου Ποταμιάνου, η οποία μας εισάγει στο πνεύμα της εποχής στην οποία αναφέρεται το βιβλίο και στο συνολικό θεωρητικό και εννοιολογικό σώμα του έργου του Τόμσον. Η μετάφραση προδίδει τη γλωσσική επάρκεια του μεταφραστή αλλά και τη γνώση των όρων της ιστορικής περιόδου.

E.P. Thompson
Η ηθική οικονομία του πλήθους
στην Αγγλία
τον 18ο αιώνα
Μτφ: Γιάννης Βογιατζής
Εισαγωγή: Νίκος Ποταμιάνος
Εκδόσεις ΕΑΠ, σελ. 160
Τιμή 11,90 ευρώ