Εικόνες από τον αιώνα του Χέλμουτ Νιούτον

Ο Χέλμουτ Νιούτον θα ήταν φέτος 100 ετών. Αν δεν είχε βρει τραγικό θάνατο σε αυτοκινητικό δυστύχημα στις 23 Ιανουαρίου 2004 στο Λος Αντζελες. Σε αυτήν την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του ο οίκος Taschen συμπίεσε τις διαστάσεις του άλμπουμ με τις φωτογραφίες του «Sumo» – είχε κυκλοφορήσει το 1999 με ειδικό σχεδιασμό του Φιλίπ Σταρκ – παρουσιάζοντας το «Baby Sumo». Και για να συμπληρωθεί ο κύκλος των αναμνήσεων για τον γερμανό φωτογράφο ένα νέο ντοκιμαντέρ αναζητά το πολιτιστικό (;) αποτύπωμά του. Η ταινία «The Bad and the Beautiful» σε σκηνοθεσία Γκέρον φον Μπεμ περιλαμβάνει συνεντεύξεις με πολλά από τα πρόσωπα που στάθηκαν και πόζαραν μπροστά στον φακό του: Γκρέις Τζόουνς, Σαρλότ Ράμπλινγκ, Ιζαμπέλα Ροσελίνι, Μαριάν Φέιθφουλ, Χάνα Σιγκούλα. Αλλά και τα τοπ μοντέλα της μόδας Νάντια Αουερμαν, Κλόντια Σίφερ, οι οποίες μαζί με την Αννα Γουίντουρ, διευθύντρια της αμερικανικής «Vogue», μοιράζονται με τον σκηνοθέτη της ταινίας τις προσωπικές τους ιστορίες από τη συνεργασία τους με τον Χέλμουτ Νιούτον. Αυτόν με τον οποίο η Σούζαν Σόνταγκ σε μια έντονη ανταλλαγή απόψεων στη διάρκεια μιας τηλεοπτικής συνάντησης για τη γαλλική τηλεόραση συζήτησε το ζήτημα της μισογυνίας του.
Στις νεκρολογίες που ακολούθησαν μετά τον θάνατό του η αποτίμηση του έργου του ήταν γεμάτη με χαρακτηρισμούς που συνέλεξε στη διάρκεια μιας όλο και πιο αμφιλεγόμενης καριέρας. Στους «New York Times» ο Νιούτον περιγράφηκε ως «ο Μαρκήσιος ντε Σαντ των 35 χιλιοστών». Στην «Guardian», ως «τρομερό παιδί», ενώ στη «Vogue», όπου ο Νιούτον φωτογράφισε για δεκαετίες, ήταν «ο βασιλιάς της διαστροφής». Ωστόσο, κανένα από αυτά τα ψευδώνυμα δεν έρχεται αρκετά κοντά στη σύλληψη της ιδιότροπης και τολμηρής ανατροπής των εικόνων του, η οποία μεταμόρφωσε τη φωτογραφία της μόδας, ενώ ταυτόχρονα εγείρει ερωτήματα σχετικά με την αισθητική και την εκμετάλλευση. Ως ένας από τους δασκάλους της φωτογραφίας του 20ού αιώνα, ο Χέλμουτ Νιούτον δημιούργησε ένα όνομα για τον εαυτό του γύρω από την εξερεύνηση της γυναικείας μορφής μέσα από τις γυμνές εικόνες του. Ο Νιούτον διαποτίζει τις εικόνες της μόδας με έναν φετιχισμό του βλέμματος, σκηνοθετώντας ονειρικές σκηνές που ήταν ενοχλητικές, διφορούμενες και τολμηρές. Πώς αντιμετώπισε λοιπόν τις γυναίκες στις φωτογραφίες του; Ως ισχυρές εικόνες, ως υποτακτικά ερωτικά αντικείμενα ή και τα δύο; Τέσσερις έλληνες φωτογράφοι δίνουν στα «ΝΕΑ» τη δική τους ετυμηγορία.

Δημήτρης Τσουμπλέκας

«Θαυμάζεις, αλλά δεν μαθαίνεις τίποτα»

Ο θάνατος του Χέλμουτ Νιούτον – το τελευταίο του αυτοπορτρέτο, σύμφωνα με τον Καρλ Λάγκερφελντ – περιείχε τις ίδιες αντιφάσεις και προκαλεί παρόμοια αμφιθυμία με το έργο του: ένα αυτοκινητικό δυστύχημα με Κάντιλακ στο Λος Αντζελες. Στα ογδόντα τρία του χρόνια. Αποχώρηση αντάξια ενός ροκ σταρ.

Παρόμοιες αντιφάσεις βλέπουμε σε μία από τις πιο γνωστές του σειρές: τα «Μεγάλα γυμνά». Οι αγέρωχες γυναίκες έρχονται προς το μέρος μας δυναμικές, υπερμεγέθεις και γυμνές ως Αμαζόνες που προβάλλουν τη σεξουαλική ελευθερία τους. Αντιπροσωπεύουν τη νέα γυναικεία χειραφέτηση ή είναι απλώς τα υπερσεξουαλικά αντικείμενα του κυρίαρχου ανδρικού βλέμματος; Ο τίτλος εργασίας της σειράς αυτής ήταν «Οι τρομοκράτισσες» και έμπνευσή της στάθηκαν οι ολόσωμες φωτογραφίες των μελών της RAF στα γραφεία της γερμανικής αντιτρομοκρατικής υπηρεσίας.

Βία, σεξ, χρήμα και γοητεία. Αυτές ήταν διαχρονικά οι παράμετροι του έργου ενός φωτογράφου που διατεινόταν πως ο χαρακτηρισμός της δουλειάς του ως «τέχνη» είναι προσβλητικός. Σήμερα που η πολιτική ορθότητα είναι μια διαστροφή μακράν πιο δημοφιλής από τον κομψό σαδομαζοχισμό των εικόνων του, η κριτική της δουλειάς του ως σεξιστική και επιφανειακή μπορεί να είναι ευνόητη αλλά όχι ιδιαίτερα διαφωτιστική.

Το πρόβλημα με τις εικόνες του Νιούτον είναι πως ποτέ δεν υπήρξαν τόσο ανατρεπτικές, κακόγουστες και σοκαριστικές όσο θα ήθελε ο ίδιος και όσο ισχυρίζονταν τα περιοδικά μόδας και οι διαφημιστές. Με μια έννοια είναι απόλυτα προβλέψιμες, κορμιά κατασκευασμένα από την αγορά, με ολίγη από σαδομαζοχισμό και μπόλικη πολυτέλεια. Το όποιο ρευστό περιορίζεται στη μεταφορική οικονομική του διάσταση.

Κοιτώντας μια φωτογραφία του Νιούτον δεν βλέπεις τελικά και πολλά πράγματα. Σου τραβάει την προσοχή, θαυμάζεις, ζηλεύεις και αυτό είναι όλο. Για την εποχή, για τον τόπο, για τους ανθρώπους, για σένα τον ίδιο ή για τον Νιούτον δεν μαθαίνεις τίποτα απολύτως.

g

Τάσος Βρεττός

«Ωθηση ερωτικής επιθυμίας»

Σε αυτή τη φωτογραφία του με το κοντινό πλάνο στο τακούνι της γόβας βλέπω όλα όσα πέτυχε ο Νιούτον. Το ρίσκο του να φλερτάρει με τα όρια της εστέτ πορνογραφίας το βρίσκω εξαιρετικό. Η ηδονοβλεπτική προκλητική ματιά του την εποχή που η μόδα προσεγγιζόταν από άλλους φωτογράφους με πιο συντηρητικά, κλειστά κριτήρια τον κατέστησε, κατά τη γνώμη μου, πρωτοπόρο. Ο Νιούτον, από τη μία πλευρά, στη φωτογραφία μόδας και ο Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν, από την άλλη, στη φωτογραφία δρόμου είναι οι δύο φωτογράφοι του 20ού αιώνα που ξεχωρίζουν για την καθοριστική ματιά τους. Το γυναικείο σώμα στις εικόνες του Νιούτον ήταν πραγματικά θηλυκό, σε αντίθεση με τα αδύναμα σώματα των μοντέλων των φωτογράφων που τον διαδέχτηκαν στα περιοδικά μόδας. Αυτή η θηλυκότητα του γυναικείου σώματος κατέστησε τις εικόνες του φετιχιστικές, έστω και αν ως θεατής ένιωθες την επιθετικότητα που έβγαζε ο Νιούτον. Σίγουρα φαινόταν να είναι πιο χειριστικός με τα μοντέλα του σε σύγκριση με τη δουλειά του Πέτερ Λίντμπεργκ που δημοσιευόταν συχνά στις γειτονικές σελίδες του ίδιου τεύχους, το οποίο κυκλοφορούσε με τα editorials τους για τη μόδα.

Κι αν αυτή την εικόνα τη δούμε στο σημερινό πλαίσιο της πολιτικής ορθότητας, της στροφής που έχει πάρει η κατεύθυνση της μόδας προς μια φεμινιστική αντιμετώπιση του σώματος, τότε όλοι μας θα συμφωνήσουμε – είτε εκτιμούμε είτε είμαστε πολέμιοι της ματιάς του Χέλμουτ Νιούτον – στο ότι θα είναι αδύνατο στις επόμενες γενιές αναγνωστών και αναγνωστριών να κατανοήσουν το άλλοτε προφανές: ότι στην εποχή του ο Νιούτον έδινε στη μόδα ώθηση ερωτικής επιθυμίας.

g

Γιάννης Μπουρνιάς

«Το λάθος βλέμμα της Ναόμι Κάμπελ»

Η Ναόμι Κάμπελ κάθεται γυμνή σε μια φτηνή 80s πολυθρόνα μπροστά σε έναν φράχτη, πάνω σε βράχια – πιθανόν της Κυανής Ακτής. Φοράει μόνο διαμάντια και μαύρες γόβες – στιλέτο. Με τον αντίχειρά της πιέζει τη ρώγα του αριστερού της στήθους και κοιτάζει τον φακό ενοχλημένη, σχεδόν με αηδία. Μεγάλα νύχια, κλισέ τσιγάρο – αξεσουάρ παρόν στις περισσότερες φωτογραφίσεις μόδας της δεκαετίας του ’90. Μπόλικο λάδι στο σώμα. Σκληρό φως και συνοφρυωμένο μέτωπο. Ολα όσα περιμένεις από έναν στυλίστα του φακού, όπως ήταν ο Νιούτον. Η έκφραση του προσώπου, η οποία μοιάζει πιο αληθινή από τη γύμνια και από τα στυλιστικά ευρήματα, είναι το «λάθος» που επέτρεψε ο φωτογράφος στο μοντέλο του. Και που ίσως υπαινίσσεται μια αλήθεια απείρως πιο ενδιαφέρουσα από τον υποτιθέμενο φετιχισμό της γύμνιας, της γόβας και των κοσμημάτων. Το τέλειο στήθος της Κάμπελ είναι αυτό που με κάνει να σταματάω στη φωτογραφία. Το λάθος βλέμμα της όμως είναι εκείνο που με κάνει να θέλω να την ξαναδώ. Μόνο και μόνο για να αναρωτηθώ αν είναι όντως τόσο τέλεια και σέξι όσο περίμενα (και όσο επέβαλλαν τα στερεότυπα της εποχής) ή αν υπάρχει ένα twist, κάτι παράταιρο και μη επιτηδευμένο, που καταφέρνει να μην κατατάσσει τη φωτογραφία σε καμία κατηγορία. Ξανακοιτάζω την εικόνα. Είναι το βλέμμα της πράγματι τόσο άψογα σκηνοθετημένο; Ή μήπως πρόκειται για το λάθος κλικ; Ποτέ δεν θα μάθω.

Μανώλης Μπαμπούσης

«Το περιβάλλον γίνεται η ταυτότητα»

Δεν υπάρχει αμφιβολία. Το φωτισμένο μπούστο της ώριμης, γοητευτικής μακιγιαρισμένης, ανέκφραστης κυρίας, ακριβώς στο κέντρο και τη βάση της εικόνας, είναι της Elizabeth Taylor. Ποζάρει με τα ακριβά κοσμήματα του Bulgari στο ντεκολτέ της. Αγέρωχη και άβρεκτη στην πισίνα του σπιτιού της, στο Belair, Los Angeles, California.

Η καρέκλα, πίσω της, πρωταγωνιστεί στα δύο τρίτα της εικόνας για να μας υπενθυμίζει το όνομα και την ιδιότητά της. Βρίσκω ενδιαφέρον στη μετωπική έγχρωμη φωτογραφία του 1985 του Newton, για το εξώφυλλο του «Vanity fair», τους συμβολισμούς και την αισθητική της σκηνοθεσίας. Την επανάληψη του διπλού: στο πρόσωπο και την αντανάκλασή της, στα πόδια της καρέκλας, στις ξύλινες κολόνες, στις δύο συμμετρικές γλάστρες.

Κατά παράδοξο τρόπο είναι ντυμένη μ’ ένα βραδινό φόρεμα από γαλάζιο νερό.

Το περιβάλλον γίνεται το ρούχο, ο χώρος εισβάλλει στο σώμα, γίνεται η ταυτότητα. Το ευρηματικό βλέμμα του Νewton συνθέτει με ακρίβεια χιλιοστού τον χώρο. Αναδεικνύει τη συνύπαρξη της επίσημης ένδυσης, του γυμνού της κολύμβησης και της celebrity.

Ο παπαγάλος, το άλλο πρόσωπο, κοιτάει σε άλλη κατεύθυνση, αναφορά στα αυτοπορτρέτα της Frida Kahlo; Φαντάζομαι την κούραση του φωτογράφου και της Taylor, ώσπου να στρίψει το κεφάλι ο παπαγάλος, αριστερά. (Μου θυμίζει τη δυσκολία μου, της φωτογράφισης των έργων του Κουνέλλη με τον Παπαγάλο και τις φωτογραφίες από τα έργο του με τα χρυσόψαρα). Στην αντανάκλαση της Taylor στο νερό, παρατηρώ ένα άλλο πρόσωπο με μακριά πλούσια σκούρα μαλλιά, βλέπω μια βασίλισσα σε τραπουλόχαρτο.

Ο Μ. Μπαμπούσης είναι φωτογράφος, εικαστικός, αρχιτέκτονας, ομότιμος καθηγητής της ΑΣΚΤ