Οταν το «καμένο παρελθόν» {LF}γίνεται Ιστορία

Αν είχαμε βρεθεί το πρωί της 30ής Αυγούστου του 1989 στη Χαλυβουργική για να παρακολουθήσουμε την καταστροφή των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων με ποια συναισθήματα θα φεύγαμε άραγε; Με αισθήματα θλίψης για κομμάτια της ιστορίας μας που χάθηκαν για πάντα ή με την ανακούφιση εκείνου που αποχαιρετά οριστικά ένα δωμάτιο μακροχρόνιας νοσηλείας; Πώς μπορεί κανείς να «τακτοποιεί» το παρελθόν του και ποια νοήματα αποκτά στη συνέχεια η ίδια η «τακτοποίηση»; Εκείνο που για κάποιους είναι παρελθόν, για κάποιους άλλους είναι Ιστορία. Η μετάβαση από τη μία συνθήκη στην άλλη αντιστοιχεί σε μια πορεία συνειδητοποίησης που συνήθως δεν επιτυγχάνεται χωρίς βοηθήματα. Ενα τέτοιο βοήθημα είναι το βιβλίο του Βαγγέλη Καραμανωλάκη «Ανεπιθύμητο παρελθόν» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο στη σειρά «Ιστορική Βιβλιοθήκη».

Το βιβλίο του πανεπιστημιακού ιστορικού, πέρα από το να καταγράφει την ιστορία των εκατομμυρίων φακέλων που καταστράφηκαν στην επέτειο των 40 χρόνων από τη λήξη του Εμφυλίου, έχει ανοίξει μια συζήτηση για τον τρόπο που διαχειριζόμαστε το παρελθόν μας και τα συλλογικά μας τραύματα. Είναι μια συζήτηση που στην εποχή των πολώσεων και των σοσιαλμιντιακών μαχών δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Ιστορία δεν είναι μόνο όσα συνέβησαν, αλλά και οι τρόποι που οι άνθρωποι προσέλαβαν και προσλαμβάνουν όσα συνέβησαν, μοιάζει να λέει ο συγγραφέας. Οι φάκελοι κοινωνικών φρονημάτων δεν ανήκουν σε μια και μόνο εποχή. Υπήρξαν και παρήγαγαν πολιτικά και κοινωνικά αποτελέσματα στο μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού 20ού αιώνα. Ετσι, το «Ανεπιθύμητο παρελθόν» είναι αναπόφευκτα ένα βιβλίο για τα πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης της Ιστορίας και τους πραγματικούς, πολιτισμικούς και συναισθηματικούς παράγοντες που αλλάζουν και καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο τη διαβάζουμε. Ο συγγραφέας παρατηρεί την ιστορία των φακέλων σε δύο επίπεδα χρονικών αφηγήσεων και νοημάτων. Το πρώτο αφορά τη δημιουργία και τη λειτουργία τους, και το δεύτερο την πολιτική τους επαναχρησιμοποίηση και συμβολοποίηση.

Η κληρονομιά του Μεσοπολέμου, η κατασκευή του «εσωτερικού εχθρού», η αντικομμουνιστική νομοθεσία και οι λειτουργίες της, παρουσιάζονται στον αναγνώστη εμπεριστατωμένα. Τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων εξετάζονται ξεχωριστά, καθώς αποτέλεσαν βασικό τεκμήριο για τον φάκελο κάθε «επικίνδυνου» για το καθεστώς πολίτη. Στις σελίδες αυτού του πρώτου μέρους ξεδιπλώνεται η ιστορία των πρακτικών ελέγχου και καταστολής στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, μέσα από τις οποίες δημιουργήθηκαν οι φάκελοι. Τι ήταν ένας φάκελος, από τι αποτελούνταν και πώς ενημερωνόταν; Πώς η ζωή των πολιτών μπορούσε να αποτελέσει πεδίο εξοντωτικής επιτήρησης;

Κύρκος και Λ.Π.

Ως υπόδειγμα σε αυτή την αναπαράσταση που επιχειρεί ο συγγραφέας χρησιμοποιείται ο διασωθείς φάκελος ενός «επικίνδυνου» πολίτη, του Λεωνίδα Κύρκου, και της πλούσιας πολιτικής του δράσης. Η εξέταση μιας άλλης περίπτωσης, εκείνης του ανώνυμου δηλωσία Λ.Π., φωτίζει τη σημασία της κρατικής εποπτείας και των φακέλων με διαφορετικό τρόπο. Αν μέσα από τον φάκελο του Κύρκου ο αναγνώστης ανακαλύπτει την τεχνική των αρχών παρακολούθησης και απορεί με τη σπουδή του μηχανισμού και τη σπατάλη ανθρώπινων πόρων, μέσα από την περίπτωση του Λ.Π. αντιλαμβάνεται τον τρόπο που ένας κατασταλτικός και ελεγκτικός κρατικός μηχανισμός παρεμβαίνει στη ζωή των ανθρώπων και τη χαράσσει ανεξίτηλα. Είναι μια καλά υπολογισμένη συγγραφική και μεθοδολογική επιλογή. Μετά την ανάγνωση αυτού του τμήματος ο αναγνώστης έχει εμπεριστατωμένη άποψη για το τι σήμαινε το βάρος του «φακελώματος». Χωρίς αυτή την πληροφορία είναι εύκολο να ταχθεί κανείς αβασάνιστα κατά της καύσης των φακέλων και των αποφάσεων του 1989. Δεν είναι όμως αυτό που θέλει ο ιστορικός.

Ο Β. Καραμανωλάκης δεν γράφει το βιβλίο για να πενθήσει τους φακέλους, ούτε τις ιστορικές εργασίες που αυτοί θα μπορούσαν να έχουν τροφοδοτήσει – άλλωστε δεν κρύβει τις επιφυλάξεις του για την αξιοπιστία που οι φάκελοι είχαν ως τεκμήριο. Δεν γράφει ούτε για να καταδικάσει όσους συμφώνησαν με την καύση ούτε τα νοήματα που δόθηκαν πριν από 30 χρόνια σε αυτή τη δύσοσμη κληρονομιά, σε αυτούς τους άταφους νεκρούς, όπως λέει. Μέρος της ιστορίας των φακέλων είναι και η καταστροφή τους, και, με τα κατάλληλα ερωτήματα, η ίδια η καύση τους αναδεικνύεται σε πολυσήμαντη ιστορική πηγή.

Στο άτυπο δεύτερο μέρος, οι φάκελοι ως αρχείο και ο ρόλος τους στις πρακτικές καταστολής που εφάρμοσε το ελληνικό κράτος για δεκαετίες φεύγουν από το κάδρο. Εδώ ο Καραμανωλάκης εστιάζει στον τρόπο που η ελληνική κοινωνία και τα κόμματα συζήτησαν για τους φακέλους στα μεταπολιτευτικά χρόνια. Τη σκυτάλη της αφήγησης παίρνουν όσα σχετικά είδαν τη δημοσιότητα στα πρώτα χρόνια μετά το 1974 και έως το καλοκαίρι του 1989: ομιλίες στη Βουλή, τίτλοι εφημερίδων, αφίσες, δημόσιες διαφωνίες για τους φακέλους. Η πολιτική αντιπαράθεση και τα επιχειρήματα που ανασύρονταν με αφορμή τους φακέλους δείχνουν το πώς οι προηγούμενες δεκαετίες εξέβαλαν σε εκείνη του 1980, πότε για να συντηρήσουν και πότε για να απενεργοποιήσουν δίπολα όπως Δεξιά-Αντιδεξιά και ΠΑΣΟΚ-Αντι-ΠΑΣΟΚ. Οπως έλεγε ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης τον Αύγουστο του 1989, τους φακέλους «τους καθιέρωσαν ο Σοφούλης, ο Πλαστήρας και ο Γεώργιος Παπανδρέου. Οπως και τα ξερονήσια. Αντίθετα, ο Καραμανλής ήταν εκείνος που κατάργησε τα ξερονήσια, που νομιμοποίησε το ΚΚΕ και που σταμάτησε το φακέλωμα των πολιτών (…) Δεν ήταν δημιούργημα της Δεξιάς, αλλά των προγόνων του ΠΑΣΟΚ» (σελ. 203). Ο Καραμανωλάκης δίνει με σαφήνεια το κλίμα που επικρατούσε στην κοινή γνώμη χωρίς να εξαντλεί τον αναγνώστη με σωρεία στοιχείων.

Αριστερά – δεξιά

Η «δεύτερη ζωή» των φακέλων, η προσπάθεια να βρεθεί η καλύτερη λύση διαχείρισης αυτού του ανεπιθύμητου παρελθόντος, καθορίστηκε από τη συλλογική τραυματική μας σχέση με αυτούς, αλλά και τα πολιτικά διακυβεύματα της εποχής. Πριν από την καταστροφή τους, η Νέα Δημοκρατία και ο ενιαίος τότε Συνασπισμός συμμάχησαν κατά του παπανδρεϊκού ΠΑΣΟΚ. Είναι ξεκάθαρο ότι ο έντονος διχαστικός λόγος «Αριστεράς- Δεξιάς» δεν εξυπηρετούσε τη συνεργασία τους σε εκείνη τη συγκυρία. Η καταστροφή των φορτισμένων πολιτικά τεκμηρίων, η συμβολική ταφή του Εμφυλίου στην οποία το ΠΑΣΟΚ δεν προχώρησε, έμοιαζε το 1989 με χρήσιμη ευκαιρία. Μέσα από την έρευνα του συγγραφέα ο αναγνώστης παρατηρεί τη διαμόρφωση των προϋποθέσεων ώστε η καταστροφή των φακέλων να μη συναντήσει ουσιαστικές αντιδράσεις και να γίνει δεκτή ως λύτρωση και ως ένδειξη μιας ελπιδοφόρας εθνικής συνεννόησης. Η δημόσια συζήτηση που προηγήθηκε της καύσης ήταν μια συζήτηση «για την επανοργάνωση της συλλογικής μνήμης», σημειώνει ο Καραμανωλάκης. Ο αναγνώστης θα βρει σε αυτή τη συλλογική μνήμη αρκετά δεδομένα για το πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα τη δεκαετία του 1940, αλλά και για τις φορτίσεις που συνεπάγονται οι όροι «Δεξιά» και «Αριστερά».

Καθώς και το δεύτερο μέρος ολοκληρώνεται, η αξία του βιβλίου φαίνεται ξεκάθαρα. Ο Β. Καραμανωλάκης λόγω και της ιδιότητάς του ως καθηγητή Ιστοριογραφίας μάς παραδίδει ένα βιβλίο που κινείται σε περισσότερους από έναν αναλυτικούς άξονες. Πέρα από το ότι η αφήγησή του συνδυάζει δύο ιστορικούς χρόνους, τη δεκαετία του 1980 και τις δεκαετίες της καταστολής, η μελέτη του είναι ένα σχόλιο στο τι κατανοούμε κάθε φορά ως Ιστορία και στο πώς αλλάζουν τα κριτήρια με τα οποία την αντιλαμβανόμαστε ως «έγκυρη», ως «μεροληπτική» ή ως «αιρετική». Η κατάληξη των φακέλων είναι ένα πιθανό μάθημα για τους τρόπους που επιλέγουμε να διαχειριστούμε συλλογικά δυσάρεστες ιστορίες ή τραυματικές περιστάσεις. Αραγε, πόσο διαφορετική θα είναι η διαχείριση άλλων γεγονότων και περιόδων που ακόμη δεν έχουν γίνει μέρος ιστορικών αφηγήσεων, όπως η δεκαετής οικονομική κρίση, η πανδημία και ο κόσμος μετά από αυτήν;

Είναι μάλλον πιο εύκολο να εξαφανίσεις το παρελθόν παρά να το αντιμετωπίσεις και να ερμηνεύσεις πώς υπάρχει στο σήμερα. Βιβλία όπως το «Ανεπιθύμητο παρελθόν» ανατρέπουν αυτή τη βολική στάση όχι ενοχοποιώντας όλους εμάς που δεν έχουμε ανά πάσα στιγμή το μυαλό μας στις ιστορικές αναθεωρήσεις, αλλά εφοδιάζοντάς μας με εύστοχες ερωτήσεις για να θέσουμε στο τώρα και, τελικά, για να το καταλαβαίνουμε λίγο καλύτερα. Δεν είναι μαγεία. Είναι η Ιστορία που κάνει τη δουλειά της.

Ο Δημήτρης Γλύστρας είναι δημοσιογράφος, υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας

Βαγγέλης Καραμανωλάκης
Το ανεπιθύμητο παρελθόν
Εκδ. Θεμέλιο, σελ. 320
Τιμή 19,08 ευρώ