«Ποδοβολητά, βάβουτο και φωνές»

Οι «Ανεμοδείκτες στην Επτάλοφο» είναι μια συλλογή διηγήσεων από τις οποίες η ομότιτλη είναι πρώτη και η εκτενέστερη της συλλογής. Και αυτή για την οποία θα μιλήσω εδώ. Ο συγγραφέας δεν είναι νέος, στενός φίλος του Γιώργου Ιωάννου, έχει στο ενεργητικό του άλλα τρία βιβλία. Κατάγεται από κωνσταντινουπολίτικη προσφυγική οικογένεια. Το αφήγημα «Ανεμοδείκτες στην Επτάλοφο» αναφέρεται στα σεπτεμβριανά γεγονότα του 1955 στην Κωνσταντινούπολη. Το κείμενο αρχίζει με την ακόλουθη υποσημείωση. Η αφήγηση δίνεται από μια νέα σχετικά γυναίκα παντρεμένη, σε γλώσσα ελληνική, αλλά ιδιωματική πολίτικη. Αρχίζει εξιστορώντας τα ύποπτα σημάδια που της περνούσαν από το μυαλό νωρίς εκείνη τη μαύρη μέρα, 6/9/1955. Στα πεταχτά δίνει εικόνες από το πώς ήταν η ζωή ως αυτή τη μέρα. Επειτα τα γεγονότα και τέλος τι έγινε με την οικογένειά της ύστερα, ώσπου να εγκατασταθούν στην Ελλάδα. Για τα γεγονότα είναι απαραίτητο να αντιγράψω ένα απόσπασμα. Το παραθέτω:

«Αξαφνα ποδοβολητά! Βάβουτο και φωνές! Ενα ντουμάνι μας έπνιγε σάνκε (λες και) φωτιά να ‘χε πιάσει στα ξυλόσπιτα. Ανεβήκαμε λαχταρισμένες στο σερβανί (σοφίτα) να διούμε. Μικρή σαν είμουνα βλέπαμε μπαλόνια να πετάνε στους κουλέδες όταν φουντώναν οι πυρκαγιές, τουλουμπατζήδες να τρέχουν, “γιαγκίν βαρ” (πυρκαγιά) να φωνάζουν. Μα αυτό τι ήταν; Κραυγές άγριες “κάχρολσουν γκιαβουρλάρ” (ανάθεμα στους άπιστους!), σήμερα το βιο σας, αύριο το κεφάλι σας. “Μπουγκιούν μαλινίζ, γιαρίν καφανίζ”.

Κατεβήκαμε στη σάλα και να σου ωχρός ο Παντελής. Μόλις φάνηκε, τα παιδιά τρέξανε πάνω του, πάντα τους έφερνε καμιά τσικολάτα, μαντουλέδες, σεκέρια (γλυκά) από το μαγαζί μας. Απ’ όλα είχαμε σ’ εκείνονα εκεί μέσα το λαβύρινθο. Από πετρέλαιο έως κλωστές κεντήματος, που τις είχα ταιριάξει στα ραφάκια: κοτόν περλέ, μπριγιάν, ομπρέ, μουλινέδες 550 χρώματα… Μέχρι και Θεραπειανές κεντήστριες, όταν κατέβαιναν στην Πόλη, έρχονταν και ψουνίζανε από το μαγαζί μας.

Μα ο Παντελής, με τσέπες αδειανές, ορθός έμενε στην τζαμόπορτα της σάλας, σα να τον είχαν πάρει τη μιλιά… Αχ, η σάλα μου: δυο κολόνες στήριζαν το θόλο, με το πολύφωτο που είχε στο κέντρο του ένα σαμντάνι (κηροπήγιο) μαλαμοκαπνισμένο… Φωνές ολοένα πιο άγριες ανέβαιναν: “Κιπρίς τουρκτούρ!… Κιπρίς μπιζίμ! Η Κύπρος είναι και θα μείνει τουρκική! Ή διαίρεση ή θάνατος! Γικίν, κιρίν, γκιαβουρτούρ!” δηλαδή, σπάστε, γκρεμίστε, γκιαβούρης είναι! Κι ό,τι έλεγαν, στο τέλος άκουγες κάτι σα γάβγισμα: γκιαβούρ! γκιαβούρ! Απιστοι εμείς σε τι για; Στη φωτιά και στο αίμα.

Συμμορίες κρατώντας μπαλτάδες, κασμάδες, πριόνια και άλλοι με σιδερένιους λοστούς ανηφορίζανε από το Βλάχ-Σεράι. Αλλα μπουλούκια, με μυστικούς, κράταγαν καινούργιες σημαίες, δοσμένες από το καρακόλι (Αστυνομία). Επικεφαλής τους ήταν τσαούσηδες, αρχηγοί της Αστυνομίας, και τους οδηγούσαν όπως πάει μπροστά το κριάρι, που το φωνάζουν γκεσέμι, και από πίσω ακολουθάνε όλα τα πρόβατα.

– Καλά πώς ένα σφύριγμα φτάνει κι ένα Γιάλλα! (Ορμάτε! Εμπρός!) για να γίνουν όχλος και ν’ αρχίσει το γιουρούσι, είπε ο Παντελής και μας προστάζει, “Γρήγορα κάτω!” οπάλ-τοπάλ (άρον-άρον) κουτρουβαλήσαμε τις σκάλες σαστισμένοι για το υπόγειο εμείς· h Μέλπω γλίστρησε στο σπίτι της. Κι εκεί κάτω μάς κλείδωσε μέσα στον αναγκαίο. Βάζει καρφή στην ξυλόπορτα κι αυτός φύλαγε έξω από τον απόπατο. Αλλοτε, όλα μας βρωμούσαν εκεί μέσα, εκείνη την ώρα όμως, λες και οι μύτες μας βούλωσαν, τα μάτια σκοτείνιασαν και μόνο τα αυτιά μας μέναν ανοιχτά. Τρέμοντας, δίπλα στο καρβουναριό, τους ακούγαμε γιάγμα (λεηλασία) να τα κάνουν όλα. […]».

Αισθητική του λόγου

Το απόσπασμα μαρτυράει, πέρα από δραματικό περιστατικό, και την αισθητική του λόγου. Πρόκειται για την αντικειμενική αφήγηση. Αυτήν που από το κείμενο απουσιάζει ο συγγραφέας. Την εγκαινίασε πρώτος ο Γ. Φλωμπέρ στο μυθιστόρημα «Μαντάμ Μποβαρύ» και την υποστήριξε πρακτικά και θεωρητικά ο Χένρι Τζαίημς. Την ξεκαθάρισε πληρέστερα θεωρητικά ο Πέρσυ Λoύμποκ. Δεν είναι μια εύκολη αφηγηματική τέχνη, γιατί χρειάζεται ο συγγραφέας να κατέχει ολοκληρωτικά τους ήρωές του, να έχει μπει στο πετσί του/των προσώπου/ προσώπων που παρουσιάζει, χωρίς να προδίνει την υποκείμενη παρουσία του καμιά λεπτομέρεια, κανένα ίχνος λεπτομέρειας. Πολλοί πεζογράφοι τη θεωρούν εύκολη υπόθεση, αλλά στην πράξη αντιμετωπίζουν βουνό. Τα λέω αυτά γιατί ο Πατσώνης, το είδαμε στο απόσπασμα, είναι συνεπής στον συγγραφικό ρόλο του. Σε ολόκληρο το κείμενο παρακολουθούμε μια ζωντανή εξιστόρηση από ένα πρόσωπο που θα μπορούσαμε να το παρατηρήσουμε από πολλές πλευρές. Πιάνεις το κοινωνικό επίπεδό του, τις αντιλήψεις του, τις συνήθειές του, τα χούγια του, τις οικογενειακές σχέσεις του. Eνα πρόσωπο που θα μπορούσες να κουβεντιάσεις μαζί του. Αλλά πουθενά δεν σκάει μύτη ο συγγραφέας, ούτε διαφαίνεται με κάποιον τρόπο η σκιά του. Στη νεοελληνική πεζογραφία τέτοιο πρότυπο έργο έχουμε την «Ιστορία ενός αιχμάλωτου» του Στρατή Δούκα (σ.σ.: πρωτοδημοσιεύθηκε το 1929 και ακολούθησε δεύτερη έκδοση το 1936). Θα πρέπει να πω ακόμα πως ο συγγραφέας κατέχει πολύ καλά την πολίτικη ελληνική διάλεκτο. Κάτι που φάνηκε κι από το παραπάνω απόσπασμα. Ετσι ο λόγος ρέει μέσα στο κλίμα της πολίτικης καθημερινότητας. Απλός, προφορικός, ευλύγιστος και άνετος. Τα υπόλοιπα διηγήματα του τόμου ακολουθούν τον ίδιο αφηγηματικό τύπο, αλλά, νομίζω, πως αισθητικά και ιστορικά προέχει το πρώτο.

Ο Γιώργος Αράγης είναι κριτικός λογοτεχνίας. Από τις εκδόσεις Σοκόλη κυκλοφορεί η «Ανθολογία της νεοελληνικής λογοτεχνικής κριτικής» (2019)

Γιάννης Πασώνης
Ανεμοδείκτες στην Επτάλοφο και άλλες ιστορίες
Καστανιώτης, Αθήνα 2019
Τιμή 14 ευρώ