Οι ήρωες εναντίον του δημιουργού τους

Δεν πρέπει να υπάρχει άλλο τέτοιο «τρελό» βιβλίο στην ιστορία της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα όσον αφορά τον συγγραφέα και τη μοίρα του έργου του. Το «Καφενείο των τρελών» γράφτηκε στα αγγλικά από τον Ισπανό Φελίπε Αλφάου (1902-1999), που είχε μεταναστεύσει το 1918 από τη γενέτειρά του, την Γκερνίκα της χώρας των Βάσκων, στη Νέα Υόρκη και κατατάσσεται στην κατηγορία των μυθιστορημάτων, ενώ είναι  συλλογή οκτώ αλληλένδετων διηγημάτων όπως δηλώνει ο συγγραφέας στον σύντομο πρόλογο του βιβλίου του, τα οποία μπορούν να διαβαστούν από το τέλος προς την αρχή, ίσια και ανάποδα. Τούτο δεν οφείλεται σε τέχνασμα του συγγραφέα κατά δήλωσή του, αλλά στις παρεμβολές των ηρώων του, που επιδιώκουν να φέρουν τα γεγονότα στα μέτρα τους, αφού εκείνοι τα γνωρίζουν, επειδή τα έζησαν και να καταστούν αυθύπαρκτοι. Ο συγγραφέας μεταβάλλεται σε έναν ενδιάμεσο που γράφει τη φωνή των πλασμάτων του. Ετσι, αυτά τα πλάσματα δεν είναι του χεριού του: εμφανίζονται και εξαφανίζονται εδώ και εκεί, υποθετικές γνωριμίες του συγγραφέα και μέλη μιας οικογένειας που βρίσκονται ξαφνικά στη Μαδρίτη και την ίδια στιγμή στην Κίνα, στη Μαλαισία, στο Παρίσι και αλλού, πρόσωπα στροβιλιζόμενα σε έναν χορό αγάπης, τρυφερότητας, ακρότητας, πλούτου και επαιτείας με τόπο συνάντησης πότε πότε το δίκην εξομολογητηρίου και προετοιμασίας αμαρτιών Cafe de los Locos (Καφενείο των Τρελών) στο Τολέδο, όπου η πελατεία περιλαμβάνει μόνιμους θαμώνες μαζί με καλόγριες και ιερωμένους. Παρεμπιπτόντως, «Καφενείο των Τρελών» δεν υπάρχει στο Τολέδο, ενώ υπάρχει «Καφενείο των Καλογραιών» (Cafe de las Monjas), γνωστό για τα churros του, τηγανητά βουτήματα που συνοδεύουν ζεστά ροφήματα και κυρίως τη ζεστή σοκολάτα. Churros τρώει ένας από τους «τρελούς» του Αλφάου.

Ο συγγραφέας διαμαρτύρεται κάθε λίγο πως αδυνατεί να φέρει στα συγκαλά του αυτό το αλισβερίσι, το οποίο παρεμβαίνει, διακόπτει τη ροή της αφήγησης, λέει ό,τι θέλει και αντιμάχεται τον δημιουργό του γράφοντας αντ’ αυτού και πλάθοντας έναν κόσμο, του οποίου ο συγγραφέας είναι ο τρελαμένος υπηρέτης. Αυτός ο κόσμος πάντως αναγνωρίζει ότι χωρίς τον συγγραφέα δεν θα υπήρχε: όταν ο εραστής της Ανοιξης Γκαρθία περιγράφει την τυραννική εκπαίδευση στο σχολείο των παπάδων της γενέτειράς του, ορίζει ονομαστικά τον συμμαθητή του Αλφάου ως φίλο του στην υποτιθέμενη αυτοβιογραφία του, την οποία έχει εν τέλει στα χέρια του και δημοσιεύει ο συγγραφέας Αλφάου! Δεν είναι αυτό το μόνο παράδειγμα του «παίζοντος» συγγραφέα. Η νεαρή και πανέμορφη «το Λουναρίτο» (το «Φεγγαρούλικο», θα λέγαμε) έχει ένα σημάδι σε κάποιο επιφανές σημείο του σώματός της, το οποίο επιτρέπει να το δει ο ενδιαφερόμενος αφού πληρώσει μία πεσέτα, δίχως να υπάρχει απαραιτήτως συνέχεια, η οποία μπορεί να υπάρχει, αλλά δεν ομολογείται για να μην υποβαθμίζεται η λατρεία της ομορφιάς. Στο τέλος, το Λουναρίτο είναι η υπηρέτρια-οικονόμος του Γκαρθία, λες και έχει αποτραβηχτεί από τον κόσμο και υπηρετεί τον άνθρωπο που ζει για να προκάνει την αναμονή της Ανοιξης.

Μήπως αυτά και άλλα τέτοια είναι εκδηλώσεις ενός σύμπαντος που έχει ανάγκη ιατρικής παρακολούθησης και θεραπείας; Ο από την πρώτη κιόλας σελίδα του κειμένου φίλος του συγγραφέα Δρ. Χοσέ δε λος Ρίος δεν προσφέρει μόνο τις υπηρεσίες του στον ένα και στον άλλο ήρωα με συμβουλές και φαρμακευτική αγωγή, αλλά γιατροπορεύει και τον συγγραφέα που ανησυχεί επειδή δυσκολεύεται να εξηγήσει τις ορμές και τις κινήσεις των ηρώων του, ερμηνεύοντας με ένα είδος πραγματιστικής ψυχανάλυσης τα γεγονότα. Εδώ να σημειώσουμε ότι ο υπότιτλος του «Καφενείου» είναι «A comedy of gestures», όπου gestures είναι κινήσεις του σώματος, των χεριών κυρίως (χειρονομίες), κλείσιμο ματιού, «πονηράδες», νεύματα, μια αποθέωση του σήματος. Για τον Αλφάου μια συσσώρευση παρεξηγήσεων, η οποία θυμίζει τον Γκόγκολ του «Παλτού» και της «Μύτης». Στο διήγημα «Το Πορτοφόλι», όπου η Μαδρίτη ζει για μέρες δίχως ηλεκτρικό ρεύμα εξαιτίας βλάβης της ηλεκτροδότησης, η κλοπή μεταβάλλεται σε συνήθεια και δίκαιο μέσα στο σκοτάδι. Ο κλέψας του κλέψαντος ορθώνεται σε σύμβολο απάτης, αλλά και αυτοεξαπάτησης, τόσο κοντά στην ομότιτλη στα ελληνικά ταινία του Μάριο Μονιτσέλι («I soliti ignoti» στα ιταλικά, 1958) με τον μέγα Τοτό, τον Μαστρογιάνι, την Κλαούντια Καρντινάλε, τον Ρενάτο Σαλβατόρι, τον απολαυστικό Πάολο Στόπα. Αυτοί οι κλέφτες προχωρούν σε διάρρηξη ενός σπιτιού και, αναζητώντας τη λεία τους, καταλήγουν να τρώνε μακαρόνια που βρέθηκαν στην κουζίνα.

Περιπετειώδης έκδοση

Το «Καφενείο» ήταν έτοιμο το 1928, δεν προκάλεσε όμως το ενδιαφέρον κάποιου εκδότη. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1936 και βυθίστηκε αμέσως στη λήθη, ο συγγραφέας είχε λάβει 250 δολάρια αμοιβή. Το 1987, πενήντα χρόνια μετά από εκείνη την αποτυχία, η επανέκδοση του «Καφενείου» προκάλεσε ενθουσιασμό και το βιβλίο άρχισε να μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες. Φαίνεται πως η πεντηκονταετία ήταν αναγκαία για την αναγνώριση του συγγραφέα, αφού και το δεύτερο βιβλίο του Αλφάου με τίτλο «Chromos» («χρώματα», «χρωμολιθογραφίες» χαρακτήρων), γραμμένο το 1948 και καταδικασμένο από όλους τους μικρούς και μεγάλους εκδότες, κυκλοφόρησε το 1989 και το 1990 ήταν υποψήφιο για το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας των ΗΠΑ (National Book Award). Λέγεται πως τότε ο Αλφάου, ο οποίος ζούσε σε γηροκομείο αστέγων και φτωχών όπου πέθανε το 1997, δήλωσε: «Αργά, πολύ αργά!».

H πρώτη φράση του «Chromos», πινακοθήκη χαρακτήρων μεταναστών από την Ισπανία στον αφιλόξενο Νέο Κόσμο και ιδιαιτέρως στη Νέα Υόρκη, συμπληρώνει εκείνη την αντίδραση του συγγραφέα: «Από τη στιγμή που κάποιος [ξένος] μαθαίνει αγγλικά, τα πράγματα αρχίζουν να περιπλέκονται». Προκειμένου να γλιτώσει από τις περιπλοκές της μετανάστευσης, ο Αλφάου εγκατέλειψε το γράψιμο για να εργαστεί ως μεταφραστής σε ασφαλιστική εταιρεία. Ομολογούσε πως έγραφε, κατά τις ώρες της εργασίας του, σε μικρά κομμάτια χαρτί που περίσσευαν. Σήμερα, ο Αλφάου θεωρείται πρόδρομος του παράλογου και του «μαγικού ρεαλισμού», ενώ είναι βέβαιο πως ούτε ο Ιονέσκο στο θέατρο ούτε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες στην πεζογραφία είχαν την παραμικρή γνώση του έργου του ή κάποια πληροφορία για τον συγγραφέα. Οι αμερικανοί μελετητές του υποστηρίζουν πως η γραφή του Αλφάου προοιωνίζεται τους Μπαρθ, Πίντσον, Γκάντις. Ισχύει δηλαδή η εξαίρεση πως υπάρχουν πρόδρομες δημιουργικές φωνές και μηνύματα που συλλαμβάνονται εκ των υστέρων προς όφελος της συγγραφής.

Felipe Alfau
To Kαφενείο των τρελών
εκδ. Αλεξάνδρεια, 2020