Κυριαζής Χαρατσάρης {LF}και Νίκος Χουρμουζιάδης

Σε αυτή τη σειρά άρθρων που προσπαθώ να συγκροτήσω μια, μέσω προσώπων, ιστορία της νεοελληνικής σκηνοθεσίας στο θέατρο, διαπιστώνω πως οι σημαντικότερες προσωπικότητες που μας κληροδότησαν μεθόδους, αισθητικές τάσεις, αλλά και σημαίνουσες παρουσίες και κορυφώσεις υποκριτικής, έδρασαν στην Αθήνα. Δεν χρειάζεται, βέβαια, να θυμίσω την τραγική διαπίστωση πως και στον χώρο της τέχνης, και ιδιαίτερα του θεάτρου, «θριαμβεύει» ο καλλιτεχνικός υδροκεφαλισμός. Η ελληνική επαρχία, με πολυάριθμες και πολυπληθείς πόλεις, θεατρικά ζει με τα ψίχουλα των περιοδευόντων θιάσων ή καταναλώνει τη σημαντική για μένα προσφορά των μπουλουκιών που μεταφέρουν στην περιφέρεια (πριν έρθουν το σινεμά και η τηλεόραση) το ρεπερτόριο της πρωτεύουσας. Εχω δει στην επαρχία που μεγάλωσα έξοχους περιοδεύοντες, κυρίως κωμικούς, με λαϊκό κώδικα που έρχεται από την παράδοση του 19ου αιώνα, που έπαιζαν επιτυχίες της Αθήνας που είχαν παρουσιάσει ο Αργυρόπουλος, ο Λογοθετίδης, ο Νέζερ, και οφείλω να πω ότι οι ερμηνείες τους, με το δικό τους, βέβαια, κώδικα ήταν εξίσου εξέχουσες και σεβαστικές στο κείμενο.

Η Θεσσαλονίκη είχε για χρόνια κι αυτή την ίδια μοίρα. Την επισκέπτονταν αθηναϊκοί θίασοι και ευδοκίμησαν και τοπικά, αξιόλογα «μπουλούκια». Μια εξαίρεση αποτέλεσε η ίδρυση από τον Μεταξά (κυρίως από τον γκουρού των πολιτιστικών εκδηλώσεων, τον Κωστή Μπαστιά) του «Αρματος Θέσπιδος» που το 1939, με σκηνοθέτη τον Πέλο Κατσέλη, δημιούργησε έναν θεατρικό πυρήνα με επαγγελματικές προδιαγραφές θιάσου και ρεπερτορίου. Εως το 1961 που ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, μακεδόνας πολιτικός, δημιούργησε το δεύτερο Κρατικό Θέατρο (σε λίγο θα γιορτάσει τα 60 μόνιμα χρόνια λειτουργίας του). Ετσι, από την ίδια εποχή που συνέπλευσε και η αλησμόνητη πολιτιστική έκρηξη που κατεδάφισε η χούντα, η Θεσσαλονίκη έγινε ένας ενδιαφέρων και εξαιρετικά πρωτότυπος πόλος, με ιδιαίτερα αισθητικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά σε σχέση με την πρωτεύουσα. Θαυμάσια λογοτεχνικά περιοδικά, η γόνιμη συνεισφορά της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης, η λεγόμενη Λογοτεχνική Σχολή με πρωτοπόρες νέες θεματικές και τολμηρές αισθητικές λύσεις.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και, παράλληλα και γόνιμα, ανταγωνιστικά έλαμψε η προσωπικότητα του σπουδαίου, κυρίως δασκάλου ηθοποιών, Κυριαζή Χαρατσάρη (1912 – 1971). Ο Χαρατσάρης είναι λόγιος της διασποράς, γεννήθηκε και μορφώθηκε στην ευημερούσα τότε παροικία της Αιγύπτου, με ξεχωριστά εφόδια, κυρίως στη μουσική σύνθεση και διδασκαλία. Ως μουσικός πρωτοεμφανίστηκε στην αθηναϊκή θεατρική αγορά και έγραψε μουσική ή επιμελήθηκε το μουσικό υπόβαθρο των παραστάσεων της Κοτοπούλη, του Γιώργου Παππά, του Χορν, του Θεάτρου Τέχνης. Για πέντε χρόνια (1950 – 1955) αυτός ο κατεξοχήν κοσμοπολίτης καλλιτέχνης έδρασε πολιτιστικά στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας, οργανώνοντας θεάματα και δράσεις με ερασιτέχνες της ομογένειας, αλλά και θεατρικές ομάδες της χώρας. Σκηνοθέτησε εκεί ελληνικά και ξένα έργα.

Το 1958 διευθύνει το «Φοιτητικό Θέατρο του Παγκοσμίου Ιδρύματος Εξυπηρέτησης Πανεπιστημίων», συνεργάστηκε με τον μεγάλο έλληνα καρδιολόγο Αλέξανδρο Συμεωνίδη και προσέφερε θεατρική παρηγορία στο αντικαρκινικό ινστιτούτο.

Το 1960 ιδρύει το «Ελεύθερο Θέατρο Θεσσαλονίκης» που τερματίζει βίαια τη δράση του το 1967 με τη χούντα. Γνωρίζοντας τη θεατρική φτώχεια, αλλά και πείνα της ελληνικής επαρχίας, συγκρότησε ρεπερτόριο παιδευτικό (Τσέχωφ, Στρίντμπεργκ, Ο΄Νιλ, Πιραντέλο, Τεν. Ουίλιαμς, Μολιέρο, Πλαύτο).

Με την ίδρυση του ΚΘΒΕ (1961) σκηνοθετεί «Πλούτο», «Ταρτούφο», «Οι γυναίκες διασκεδάζουν» του Γκολντόνι. Είναι η εποχή που ως δάσκαλος εμπνέει νέους, φανατικούς για το θέατρο, και γίνονται μαθητές, και στη συνέχεια, εμπνευσμένοι δημιουργοί. Ενδεικτικά αναφέρω τη Ρούλα Πατεράκη, την Ερση Μαλικένζου, τον Διονύση Καλό, τον Σωτήρη Τζεβελέκο. Σημαίνουσες σκηνοθετικές προτάσεις αναδείχθηκαν με έργα του Πλαύτου, του Αντωνίου Μάτεσι και, βέβαια, του Σαίξπηρ.

Η συμβολή του στη θεατρική μύηση στη συμπρωτεύουσα τον ώθησε να ιδρύσει «Φοιτητικό Ομιλο Θεάτρου και Κινηματογράφου» και να ασχοληθεί με το μαθητικό θέατρο, δημιουργώντας εργαστήρι αποφοίτων από το Γαλλικό Λύκειο «Αμικάλ».

Εφυγε από τη ζωή μόλις 59 ετών, άφησε πίσω του μαθητές, πάθος δημιουργίας και γόνιμες νησίδες πολιτισμού στη Μακεδονία.

Ο Νίκος Χουρμουζιάδης (1930 – 2013) είναι μια ξεχωριστή, θα έλεγα μοναδική, πνευματική προσωπικότητα που μας δώρισε θεωρητική και πρακτική θεατρική περιουσία στη γενέθλια πόλη του, τη Θεσσαλονίκη. Ο Νίκος και ο Γιώργος Χουρμουζιάδης, ο δεύτερος εξέχων αρχαιολόγος και ανασκαφέας προϊστορικών οικισμών, που εύρυναν τη γνώση μας πολλούς αιώνες πριν από την κλασική περίοδο, ήταν παιδιά μικρασιατών γονέων που ήρθαν στη Θεσσαλονίκη με το κύμα των προσφύγων. Ο Νίκος σπούδασε Φιλολογία στη Θεσσαλονίκη και ειδικεύτηκε στο αρχαίο δράμα στο Λονδίνο. Εκεί εκπόνησε και τη διδακτορική του διατριβή: «Οροι και μετασχηματισμοί στην αρχαία ελληνική τραγωδία». Με δική μου εισήγηση ως μέλος της «Εταιρείας Σπουδών» της Σχολής Μωραΐτη, είδε το φως της δημοσιότητας και έταμε νέες όψεις της μελέτης του ελληνικού δράματος.

Πριν έρθω στον σκηνοθέτη Χουρμουζιάδη, να θυμίσω πως, αφού διακόνησε τη Μέση Εκπαίδευση στη Σχολή Μωραΐτη, όπου και μας συνέδεσε στενή φιλία και ιδρύσαμε την «Εταιρεία Σπουδών» κόντρα στην τύφλα της δικτατορίας (1971), διορίστηκε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (1971) και πήρε τη σύνταξή του το 1988, γαλουχώντας γενιές φιλολόγων στο αρχαίο δράμα και στη λυρική ποίηση.

Το 1990, με την ίδρυση του Πανεπιστημιακού Τμήματος Θεατρικών Σπουδών της Αθήνας, διδάξαμε πλάι – πλάι, εκείνος, ο Πλωρίτης, ο Ευαγγελάτος, ο Πούχνερ, η Μαλτέζου, ο Δεληβοριάς, ο Σπάθης, ο Βαγενάς και η αφεντιά μου για πρώτη φορά θεατρολογία στην Ελλάδα.

Ο Χουρμουζιάδης χρημάτισε πρόεδρος του ΔΣ του ΚΘΒΕ και πρόεδρος της καλλιτεχνικής επιτροπής του. Το 1974 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για το πρωτότυπο, διεθνώς, βιβλίο του «Σατυρικά», πρώτη εκτέλεση και αξιολόγηση ενός συγκεκριμένου τομέα του αρχαίου δράματος.

Το 2009 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ στο Τμήμα Θεάτρου και Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τα άλλα θεωρητικά του κείμενα προσεκόμισαν νέες και πρωτότυπες και αποκαλυπτικές όψεις του αρχαίου δράματος: «Ευριπίδης: σατυρικός», «Περί Χορού», «Θεατρικές διαδρομές», «Ο Χορός στο Αρχαίο Ελληνικό Δράμα».

Παράλληλα αυτός ο ανήσυχος πνευματικός δημιουργός και δάσκαλος μετέφρασε έξοχα «Μήδεια», «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, «Ορέστη», «Αλκηστη», «Κύκλωπα», «Φοίνισσες» και την «Τριλογία του Παραθερισμού» του Γκολντόνι.

Την εποχή της πνευματικής ακμής συμπορεύτηκε με την «Πειραματική Σκηνή της Τέχνης», που ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη ο Νικηφόρος Παπανδρέου, και ανέπτυξε μια γόνιμη και πρωτότυπη σκηνοθετική πρόταση σε ένα διαχρονικό μορφολογικά και ιδεολογικά δραματολόγιο: «Η Πόλη» της Αναγνωστάκη, «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ, «Θείος Βάνιας» του Τσέχωφ, «Εντα Γκάμπλερ» και «Βρυκόλακες» του Ιψεν, «Περικλής» του Σαίξπηρ και έργο του Γιούκιο Μισίμα.

Μια ζωή πλήρης, αλλά και μια προσωπικότητα χαριτωμένου ανθρώπου συνδύαζε τη ριζιμιά του μικρασιατική καταγωγή και την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, με σταθερά θεμέλια πνευματικά τους Ελληνες, τους Λατίνους και τους Ευρωπαίους – Αμερικανούς κλασικούς.

Υπήρξαμε για χρόνια φίλοι, χωρίς εντάσεις και διαμάχες, και πάντα με αιφνιδίαζε το καταλυτικό του χιούμορ και οι καίριοι, θετικοί ή αρνητικοί, χαρακτηρισμοί του για πρόσωπα και έργα και κινήματα στον γενικότερο πολιτισμικό μας χώρο.