Ο σκοτεινός {LF}καθρέφτης του 1938

Το δοκίμιο του Μικαέλ Φεσέλ (1974), καθηγητή Φιλοσοφίας στην Εκόλ Πολιτεκνίκ του Παρισιού, με τίτλο «Υποτροπή 1938», θέτει το ερώτημα σε ποιον βαθμό τα πολιτικά πράγματα πάσχουν από την εμφάνιση πολλαπλώς και συστηματικώς δυσάρεστων καταστάσεων ύστερα από μια περίοδο βελτίωσης εντός της νεωτερικότητας, δηλαδή της περιόδου ισχύος των αρχών του Διαφωτισμού και του φιλελευθερισμού. Από αυτό το σημείο εκκίνησης και με γνώμονα ότι η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά εμφανίζει στη μακρά της διάρκεια αναλογίες και χρονικούς σταθμούς, οι οποίοι προμηνύουν και εντέλει προκαλούν εξάρσεις πολιτικών ασθενειών με ποικίλες επιπτώσεις, ο συγγραφέας φτάνει στο 2018, όπου ανιχνεύει υποτροπές συγγενεύουσες με εκείνες του 1938. Το παράδειγμα είναι η παραπαίουσα Γαλλία της δεκαετίας του 1930 και η καχεκτική Ευρώπη του παρόντος.

Τι είναι εκείνο που αποτελεί ορόσημο κατά το έτος 1938; Μια ταχεία συσσωμάτωση γεγονότων, τα σπουδαιότερα των οποίων ήταν η κατάρρευση του γαλλικού προδευτικού Λαϊκού Μετώπου του πρωθυπουργού Λεόν Μπλουμ και η ανάληψη της εξουσίας από δυνάμεις εθνικοσοσιαλισμού και συντήρησης, όπου το «εβραϊκό ζήτημα», η «αστυνόμευση των αλλοδαπών», το «στρώσιμο στη δουλειά του γαλλικού έθνους» συμπίπτουν με την προσάρτηση της Αυστρίας από τη Γερμανία (12 Μαρτίου 1938), την αποχώρηση των Διεθνών Ταξιαρχιών από την ηττημένη δημοκρατική Ισπανία (21 Σεπτεμβρίου 1938), τη Νύχτα των Κρυστάλλων στη Γερμανία (9-10 Νοεμβρίου 1938). Αυτά τα γεγονότα, συνδυαζόμενα με άλλα δευτερεύοντα ενισχυτικά, οδήγησαν, δέκα μήνες αργότερα, στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι η χρονιά όπου αποκρυσταλλώνεται η διαφορά μεταξύ ενός εσωτερικού εχθρού (Εβραίοι, μέτοικοι, συνδικάτα) και ενός αποδεκτού εξωτερικού παράγοντα (φασισμός/ναζισμός), του οποίου οι πεποιθήσεις εκτιμώνται και υποστηρίζονται από τα πολιτικά τεκταινόμενα στο όνομα μιας «τελικής λύσης», όπου η δημοκρατία είναι εξοβελιστέα.

Σε αυτό το σημείο ο συγγραφέας σημειώνει πως ένα κοινό στοιχείο κατά τη σύγκριση των ετών 1938 και 2018 (το βιβλίο εκδόθηκε το 2019 και συνεπώς στηρίζεται στο πλέον πρόσφατο παρελθόν) είναι πως η δημοκρατία βάλλεται το 1938 ως τελειωμένη και καθ’ υποχρέωση εκτός πολιτικού πλαισίου, ενώ το 2018 η τρέχουσα μορφή ευρωπαϊκής δημοκρατίας υποχωρεί ενώπιον μιας δημοκρατίας «λαϊκισμού» με δικτατορικές προβολές, όπως παρατηρείται στις Ουγγαρία και Πολωνία, επιπολάζουσα σε δημοκρατικά λίκνα ανά την υφήλιο. Εδώ ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι σε δύο περιόδους υποτροπής με δείγματα τα έτη 1938 και 2018, η δημοκρατία του 2018 αντιμετωπίζει, στον βαθμό που έχει αντερείσματα, τις δυνάμεις οι οποίες την αμφισβητούν εσωτερικά, ενώ τότε αντιμετώπισε με πόλεμο τον εξωτερικό εχθρό, ισχυροποιημένο από ομοϊδεάτες στο εσωτερικό. Το φάσμα της δεκαετίας του 1930 στοιχειώνει τις απόπειρές μας, υποστηρίζει ο Φεσέλ, να προσδιορίσουμε τις απειλές του παρόντος και οδηγεί σε άκριτους παραλληλισμούς: ο τότε «φασισμός» δεν είναι ο σημερινός «λαϊκισμός» ή «αντιφιλελευθερισμός». Εκείνος ήταν μονόπλευρος στον «αγώνα» του, ετούτος είναι πολύπλευρος στις εκφράσεις και επιτυχίες του.

Σε αυτό το επίπεδο υποτροπής της ερμηνείας των πολιτικών όρων, ο ρόλος του Διαδικτύου είναι καθοριστικός. Τα πλήθη που βγαίνουν στους δρόμους δεν έχουν τη συνοχή των λαϊκών μαζών της προπολεμικής περιόδου, όπου οι απαιτήσεις ήταν μαζικές και κεντρικά καθοδηγημένες από δεξιά ή αριστερά με υπολογίσιμη πολιτική και κοινωνική βαρύτητα, όποιες και αν ήταν οι ερμηνευτικές αιρέσεις. Εκεί οι ηγεσίες και οι ιδεολογικοί δογματισμοί τους κέρδιζαν το κοινό πολύ περισσότερο όταν υπήρχαν νεκροί «μάρτυρες». Ο διά της ανταλλαγής μηνυμάτων σημερινός έμμεσος και ανεπεξέργαστος συντονισμός παγιώνει μια ρευστότητα, όπου οι διαμαρτυρίες αυτοματοποιούνται και στην καλύτερη περίπτωση οι επί τόπου συγκλίσεις αιτημάτων τις καθιστούν βραχύβιες και σταθερά άκαιρες. Ελλείψει ηγεσίας και δόγματος, φυλλορροούν ασθματικά υπό το πέλμα «του αγώνα που συνεχίζεται». Η περίπτωση των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία δεν είναι το μόνο παράδειγμα.

Γαλλία και Γερμανία

Κάνοντας λόγο για υποτροπή στο πλαίσιο του προσδιορισμού που αναφέρθηκε στις πρώτες γραμμές αυτού εδώ του κειμένου, οφείλουμε να φέρουμε στο φως υποκείμενα νοσήματα που επηρέαζαν τις εξελίξεις στη δεκαετία του 1930. Στη Γαλλία, η ρεβάνς για την ήττα στη μάχη με τους Πρώσους του Μπίσμαρκ στο Σεντάν (1871) διά της ατιμωτικής τιμωρίας της Γερμανίας στις Συνθήκες των Βερσαλλιών δεν περιόριζε την αναμονή ρεβάνς εκ μέρους της Γερμανίας σε σύντομο διάστημα. Τα πολεμικά σχέδια Γαλλίας και Γερμανίας ήταν γνωστά και οι φόβοι πέμπτων φαλάγγων στο εσωτερικό των δύο χωρών σε διαρκή έξαρση, την ώρα που η αμοιβαία πεποίθηση ήταν ότι το «εβραϊκό ζήτημα» κορυφωνόταν. Περίεργο, αλλά λογικό να εύχεσαι τη νίκη του εχθρού σου επί του εβραϊκού εχθρού, η οποία θα είναι και δική σου δίχως να έχεις βάλει βαθιά το χέρι στο έγκλημα.

Ο Φεσέλ επέλεξε, αντί της χρονολογικής απαρίθμησης γεγονότων, την παράθεση σχολίων και προτροπών εκ μέρους πολιτικών και πνευματικών προσωπικοτήτων στον Τύπο της Γαλλίας ως άμεσες αντιδράσεις σε μια επιταχυνόμενη διαδικασία προβολής και υποστήριξης υποτροπής της θέλησης για καταστροφή. Επαναλαμβάνει στις τελευταίες παραγράφους του βιβλίου του ότι η αναλογία ανάμεσα στο 1938 και στο 2018 έχει το ενδιαφέρον προειδοποίησης για εκείνα τα μέτρα που, μολονότι λαμβάνονται προς υπεράσπιση της δημοκρατίας, κινδυνεύουν αντίθετα να την ενταφιάσουν και επισημαίνει πως «όσα προληπτικά μέτρα και αν είμαστε σε θέση να πάρουμε, χάρη στα διδάγματα της Ιστορίας, είναι χρήσιμο να θυμόμαστε ότι, όταν πια κατορθώνουν να ανέλθουν στην εξουσία, οι φανατικοί αντίπαλοι της δημοκρατίας στηρίζονται στην κληρονομιά μιας δημοκρατίας στερημένης από τις δημοκρατικές άμυνές της».

Το κείμενο του Φεσέλ, αναλυτικό για το 1938 και ως εκ τούτου συνεπές ως προς τον τίτλο του, αποφεύγει τις απευθείας αναφορές στο 2018 και καλώς πράττει. Γιατί το 1938 έχει καταθέσει την κληρονομιά του, ενώ το 2018 τη συνθέτει και, εφόσον δεχτούμε ότι υποτροπιάζει, τα ερωτήματα, σε αναλογία και όχι σε άμεση σύγκριση με την κατατεθειμένη κληρονομιά, είναι εκείνα που θέτει ο ανήσυχος στον νέο εξ υποτροπής πάσχοντα: ποια τα συμπτώματα, ποιες οι ενοχλήσεις, ποιες οι ως τώρα εξετάσεις, ποια τα ως τώρα φάρμακα. Με αρκετή δόση συμπάθειας, θα υποστηρίξουμε ότι για τέτοια ερωτήματα προς την ευρωπαϊκή δημοκρατία του 2018 ισχύει το λεγόμενο «βάστα με να σε κρατώ να περνάμε τον καιρό».

Μικαέλ Φεσέλ
Υποτροπή 1938
Μτφ. Δημοσθένης Παπαδάτος – Αναγνωστόπουλος
Εκδ. Πόλις, 2020
Τιμή 14 ευρώ