«Πίστευε {LF}στην ελευθερία της έκφρασης {LF}ως όρο {LF}της δημοκρατίας»

Μια νέα μονογραφία, που αναμένεται από την ερχόμενη Δευτέρα στις εκδόσεις Παπαδόπουλος, με την υπογραφή του ιστορικού Νίκου Παπαναστασίου, αναδεικνύει τη σημαντική περίοδο αντιστασιακής δράσης του Παύλου Μπακογιάννη στη Γερμανία επί χούντας. Οπως αναφέρεται στο βιβλίο, το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 βρήκε τον Παύλο Μπακογιάννη, διευθυντή τότε του Ελληνικού Προγράμματος της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας (1964-1974), στο αεροδρόμιο του Μονάχου, έτοιμο να ταξιδέψει στην Ελλάδα για τη δημοσιογραφική κάλυψη των βουλευτικών εκλογών που επρόκειτο να γίνουν έναν μήνα αργότερα. Ο Π. Μπακογιάννης δεν έκανε ποτέ το ταξίδι και ξεκίνησε ένα νέο κεφάλαιο, «με επίκεντρο τη μαχητική του δημοσιογραφία ενάντια στη δικτατορία των συνταγματαρχών και στους συμμάχους τους εντός και εκτός Ελλάδας». Η έρευνα του Ν. Παπαναστασίου, λέκτορα Σύγχρονης Ιστορίας και Ιστορίας των Μέσων Ενημέρωσης στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του ΕΚΠΑ, καταγράφει τις εκπομπές του δολοφονηθέντος από τη 17Ν έλληνα πολιτικού και αναλύσεις του για το πολιτικό παρασκήνιο της εποχής.

Αυτό που έχει εξαρχής ενδιαφέρον είναι
η απόδοση τόσο αντικρουόμενων χαρακτηρισμών στον Παύλο Μπακογιάννη την περίοδο πριν ξεκινήσει στη γερμανική ραδιοφωνία: κάποιοι τον χαρακτηρίζουν «συντηρητικών απόψεων», άλλοι έως «κομμουνιστή».
Πώς ερμηνεύεται αυτή η αντίφαση;

Οι χαρακτηρισμοί αυτοί υπήρξαν έντονα χρωματισμένοι από τις πολιτικές αντιπαραθέσεις στα μέσα της δεκαετίας του 1960, αλλά και τη σύγκρουσή του με τη χούντα των συνταγματαρχών. Συνεργάτες του Παύλου Μπακογιάννη, όπως ο Μιχάλης Σταθόπουλος, θεωρούν τους χαρακτηρισμούς αυτούς ανακριβείς, αφού δεν λαμβάνουν υπόψη τον «αντιδογματισμό» του Μπακογιάννη, που τοποθετούσε τον εαυτό του στο φιλελεύθερο Κέντρο. Κατά τη διάρκεια της χούντας η συνεργασία του Μπακογιάννη με δυνάμεις κάθε πολιτικής απόχρωσης για τη συγκρότηση αντιδικτατορικού μετώπου του έδωσαν τη δυνατότητα να υπερβεί πολιτικές διαιρέσεις που συνδέονταν με την κληρονομιά του Εμφυλίου και την πόλωση του Ψυχρού Πολέμου. Γι’ αυτό και αργότερα στο μεταπολιτευτικό πλαίσιο ο Παύλος Μπακογιάννης δεν επέδειξε προκατάληψη ή πρόθεση αποκλεισμού της Αριστεράς από τον δημοκρατικό διάλογο.

Πόσο νωρίς ξεκινάει τα αντιδικτατορικά σχόλια στις ραδιοφωνικές εκπομπές;

Από τη στιγμή που συνειδητοποίησε ότι το ραδιοφωνικό ίδρυμα του Μονάχου θα του επέτρεπε να τηρήσει αντιδικτατορική στάση, πήρε ως διευθυντής της ελληνικής εκπομπής την πρωτοβουλία να δώσει ώθηση στο μέτωπο κατά των συνταγματαρχών το οποίο είχε συγκροτηθεί στη Γερμανία. Ταυτόχρονα συνεργαζόταν με όλες τις αντιδικτατορικές δυνάμεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό και με τις ελληνικές εκπομπές σε άλλες δυτικές χώρες, που αναμετέδιδαν ειδήσεις, πληροφορίες, αλλά και τα μαχητικά σχόλιά του κατά της χούντας. Λόγω μάλιστα της αναμετάδοσης των σχολίων του Μπακογιάννη από την Ντόιτσε Βέλε, οι ακροατές στην Ελλάδα ταύτιζαν τον Μπακογιάννη με το συγκεκριμένο ραδιοφωνικό σταθμό.

Ποια ήταν η σχέση της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας με την Ντόιτσε Βέλε ως προς το ελληνικό περιεχόμενο;

Η συνεργασία μεταξύ των δύο αυτών εκπομπών υπήρξε στενή. Πολλοί έλληνες δημοσιογράφοι συνεργάτες της Ντόιτσε Βέλε είχαν συνεργαστεί προηγουμένως και με την εκπομπή του Μονάχου. Η ελληνική εκπομπή της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας ξεκίνησε ήδη από το 1964 τη ραδιοφωνική ενημέρωση του Ελληνισμού της Γερμανίας, ενώ ολόκληρη η δημοσιογραφική ομάδα της εκπομπής είχε αναλάβει ταυτόχρονα καθήκοντα κοινωνικού λειτουργού, φροντίζοντας ταυτόχρονα για την ομαλή ένταξη των Gastarbeiter στο γερμανικό εργασιακό περιβάλλον. Λόγω της δημοσιογραφικής ελευθερίας που είχε ο σταθμός του Μονάχου ήδη από τα πρώτα χρόνια της χούντας, ενημερώνει τους έλληνες μετανάστες χωρίς περιορισμούς για τα βασανιστήρια, τις φυλακίσεις και όλες τις θυσίες των αγωνιστών της χούντας, όπως και η Ντόιτσε Βέλε μετά το 1969. Οι δύο εκπομπές υπήρξαν φιλόξενο βήμα για όσους πολιτικούς παράγοντες βρέθηκαν στο εξωτερικό και ασκούσαν κριτική στους συνταγματάρχες, όπως ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης ή ο Ανδρέας Παπανδρέου. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν διαφορές μεταξύ των δύο εκπομπών ως προς την αξιολόγηση πολιτικών προσώπων και καταστάσεων της περιόδου εκείνης.

Τι πίστευε ο Παύλος Μπακογιάννης για τον ρόλο της ενημέρωσης; Την έβλεπε μόνο ως μέσο αντίστασης στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες; Ή αναγνώριζε και μία αυταξία;

Ο Παύλος Μπακογιάννης είχε δηλώσει σε γερμανική εφημερίδα κατά τη διάρκεια της χούντας ότι επιδίωκε οι συμπατριώτες του να έχουν βιώσει την ελευθερία της έκφρασης ως βασικό δημοκρατικό δικαίωμα, ώστε να γνωρίζουν μετά την πτώση της χούντας πώς λειτουργεί μια δημοκρατική κοινωνία. Με τη στάση του ήθελε να αναδείξει το γεγονός ότι οι εκπομπές δεν είχαν ως μοναδικό σκοπό να ενισχύσουν μόνο τις αντιδικτατορικές φωνές στη Γερμανία και την Ελλάδα αλλά να προσφέρουν τη δυνατότητα ελεύθερης διαμόρφωσης γνώμης και πλουραλιστικής ενημέρωσης, ως προϋπόθεση για την αποκατάσταση και εδραίωση της δημοκρατίας στην Ελλάδα, αλλά και της ένταξής της στην οικογένεια των δημοκρατικών ευρωπαϊκών κρατών.

Οφείλεται στο προσωπικό πολιτικό αισθητήριό του ότι αναδεικνύει νωρίς ζητήματα, όπως την ανεδαφική έννοια της «επανάστασης» ή τον διορισμό του παιδιάτρου Σωτήρη Ρουφογάλη; Επιτίθεται με αυτόν τον τρόπο στο «ηθικό πλεονέκτημα» που θέλησε να κατοχυρώσει η χούντα…

Ο διορισμός του παιδιάτρου Σωτηρίου Ρουφογάλη, ξαδέρφου του υπαρχηγού της ΚΥΠ, ως υγειονομικού συμβούλου στην ελληνική πρεσβεία της Βόννης, έδωσε τη δυνατότητα στον Μπακογιάννη να αποδομήσει ακριβώς το «ηθικό πλεονέκτημα» που θέλησε να κατοχυρώσει η χούντα με τις εξαγγελίες της για την ανάγκη απαλλαγής του τόπου από τη διαφθορά και την οικογενειοκρατία. Ο Μπακογιάννης αναφέρθηκε επανειλημμένα στην εκπομπή του σε απτά δείγματα νεποτισμού κατά τη διάρκεια της Επταετίας. Μάλιστα ειρωνεύτηκε τους συνταγματάρχες, που χαρακτήριζαν το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου «επανάσταση», προκειμένου να εκμεταλλευτούν προπαγανδιστικά το υποτιθέμενο λαϊκό έρεισμα και τη δήθεν σύγκρουση με το προηγούμενο σύστημα εξουσίας.

Μέχρι ποιο σημείο έχει επίγνωση ότι το γερμανικό Σύνταγμα και οι νόμοι για την ελεύθερη έκφραση του παρέχουν το απαραίτητο πεδίο δράσης και από ποιο σημείο κι έπειτα ξεκινάει πιθανότατα το προσωπικό ρίσκο;

Ο Παύλος Μπακογιάννης ίσως δεν μπορούσε να προβλέψει πλήρως τη λυσσαλέα αντίδραση της χούντας εις βάρος του χωρίς να αρκεστεί μόνο στην προστασία που του πρόσφεραν το γερμανικό Σύνταγμα και το νομοθετικό πλαίσιο για την ελευθερία και την ανεξαρτησία των ΜΜΕ. Αντίθετα διασφάλισε προκαταβολικά την υποστήριξη του διευθυντή προγράμματος της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας, που έθεσε ως μόνη προϋπόθεση για τον σχολιασμό από την ελληνική εκπομπή της πολιτικής επικαιρότητας μετά την 21η Απριλίου, την τήρηση της δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Αλλωστε ο βαυαρός αξιωματούχος φοβόταν επιπλέον ότι τυχόν υποχώρηση στις πιέσεις της χούντας θα έστρεφε τους έλληνες μετανάστες στη Δυτική Γερμανία στους ανατολικοευρωπαϊκούς ραδιοφωνικούς σταθμούς.

Μπορεί κανείς να ανακαλύψει σ’ εκείνη την περίοδο τα στοιχεία της δημοσιογραφικής δράσης που θα τον οδηγήσουν αργότερα στο περιοδικό «ΕΝΑ» με την τεράστια επιτυχία;

Η περίοδος του Μονάχου έδωσε τη δυνατότητα στον Μπακογιάννη όχι μόνο να θητεύσει στον χώρο της δημοσιογραφίας, να αναπτύσσει ελεύθερα τις ιδέες του και να συνεργάζεται με κορυφαίους γερμανούς δημοσιογράφους, ειδικά την περίοδο της κοινής δράσης κατά της χούντας. Τότε του δόθηκε η δυνατότητα να αποκτήσει μια πλήρη εικόνα του γερμανικού περιοδικού Τύπου και εντύπων όπως το «Spiegel» και το «Stern» που κάλυπταν όχι μόνο την επικαιρότητα με σφαιρικό τρόπο, περιείχαν αναλύσεις για αναγνώστες που κινούνται και πέρα από πολιτικές αντιπαραθέσεις και περιείχαν πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Πώς διαμορφώθηκε η σχέση του με τους άλλους έλληνες με αντιστασιακή δράση; Είχε αντιστοίχως επαφές με Γερμανούς, όπως ο Γκίντερ Γκρας ή ο Γκούντερ Βάλραφ εκείνη την περίοδο;

Ο Παύλος Μπακογιάννης είχε ένα τεράστιο δίκτυο επαφών του με συναδέλφους στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (Ελένη Βλάχου και Τάκης Λαμπρίας στο Λονδίνο, Αστέρης Στάγκος στη Ρώμη κ.ά.), αλλά και πολλές επαφές με γερμανούς παράγοντες, τους οποίους ενημέρωνε για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενώ τους πίεζε στην κατεύθυνση της καταδίκης της πολιτικής των συνταγματαρχών. Παράλληλα αναδείκνυε πρωτοβουλίες αλληλεγγύης όπως η ομιλία Γκίντερ Γκρας στο Ινστιτούτο Γκαίτε της Αθήνας τον Μάρτιο 1972 ή τη διαμαρτυρία του Γκ. Βάλραφ για τους έλληνες πολιτικούς κρατουμένους στην πλατεία Συντάγματος, τον Μάιο του 1974.

Στο βιβλίο αναδεικνύεται η σχέση σύγκρουσης ανάμεσα στον ηγέτη των Χριστιανοκοινωνιστών (CSU) Φραντς Γιόζεφ Στράους και τον επικεφαλής των ξενόγλωσσων προγραμμάτων της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας Gerhard Bogner όσον αφορά το ελληνικό ζήτημα. Πού οφειλόταν;

Ο επικεφαλής των ξενόγλωσσων προγραμμάτων της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας Gerhard Bogner μαζί με άλλα διευθυντικά στελέχη του συγκεκριμένου ραδιοφωνικού ιδρύματος επέτρεψε στον Μπακογιάννη και την εκπομπή του Μονάχου να γίνει συνώνυμο της μαχόμενης δημοσιογραφίας, με ανεξάρτητο σχολιασμό των γεγονότων και των εξελίξεων στην Ελλάδα, την περίοδο της χούντας. Αλλωστε θεωρούσε τη δικτατορία των συνταγματαρχών όχι απλά συνέχεια των δικτατοριών του ευρωπαϊκού Νότου (όπως οι δικτατορίες του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία και του Φράνκο στην Ισπανία), αλλά και επανεμφάνιση του πνεύματος του Αδόλφου Χίτλερ, που ξύπνησε μέσα του τραυματικές παιδικές μνήμες από το ναζιστικό παρελθόν. Για αυτό και υπερασπίστηκε μέχρι τέλους τον Παύλο Μπακογιάννη στις επιθέσεις που δέχτηκε από ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες, κυρίως της Βαυαρίας, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση αυτή του Φραντς Γιόζεφ Στράους, που διατηρούσε ισχυρούς δεσμούς με τη χούντα και που θεωρούσε τον Μπακογιάννη εμπόδιο στην επιχειρηματική δράση των γερμανικών εταιρειών στην Ελλάδα της χούντας. Για τον Στράους ο Μπακογιάννης παρέμεινε μέχρι τέλους ένας «κομμουνιστής δημοσιογράφος λεβαντίνικης καταγωγής», ενώ δεν του συγχώρησε ποτέ τη δράση του κατά της χούντας και τις αποκαλύψεις του για τον χρηματισμό γερμανών δημοσιογράφων από τους συνταγματάρχες.

Μέχρι ποιο σημείο η στάση των γερμανών πολιτικών προς τον Παύλο Μπακογιάννη αντανακλά και τις σχέσεις των γερμανικών κομμάτων με την Ελλάδα της χούντας;

Ο Μπακογιάννης στην προσπάθειά του να περιφρουρεί καθημερινά τα περιθώρια ελεύθερης έκφρασης στη Γερμανία, βασιζόμενος στην υποστήριξη της δημοκρατικής Γερμανίας (δημοσιογραφικές και συνδικαλιστικές ενώσεις κ.ά.), υποτίμησε την επιρροή που ασκούσε η χουντική προπαγάνδα (περί αποτροπής κομμουνιστικής εξέγερσης, διεφθαρμένου «παλιού πολιτικού συστήματος», νεποτισμού κ.λπ.) στα κεντροδεξιά πολιτικά κόμματα της Γερμανίας, δεδομένου ότι στον χώρο αυτό ήταν αρκετοί οι υπέρμαχοι μιας «ρεαλιστικής» προσέγγισης της ελληνικής δικτατορίας, επικαλούμενοι το επιχείρημα της διατάραξης των γερμανικών συμφερόντων στην Ελλάδα προς όφελος των ανταγωνιστών της Βόννης, σε Ανατολή και Δύση, αλλά και την ανάγκη εύρυθμης λειτουργίας της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, μέλος του οποίου ήταν και η Ελλάδα. Για αυτό και μετά την πτώση της χούντας ο Μπακογιάννης έκανε σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» αυτοκριτική για το γεγονός ότι: «Παραμελήσαμε τις συντηρητικές δυνάμεις…».

Ακόμα, ωστόσο, και ο σοσιαλδημοκράτης Βίλι Μπραντ με τη μακρά αντιφασιστική διαδρομή αναγκάστηκε ως υπουργός Εξωτερικών και στη συνέχεια ως καγκελάριος να ακολουθήσει απέναντι στους συνταγματάρχες πολιτική που ισορροπούσε μεταξύ δημοκρατικών αρχών και πολιτικού πραγματισμού. Μπορεί ο Βίλι Μπραντ, λαμβάνοντας την επικριτική στάση του κόμματός του που ήδη από τους πρώτους μήνες μετά το πραξικόπημα του πίεζε για τη διακοπή των διμερών σχέσεων με το χουντικό καθεστώς, να μην κρύβει την αντιπαλότητά του με τους συνταγματάρχες, ωστόσο ως καγκελάριος θεωρούσε αναγκαίο να προασπίσει τα γερμανικά συμφέροντα στην Ελλάδα στο πλαίσιο του (οικονομικού) ανταγωνισμού των δυτικών δυνάμεων. Επομένως δεν μπόρεσε να αποφύγει ενέργειες που συνιστούσαν νομιμοποίηση του χουντικού καθεστώτος.

Στην περίοδο που διερευνήσατε μπορεί κανείς να ανακαλύψει προδρομικά ίχνη του πολιτικού που θα γινόταν ένας από τους κύριους εκφραστές της «εθνικής συνεννόησης»; Πώς θα περιγράφατε τη δράση του σε έναν πρωτοετή φοιτητή Δημοσιογραφίας;

Μπορεί ο Παύλος Μπακογιάννης να προσπαθούσε να διατηρήσει μέχρι τέλους την αξιοπιστία και το δημοσιογραφικό του κύρος γιατί ήξερε ότι η χούντα επιδίωκε διαρκώς να τον παρουσιάσει στη διεθνή κοινή γνώμη ως αναξιόπιστο, δεν παραμελούσε, ωστόσο, τη συνεργασία με όλες τις δημοκρατικές δυνάμεις στον κοινό αγώνα κατά των συνταγματαρχών. Μετά το 1974 η έλλειψη δογματισμού που τον χαρακτήριζε του επέτρεψε να επιδιώξει την υλοποίηση του πολιτικού του οράματος μέσα από συγκλίσεις και όχι μέσω της τεχνητής συντήρησης παραδοσιακών διαχωριστικών γραμμών. Γι’ αυτό και ταυτίστηκε δικαιολογημένα με την εθνική συμφιλίωση και τον εποικοδομητικό πολιτικό διάλογο.

Νίκος Παπαναστασίου
Αντίσταση από μικροφώνου
Εκδ. Παπαδόπουλος, σελ. 328
Τιμή 16,99 ευρώ