Η ηδονή του θεάματος

Ξαναθυμίζω πως οι γραμμές αυτές και οι προηγούμενες δεν είναι αυτοβιογραφικές. Είναι οι εμπειρίες μιας γενιάς και οι τρόποι οι φτωχοί που διαμόρφωσαν σ’ αυτή τη γενιά τη σχέση της με τις τέχνες. Καθένας απ’ αυτή τη γενιά, ανάλογα με τον τόπο όπου μεγάλωσε και την κοινωνική, εμπορική, εκπαιδευτική ατμόσφαιρα, χωρίς μεγάλες διαφορές, αλλά, συχνά, με διαφορετικές «ανέσεις», μυήθηκε στις παραστατικές τέχνες.

Στη διάρκεια της Κατοχής, μαθητής των πρώτων τάξεων του Δημοτικού Σχολείου, πρωτοήρθα σε επαφή και απόλαυση με τρεις παραστατικές τέχνες. Και τις τρεις εμπειρίες τις οφείλω σε καλλιτέχνες που περιέρχονταν τα ελεύθερα χωριά και τις κωμοπόλεις, κυρίως της κατοχικής Ελλάδας που δεν είχαν μόνιμες παρουσίες κατοχικών, στρατιωτικών μονάδων. Οφείλω τη μύησή μου και στο κουκλοθέατρο και στον Καραγκιόζη και στο θέατρο στον αντάρτικο θίασο του Βασίλη Ρώτα. Ο πατέρας μου υπηρετούσε ως καθηγητής στο Γυμνάσιο Αταλάντης, κωμόπολη γενέθλια της μητέρας μου. Είχε ζητήσει εκεί απόσπαση από το Γυμνάσιο Λαμίας, όταν τα κατοχικά δισεκατομμύρια του μισθού δεν έφταναν πέρα από δύο μέρες για ψωμί και φασόλια.

Η γιαγιά είχε κτήματα, κοτέτσι και τις παλιές σοδειές στο κατώι με λάδι και λουκάνικα. Το 1943, σε ένα καφενείο της κωμόπολης, είδα για πρώτη φορά στη ζωή μου (θυμίζω, δεν υπήρχε στην ελληνική κοινότητα ραδιόφωνο, τηλέφωνο, θέατρο στην επαρχία και σινεμά περιοδεύον με «επίκαιρα» σε υπαίθριους χώρους, θέαμα με καφέ και λεμονάδα!), πρώτα κουκλοθέατρο σε μια αίθουσα του δημόσιου σχολείου, Καραγκιόζη σε καφενείο και θεατρική Επιθεώρηση στο Γυμνάσιο, στην αίθουσα συνεδριάσεων του συλλόγου.

Τότε, βέβαια, δεν γνώριζα ποιος είναι ο Ρώτας, όπως δεν γνώριζα πως σκηνογράφος (με ζωγραφικά, χάρτινα σκηνικά) ήταν ο έξοχος ζωγράφος, και αργότερα πολύ στενός φίλος και συνεργάτης, Ασαντούρ Μπαχαριάν. Ηταν τέτοια η επιρροή του θαύματος της ποικίλης εκείνης, σε μορφές μιμήσεως, τέχνης, και σ’ εμένα και σε πέντε γειτονόπουλα συνομήλικα, ώστε στο κατώι του σπιτιού της γιαγιάς κάρφωσα στην εξώπορτα σεντόνι και δημιούργησα θίασο σκιών. Στα χαρτοπωλεία της κωμόπολης πωλούνταν φύλλα με τυπωμένες φιγούρες Καραγκιόζη, τις αγοράσαμε, τις κόψαμε με ψαλίδι γύρω γύρω και τις κολλήσαμε με αλευρόκολλα πάνω σε χασαπόχαρτα. Υστερα πήγαμε στον τσαγκάρη της γειτονιάς με τρία – τέσσερα καρφιά, τις λεγόμενες ταβανόπροκες, και με το σφυρί έκανε την άκρη κοπίδι. Με αυτό και με το σφυρί της γιαγιάς κάναμε τις τρύπες της φιγούρας: μάτια, στόμα, γόνατα, δάχτυλα ποδιών. Με μόνη τη γοητεία της πείρας του αντάρτικου θεάματος του Ρώτα έπαιζα για τα παιδιά της γειτονιάς, αλλά και γονείς, θείους, νύφες και γαμπρούς αυτοσχέδιες κωμωδίες, έναντι εισιτηρίου παρακαλώ, μιας τρύπιας χάλκινης πεντάρας.

Ομως, η πρώτη μου επαφή με τη θεατρική πράξη ήταν συγκλονιστική. Και έγινε η επιθυμία γι’ αυτή τη γοητευτική εμπειρία ψύχωση. Πολλά χρόνια αργότερα είχα αφήσει άναυδο και τον Ρώτα και τον Μπαχαριάν, όταν τους έπαιζα ολόκληρα νούμερα που είχα δει επτά χρονών! Σινεμά πρωτοείδα το 1946 σε υπαίθριο χώρο, με επίκαιρα αγγλικά από τη δράση των συμμάχων στις ευρωπαϊκές και αιγυπτιακές επιχειρήσεις. Οταν ο πατέρας, μετά την Απελευθέρωση, επανήλθε στην έδρα του στη Λαμία, εκεί πρωτοείδα και εξαίσιο Καραγκιόζη από τον Σωτήρη Σπαθάρη και τον Μίκαρο που έπαιζε σε χώρο αποκλειστικά παραχωρούμενο, με τραπέζια, σε μεγάλη αυλή, με τους περιοδεύοντες συνεχώς εναλλάξ καραγκιοζοπαίχτες.

Ταυτόχρονα, μυήθηκα και στον κινηματογράφο, πρώτα με ελληνικά έργα σε μια έξοχη ταράτσα, οργανωμένο χώρο για σινεμά. Πρωτοείδα το φιλμ «Χειροκροτήματα», με πρωταγωνιστή τον Αττίκ. Σήμερα είναι βεβαιωμένο πως την ιδέα για έναν γέροντα, ξοφλημένο πρώην καλλιτέχνη που συναντιόταν με τον έρωτα της ζωής του, δανείστηκε ομολογουμένως ο Τσάπλιν και στο αριστούργημά του «Τα φώτα της ράμπας». Το δεύτερο έργο που είδα στο υπαίθριο σινεμά ήταν «Η φωνή της καρδιάς», με τον Βεάκη και τον Χορν, νεαρό τότε ζεν πρεμιέ. Τότε τα φιλμ «έβαζαν» τη φωνή στο στούντιο. Ετσι το έργο αυτό παίχθηκε, αλλά τη φωνή του Βεάκη ηχογράφησε ο Τζ. Καρούσος! Το τρίτο φιλμ που είδα ήταν ο «Μαρίνος Κοντάρας», με τον Κατράκη και κωμικό τότε λαοφιλή τον Πέτρο Γιαννακό (Κοκοβιός).

Στη δεκαετία του 1950 η πόλη μου ήταν μια αστική εμπορική και επιστημονική πόλη, με ωραία νεοκλασικά, και την επέλεγαν στις περιοδείες τους θίασοι της πρωτεύουσας. Ετσι είδα την Κοτοπούλη με τον διπλό της θίασο (δραματικό και κωμικό), όπου εκείνη έπαιζε, πέντε μήνες πριν πεθάνει, την «Μις Μέημπελ» και το «Εκτο πάτωμα» και ο Ηλιόπουλος με τη νεαρή Συνοδινού τον «Θανασάκη τον πολιτευόμενο» που, αργότερα, έγινε ταινία, με την ίδια διανομή και τα ίδια… σκηνικά!

Το 1952 ο Κουν είχε κλείσει το «Θέατρο Τέχνης» και οι ηθοποιοί του είχαν συγκροτήσει θίασο και έκαναν περιοδεία. Είδα τότε, με την αρχική του διανομή, το «Φιόρο του Λεβάντε» του Ξενόπουλου, με τον αξέχαστο Νιόνιο Νιονιάκη του Βασίλη Διαμαντόπουλου και τους «Εκατομμυριούχους της Νάπολης» του Ντε Φιλίππο με τον Δημήτρη Χατζημάρκο. Την ίδια χρονιά, σε δύο διαφορετικές περιόδους, δύο μεγάλοι καλλιτέχνες που είχαν γυρίσει από την εξορία περιόδευαν στην επαρχία με χωροφυλακίστικη επιτήρηση. Ο Καρούσος, με πρωταγωνίστρια την Ασπασία Παπαθανασίου, έπαιζε τον «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ και τα «Θαμπά τζάμια». Αυτό το τελευταίο έχει ενδιαφέρουσα παρουσία στην Ελλάδα: Εργο αγγλικό, στην Κατοχή δεν μπορούσε να περάσει από τη λογοκρισία και δηλώθηκε ως ουγγαρέζικο, με την Ουγγαρία σύμμαχο των Ναζί! Την ίδια εποχή, ο άλλος πρώην εξόριστος, ο Μάνος Κατράκης, έπαιζε έργο του Πατατζή.

Πριν μετακομίσω στην Αθήνα για σπουδές, το 1955, είδα τη Βαλάκου, με συμπρωταγωνιστή τον Νίκο Καζή, γνωστό τότε κινηματογραφικό σταρ, στην «Κληρονόμο». Για να τονίσω εδώ το «ψώνιο» μου καταθέτω πως, λόγω γειτονικής γνωριμίας με τον θεατρώνη, είχα παρακολουθήσει την Κοτοπούλη από τα παρασκήνια. Και ξαναγράφω κάτι που έχω ήδη γράψει: με άφησε άναυδο που εκείνη η μεγάλη θεατρίνα, πέντε μήνες πριν πεθάνει και από τριών μηνών (!) στη σκηνή, στην αγκαλιά της μητέρας της, Ελένης Κοτοπούλη, όταν χτύπησαν τα τρία κουδούνια, έκανε τον σταυρό της! Εκείνη την εποχή, μετά τον Εμφύλιο και με διχασμένη κάθετα την επαρχιακή κοινωνία, θριάμβευε ο ιταλικός νεορεαλισμός στο σινεμά, αλλά και οι μεγάλες επιτεύξεις του γαλλικού, ποιητικού θεάτρου πλάι στο αμερικανικό της ακμής.

Εχω κι άλλες φορές γράψει για την προσωπική μου μανία με τον «Αμλετ» με τον Λώρενς Ολιβιέ, αλλά και την αποκαλυπτική υποκριτική ιδιοφυΐα του Ζεράρ Φιλίπ, με τους κωμικούς Τοτό (Ιταλία) και Καντιφλάς (Ισπανία) και, βέβαια, με τον μέγιστο γάλλο κωμικό Ζακ Τατί και τον εξαίσιο Φερναντέλ. Καθένας από αυτούς τους θεατρίνους της οθόνης ήταν μια ολόκληρη σχολή. Αφήνω τον Βιτόριο Γκάσμαν που τον είχα ταυτίσει με έναν εξαίρετο καμποτίνο μπουλουκτσή, ώσπου αργότερα τον είδα στο Μιλάνο μεγαλοφυή «Κοριολανό». Τότε, τη δεκαετία του 1950, η γενιά μου ανακάλυψε τον Τσάπλιν, όχι των δεκάλεπτων εξωφρενικών ρυθμών του βωβού σινεμά, αλλά τον μεγαλοφυή πολιτικό καλλιτέχνη, του «Δικτάτορα» και του «Κυρίου Βερντού».

Με αυτά τα εφόδια, φοιτητές πλέον στην Αθήνα του 1955, βρεθήκαμε μια δεκάδα συμπολιτών μου φοιτητών μέλη της Κινηματογραφικής Λέσχης, όπου κάθε Κυριακή μυηθήκαμε στον Μπουνιουέλ, τον Μπέργκμαν, τον Ροσσελίνι, τον Ντε Σίκα, στους αμερικανούς μαιτρ, στον Βάιντα, τον μέγιστο Ορσον Ουέλς και απολαύσαμε τον Σμοκτουνόφσκι, τον Γκαμπέν, την Αρλεττί, τη Μάνγκανο, τη Μανιάνι και την τεράστια Χέπμπορν. Με αυτή την προίκα η γενιά μου δημιούργησε κριτήρια, και ως κριτική γενιά και ως πνευματική ηγεσία. Πώς μπορεί να συμβιβαστεί η γενιά μου σήμερα, βλέποντας τον «Βυσσινόκηπο» με πρωταγωνιστή τον Γκούφυ και την Ηλέκτρα τεκνατζού σε πορνείο; Ροντήρης, Κουν, Κατσέλης, Σολομός, Βολανάκης, Ευαγγελάτος, Γ. Μιχαηλίδης, ευτυχώς έφυγαν εγκαίρως!