Ελλάδα: η αρχή και {LF}το τέλος της Δύσης

Σε πρόσφατη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» (Εφη Φαλίδα) ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος εξηγούσε το βασικό εγχείρημα του βιβλίου του, που αφορά τη μνήμη. Μια μνήμη που εμπεριέχει τη σχέση με την απώλεια και τα ίχνη του παρελθόντος. Με δεδομένη τη συζήτηση που υπάρχει στη Δύση και τον μεταποικιακό κόσμο ο συγγραφέας τη μεταφέρει στην ελληνική περίπτωση. Ηρωάς του εδώ ο μέγας Φρόιντ, στο τέλος της ζωής του. Την περίοδο που γράφει δύο κείμενα, «Ο άνδρας Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία» (Der Mann Moses und die monotheistische Religion, 1939), και ένα λιγότερο γνωστό για την επίσκεψή του στην Ακρόπολη. Το κείμενο φέρει τον τίτλο «Επιστολή στον Ρομαίν Ρολλάν. Μια διαταραχή της μνήμης πάνω στην Ακρόπολη».

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι και τα δυο χαρακτηρίζονται από μια διαδικασία αποδόμησης, ένα αίσθημα μετριότητας και αφανισμού. Εξάλλου, ένα αίσθημα εξάντλησης του ίδιου δηλώνεται συχνά στις επιστολές του, από το 1935. Η ανάμνηση ανάγεται στα 1904, όταν σε ηλικία 48 ετών, ο Ζίγκμουντ Φρόιντ επισκέπτεται την Ακρόπολη μαζί με τον αδερφό του Αλέξανδρο. Η Αθήνα και η Ακρόπολη δεν περιλαμβάνονταν στα ταξιδιωτικά σχέδιά του εκείνο το καλοκαίρι. Ενώ βρίσκονταν στην Τεργέστη, φίλοι τούς συμβούλεψαν να μην πάνε στην Κέρκυρα, αλλά στην ελληνική πρωτεύουσα. Οπότε η Αθήνα προέκυψε ως μια απρόβλεπτη ταξιδιωτική εκτροπή, «μια ασυνήθιστη παρέκκλιση από έναν κανόνα: τη Ρώμη».

Το 1936, τρία χρόνια πριν από τον θάνατό του, επιστρέφει σε αυτήν την επίσκεψη και σε ένα περιστατικό που τον βασάνιζε για καιρό. Ανεβαίνοντας στην Ακρόπολη παθαίνει αυτό που με σημερινούς όρους ονομάζεται σύνδρομο «αποπροσωποποίησης – αποπραγμάτωσης» (depersonalization – derealization). Το δεύτερο είναι το αίσθημα ότι η εξωτερική πραγματικότητα δεν είναι αληθινή, το πρώτο ότι ο εαυτός κάποιου δεν είναι αληθινός, ότι είναι αποκολλημένος από το σώμα του.

Δεδομένου ότι το κείμενο εμπεριέχει αρκετές αμφισημίες, άρα ως έναν βαθμό και τις προϋποθέσεις της ίδιας του της αμφισβήτησης, ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος επιχειρεί μια ερμηνεία με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο. Η επίσκεψη του Φρόιντ στην Ακρόπολη, πέρα από την ψυχαναλυτική διάσταση, ενσαρκώνει εδώ την ιδιαίτερη σχέση του γερμανόφωνου κόσμου με την Ελλάδα. Την αναζήτηση της γερμανικής ταυτότητας. «Οι Γερμανοί αναζητούσαν πάντα στους άλλους τη δική τους ταυτότητα» σύμφωνα με τον Μπορχμάιερ. Στο βιβλίο του «Τι είναι γερμανικό;» («Was Ist Deutsch?», εκδ. Rohwohlt, Berlin 2017) περιγράφει την αρχαία ελληνική πόλη που έγινε πρότυπο των Γερμανών για τις δικές τους. Με το ανθρωπιστικό – πολιτικό ιδανικό της αρχαιοελληνικής πόλεως προέκυψαν η «Βαϊμάρη – Αθήνα του Ιλμ», η «Χαϊδελβέργη – Αθήνα του Νέκερ», το «Μόναχο – Αθήνα του Ιζαρ». «Το γεγονός ότι εκείνη την εποχή οι Γερμανοί ταξίδευαν μεν στην Ιταλία, αλλά δεν μπορούσαν να ταξιδεύσουν στην Ελλάδα, οδήγησε στη δημιουργία μιας “φαντασιακής” Ελλάδος, η αναζήτηση της οποίας έχει τεράστια σημασία για τη συγκρότηση της ταυτότητας των Γερμανών». Ο γερμανόφωνος κόσμος ανακάλυψε και μελέτησε τους αρχαίους Ελληνες ως δικό του πνευματικό πρότυπο, μέσα από την ανάγκη επινόησης ενός σημαντικού παρελθόντος. Πέρα όμως από αυτό, η Ελλάδα εμπλέκεται με έναν πολύ έντονο τρόπο σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό δράμα. Η ίδια η δημιουργία του Νέου Ελληνικού Κράτους υπήρξε με μια έννοια ισχυρή διαταραχή μνήμης, που έθεσε σε κίνδυνο και ανέτρεψε τις ισορροπίες ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο καγκελάριος Μέττερνιχ αμέσως με το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης το 1821 διακήρυττε ότι ο σουλτάνος είναι, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ο νόμιμος δυνάστης επί των Ελλήνων, στον οποίο οι Ελληνες είναι αυτονόητο ότι πρέπει να δηλώσουν πλήρη υποταγή.

Ποτέ στην Ελλάδα

Οπως αναφέρθηκε πιο πάνω, οι Γερμανοί δεν ταξίδευαν συχνά στην Ελλάδα κι αυτό οδήγησε στη δημιουργία μιας «φαντασιακής Ελλάδος». Ο Γκαίτε δεν ταξίδεψε ποτέ στη χώρα, ούτε ο θεμελιωτής της γερμανικής ελληνολατρείας, Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν, ούτε ο διάσημος αρχιτέκτονας Καρλ Φρίντριχ Σίνκελ με την απίθανη ιδέα (ευτυχώς δεν υλοποιήθηκε ποτέ) να χτίσει το πρώτο βασιλικό ανάκτορο πάνω στην Ακρόπολη. Ο Φαλμεράυερ επισκέφθηκε την Ελλάδα νωρίτερα, το 1830, για να διαπιστώσει ότι οι χωρικοί της δεν ήταν οι γοητευτικοί κάτοικοι μιας αμόλυντης Αρκαδίας. Η σύγκρουση των εξιδανικευμένων και ειδυλλιακών εικόνων για την Ελλάδα και τους ανθρώπους της με την πραγματικότητα, η απουσία της «ευγενικής απλότητας και του ήρεμου μεγαλείου» («edle Einfalt und stille Größe»), τον οδηγεί στην «Ιστορία της Χερσονήσου της Πελοποννήσου (του Μωρέα) κατά τον Μεσαίωνα» (1830), όπου γράφει στον πρόλογο: «Το γένος των Ελλήνων έχει εξαφανισθεί από την Ευρώπη, γιατί στις φλέβες του χριστιανικού πληθυσμού της Ελλάδας, δεν ρέει ούτε μία σταγόνα γνήσιου και καθαρού αίματος των Ελλήνων».

Ο ελληνικός κόσμος την περίοδο που ο Φρόιντ ανεβαίνει στην Ακρόπολη δεν ταυτίζεται με τα τότε γεωγραφικά του σύνορα. Η μεγαλύτερή «ελληνική» πόλη είναι η Σμύρνη και στην οθωμανική Θεσσαλονίκη ζουν 90.000 Εβραίοι. Μια Ελλάδα αρχετυπικά δυτική και συγχρόνως επίμονα οριενταλιστική. H νεοελληνική ταυτότητά εμφαίνεται ως ένα αινιγματικό ιστορικό μέγεθος (Ηλίας Παπαγιαννόπουλος, «Κρίση και νεοελληνικές γενεαλογίες: τρία παραδείγματα», Φρέαρ, 2015). Η Ελλάδα του Φρόιντ, λοιπόν, είναι ένας τόπος μνήμης, ένας παροντικός τόπος ερειπίων. Μια Ελλάδα σύγχρονη και μνημονική μαζί, παροντική και παρελθοντική, μια μορφή του χάσματος μεταξύ του δυτικού κόσμου και του τέλους του. «Η σύγχρονη Ελλάδα δεν είναι παρά μια “αλλότρια εξουσία” που εισβάλλει στον ιερό χώρο της αρχαιολογικής μνήμης. Σαν μια νόσος, θα έλεγε κανείς, που πουθενά ίσως δεν βρίσκει καλύτερη αποτύπωση από τις ανολοκλήρωτες νεοελληνικές οικοδομές, λείψανα ενός εκκρεμούς μέλλοντος που προξενούν φρίκη στον Χάιντεγκερ». Η Ακρόπολη, μαζί της η Αθήνα, δεν προκύπτουν μόνο ως μια ανάμνηση της αρχής της Ευρώπης, αλλά επίσης ως εμπειρία του τέλους της. «Ιδού μια Ελλάδα που έρχεται πολύ αργά και ταυτόχρονα πολύ νωρίς – δηλαδή σήμερα».

Ηλίας Παπαγιαννόπουλος
Ο Φρόυντ στην Ακρόπολη
Εκδ. Περισπωμένη, 2019, σελ. 184
Τιμή 15,50 ευρώ