Η ηδονή της ανάγνωσης

Είμαι πια σε ηλικία αναχώρησης και για 70 χρόνια υπήρξα αναγνώστης. Αναγνώστης φανατικός. Εμαθα τα πρώτα γράμματα μέσα την Κατοχή και στη μικρή επαρχιακή κωμόπολη όπου υπηρετούσε ο πατέρας μου δεν λειτουργούσαν τα σχολεία. Ή λειτουργούσαν, όταν Ιταλοί και Γερμανοί αποσύρονταν για λίγο στη βάση τους, λίγα χιλιόμετρα μακρύτερα, σε παραλιακή λουτρόπολη. Ετσι, κι έχω κι άλλες φορές αναφερθεί σ’ αυτό (όχι αυτοβιογραφικό της αφεντιάς μου, αλλά βιογραφικό της γενιάς μου), έμαθα γράμματα περιστασιακά. Αλλοτε από τον πατέρα, τη μάνα και μια δασκάλα θεία που με μύησε, αυτή κυρίως, και στη φύση και στην ανάγνωση βιβλίων. Τη θυμάμαι, μάλιστα, όταν κάποιοι συντηρητικοί συγγενείς διαμαρτύρονταν για τα βιβλία που σε τόσο μικρή ηλικία με υποχρέωνε να διαβάζω ή μου διάβαζε, να ισχυρίζεται (και τώρα με τόση πείρα δασκαλίκι συμφωνώ) πως εκείνο που έχει σημασία είναι ο εθισμός στην ανάγνωση.

Δύο πράγματα, υποστήριζε, κάνουν τον καλό δάσκαλο: να διαπλάσει χαρακτήρες και να εθίσει τον μαθητή στη δίψα της γνώσης. Κι αν αρχίσει να διακρίνει το βλαπτικό από το ωφέλιμο και το σοβαρό από το βλακώδες, άρα να μπορεί να έχει κριτήρια ηθικής και αισθητικής, και ισχυριζόταν πως και τα δύο αυτά και διδάσκονται και με την άσκηση εμπεδώνονται και συγκροτούν τον χαρακτήρα, τότε το παιδί με αυτή την περιουσία μπορεί και πρέπει να χωθεί μέσα στην εμπειρία και στην εμπειρία των άλλων που την καταθέτουν στα βιβλία τους.

Διάβασα (και η πλειονότητα των εφήβων της γενιάς μου) βιβλία χωρίς καμία διάκριση. Εγώ, τουλάχιστον, είχα τόσο εθισθεί, ώστε έσκυβα και μάζευα από τον δρόμο ό,τι τυπωμένο, από οδηγίες για τη χορήγηση φαρμάκων που είχαν πετάξει, ανοίγοντας το κουτί με τα χάπια ή τις ενέσεις, έως καταλόγους προϊόντων σε διαφημιστικά φυλλάδια. Μη μου πείτε ότι δεν είναι απαραίτητη γνώση, ακόμη και μυούμενος κανείς, να μη γνωρίζει, έστω και αν δεν αντιλαμβάνεται, τη θεραπευτική ιδιότητα ενός φαρμάκου. Μπορεί να μην είναι σπουδαία γνώση εν πρώτοις να πληροφορείται για τις ιδιότητες ενός φαρμάκου, άρα και τις αρρώστιες που θεραπεύει, αλλά, συνάμα, και τις δεκάδες ονομασίες και, ως εκ τούτου, τους κινδύνους των παρενεργειών.

Ο κόσμος μας είναι οι λέξεις και, βέβαια, η σημασία τους. «Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις», έγραψε ο σπουδαίος αρχαίος πρόγονος. Γνώση τότε ήταν και η συνήθεια, πηγαίνοντας στον μπακάλη, στον φούρναρη, στον σιδηρουργό, στον υφασματέμπορα, να ρωτάς πώς το λένε αυτό και πώς το λένε εκείνο. Αν ο μεγαλέμπορος είχε ώρα και όρεξη, μπορούσε να απαντήσει σε τι χρησίμευε ή τι θεράπευε ή από τι υλικό και με ποιον τρόπο κατασκευαζόταν, από ποιο μέρος της Ελλάδας ή του εξωτερικού προερχόταν και, ακόμη, αν και ποιους κινδύνους είχε η απόκτηση ή η χρήση τους και, βέβαια, ποιες ωφέλειες είχε η προμήθειά τους.

Πάντα, φυσικά, η γνώση εκκινούσε από το όνομα και σε ένα παιδί φανατικό για γράμματα αύξανε συνεχώς το λεξιλόγιό του. Οσο περισσότερες λέξεις, άρα και έννοιες, συσσώρευες, τόσο πιο προσιτός ήταν ο λεξιλογικός πλούτος των βιβλίων που διάβαζες. Αρα, τόσο το γρηγορότερο από τα άλλα παιδιά της ηλικίας σου γινόσουν δυνητικός και επαρκής αναγνώστης βιβλίων από κείνα που οι καχύποπτοι συγγενείς τα θεωρούσαν απαγορευμένα (λόγω, κυρίως, του γνωστικού τους φορτίου). Διάβαζαν οι συμμαθητές μου που βρίσκανε καταφύγιο στην ανάγνωση, ελλείψει άλλου τρόπου και μέσου (έλειπε το πικάπ, το σινεμά, η θεατρική παράσταση, το χοροδιδασκαλείο, ακόμη και η «ρυθμική») και στις συναντήσεις μας στο διάλειμμα του σχολείου ή στη μικρή πλατεία της κωμόπολης (ενώ οι γονείς μας απολάμβαναν, Κυριακή απόγευμα, τον καφέ ή τη βανίλια που λεγόταν «υποβρύχιο») ανταλλάσσαμε απόψεις. Αρχίσαμε τότε να διαβάζουμε και στην καθημερινή μας ζωή τις αντιδράσεις μας στα ερεθίσματα, ποικίλα, απαγορευμένα, επικίνδυνα, προκλητικά, αμαρτωλά, ειρωνικά, αφού είχαμε συσσωρεύσει μέσα μας γνώσεις που μας προίκισαν την προσωπική μας παρακαταθήκη ο Τολστόι, ο Μπαλζάκ, ο Ντίκενς, ο Στάινμπεκ, ο Τόμας Μαν, ο Παναΐτ Ιστράτι και ο Καρκαβίτσας, ο Καζαντζάκης, ο Τερζάκης, ο Καραγάτσης.

Η ανάγνωση τόσων διαχρονικών εμπειριών από τόσες, μεταφρασμένες βέβαια, λογοτεχνικές «πατρίδες», μας βοηθούσαν να συγκροτήσουμε κώδικες συμπεριφοράς, μεθόδους και σχεδιασμούς δικών μας τολμηρών, συχνά, ενεργειών, αλλά, κυρίως, να κωδικοποιήσουμε αισθήματα, δράσεις, άμυνες, φιλοδοξίες και απέχθειες. Στα πρώτα χρόνια των πρώτων προσεγγίσεων υπήρχαν χωρία απρόσιτα στις εμπειρίες μας, αλλά και στους κανόνες βίου, αφού, συχνά, στα μεγάλα εκείνα κείμενα, πράξεις, αντιδράσεις, ακόμη και όνειρα ηρώων ή αντιηρώων ανήκαν σε ξένα ήθη, άλλους ηθικούς κανόνες, άλλα δόγματα θρησκείας, πολιτικής και οικογένειας και άλλους προσανατολισμούς εκπαίδευσης. Οι περιπλανώμενοι, εποχικοί αγρότες του Αμερικανικού Νότου στα «Σταφύλια της οργής» του Στάινμπεκ, τα νυχτερινά άσυλα ανέργων και λωποδυτών του Γκόρκι, οι επαρχιώτες συμβολαιογράφοι με τις κληρονομιές σε ορφανά του Μπαλζάκ, οι πόρνες και οι μέθυσοι του Ντοστογέφσκι, ο περιφερόμενος ανέστιος και πεινασμένος του Χάμσουν, οι λεγεωνάριοι στην Ινδία, οι χρυσοθήρες στον Αμερικανικό Βορρά, οι δουλέμποροι στην Αφρική, οι κούληδες στην Κίνα και οι ζητιάνοι, επαγγελματίες του Καρκαβίτσα, οι «άθεοι» του Τερζάκη και, βέβαια, φιλακόλουθες γριούλες ψηλά στου «Χριστού το κάστρο» του Παπαδιαμάντη, ήταν ένας άγνωστος κόσμος, αλλά υπαρκτός, αφού όλα αυτά τα κείμενα που ανέφερα ανήκαν είτε στον νατουραλισμό (τι καινούργιος κόσμος μάς ανοίχτηκε με τον Ζολά και τη «Νανά» του και το «Ανθρώπινο κτήνος»), είτε στον κριτικό ρεαλισμό.

Ηταν, επίσης, η εποχή που κάθε γονιός ή νονός ή θείος τις γιορτές δώριζαν σε τέκνα, βαφτιστήρια και ανίψια Ιούλιο Βερν, αλλά και «Ροβινσώνα Κρούσο» και, όχι σπάνια, τα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ» (έτσι μεταφραζόταν ο Γκάλιβερ!). Τις δύσκολες, λοιπόν, εκείνες εποχές, μετά την Κατοχή, στον Εμφύλιο, στην οικοδομική αναρχία, με τις επαρχιακές πόλεις, λόγω Εμφυλίου, να έχουν διπλασιαστεί, εξαιτίας και της εσωτερικής μετανάστευσης, με τα ξερονήσια των εξορίστων και τη μαζική φυγή στα ορυχεία του Βελγίου και στα εργοστάσια της Γερμανίας, οι έφηβοι, συχνά στερημένοι και το ψωμί, και μάλιστα και σε μεσοαστικές και όχι μόνον εργατικές οικογένειες, έβρισκαν καταφύγιο, αλλά και συναισθηματική προίκα, στη Λογοτεχνία και, σπάνια, όταν το επέτρεπαν οι εκπαιδευτικοί θεσμοί, στον κινηματογράφο ποιότητας. Τότε είδαμε τον «Αμλετ» του Ολίβιε, τον Ζεράρ Φιλίπ, τη Σιλβάνα Μάνγκανο και τον Μαστρογιάννι στον ιταλικό νεορεαλισμό, τότε τον κωμικό Τατί και τον μεγάλο σαιξπηρικό ηθοποιό Βιτόριο Γκάσμαν να παίζει στο σινεμά λαϊκή σάτιρα, υποδυόμενος μικροαπατεώνα.

Τότε, στη μικρή επαρχιακή πρωτεύουσα όπου πήγα στο Γυμνάσιο έφτασε στο μοναδικό βιβλιοπωλείο – χαρτοπωλείο μια ανθολογία μεταπολεμικής ποίησης των Γεννατά – Γεωργούδη ως ανθολόγων, όπου, με μανικούς για γράμματα συμμαθητές που σήμερα και χθες διέπρεψαν στις επιστήμες, διαβάσαμε σε απόκρυφες γωνιές του αλσυλλίου της πόλης Αναγνωστάκη, Δημουλά, Κατσαρό, Βακαλό, Δάλλα, Βαρβιτσιώτη, Κλείτο Κύρου, Κακναβάτο, Αρη Αλεξάνδρου, Πατρίκιο. Μ’ αυτή την περιουσία, έναν χρόνο μετά, βρεθήκαμε φοιτητές, άλλος στη Φιλολογία, άλλος στην Αρχαιολογία, στη Νομική, στα Μαθηματικά, στο Πολυτεχνείο, στην Καλών Τεχνών. Ημαστε εμείς και άλλοι, προερχόμενοι από την πληγωμένη ελληνική επαρχία, που γεμίζαμε το 1956 – 1960 το Θέατρο Τέχνης, βλέποντας Καμπανέλλη και Τενεσί Ουίλιαμς, που βλέπαμε την Ασπασία Παπαθανασίου, τη μεγαλύτερη Ηλέκτρα της Ευρώπης, με σκηνοθέτη τον Ροντήρη στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Ηταν η γενιά που γέμιζε τις αίθουσες εκθέσεων με έργα του Γκίκα, του Τσαρούχη, του Τέτση, της Βάσως Κατράκη. Και ήταν η γενιά που αναδείχθηκε από τη νέα κολυμβήθρα του Τσιτσάνη, του Βαμβακάρη, του Μητσάκη, του Ακη Πάνου. Ηταν η γενιά που υιοθέτησε τον Κούνδουρο, τον Γρηγορίου, τον πρώτο Αγγελόπουλο. Και ήταν η γενιά που παρακολουθούσε σειρές δημοσίων μαθημάτων του Παπανούτσου, του Κακριδή, του Κριαρά, του Λίνου Πολίτη. Με πλαίσιο απαίσιο το Βιετνάμ, το Παραπέτασμα, τις Δηλώσεις Μετανοίας και το 114, αυτή η γενιά δεν είχε καιρό και όρεξη για ποτά στα όρθια στις πλατείες!