Επάγγελμα: κατασκευαστής παρελθόντος

Εχουμε ενώπιόν μας έναν ενδιαφέροντα, γεννημένο το 1960 συγγραφέα, προερχόμενο από μια ενδιαφέρουσα χώρα. Τον είχαμε γνωρίσει και παρουσιάσει από αυτές τις στήλες πριν από έναν περίπου χρόνο με αφορμή το βραβευμένο μυθιστόρημά του «Γενική θεωρία της λήθης» (επίσης εκδ. Οπερα). Επρόκειτο για ένα ευφάνταστο έργο με πρωταγωνίστρια μια γυναίκα διωκόμενη, έγκλειστη επί τέσσερις δεκαετίες στο διαμέρισμά της στη Λουάντα, που τελικά επιβιώνει παρακολουθώντας από κει τις αναταράξεις της αποαποικιοποίησης και τις αδυσώπητες εξελίξεις της εμφύλιας διαμάχης. Η Ανγκόλα, ως γνωστόν, κέρδισε την ανεξαρτησία της από την Πορτογαλία το 1974 μετά τη λεγόμενη Επανάσταση των Γαρυφάλλων, αλλά ακολούθησαν δεκαετίες εμφυλίου που ξεκίνησε με τοπικούς εκπροσώπους των μπλοκ του Ψυχρού Πολέμου (ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας, με εμπλοκή και της Κούβας) για να καταλήξει σε ντε φάκτο διαίρεση της χώρας με βάση κυρίως τη φυλετική γεωγραφία.

Εδώ, πάλι, ο κεντρικός ήρωας, ο Φέλιξ Βεντούρα, είναι ένας αλμπίνος αστικής καταγωγής, υιοθετημένος γιος ενός παλαιοβιβλιοπώλη, που ειδικεύεται στην εκ του μηδενός δημιουργία παρελθόντων για τη νέα αστική τάξη της Ανγκόλας. Οι ενδιαφερόμενοι (υπουργοί, επιχειρηματίες, διαμαντέμποροι, κτηματίες) πρώην οπλαρχηγοί ή βασανιστές πληρώνουν αδρά καθώς μετά από τις δεκαετίες των συγκρούσεων για την απελευθέρωση από την πορτογαλική αποικιοκρατία και τη μετέπειτα κυριαρχία του μαρξιστικού καθεστώτος του Αγκοστίνο Νέτο έχουν ανάγκη από ένα βελτιωμένο παρελθόν, ει δυνατόν με αριστοκρατικό και αποκαθαρμένο γενεαλογικό δέντρο: με άλλα λόγια, θέλουν μια νέα προσωπική ιστορία, καθαρά χαρτιά και πίνακες ή φωτογραφίες ένδοξων προγόνων, κάτι που θα διασφαλίσει ένα μέλλον με ακόμη καλύτερες προοπτικές γι’ αυτούς και τα παιδιά τους.

Ο Φέλιξ κάνει πολύ καλά τη δουλειά του, αν και αρχίζει να μπλέκει όταν οι πελάτες ζητούν ένα όλο και πιο περίπλοκο παρελθόν, συχνά στο άλλο άκρο του φάσματος της πραγματικότητας. Σταδιακά γίνεται ένας ευφάνταστος «λογοτέχνης» που κυριολεκτικά ανακατασκευάζει τις ζωές των άλλων με δυναμικό τρόπο, καθώς οι ενδιαφερόμενοι μπαίνουν στο πετσί του ρόλου που τους αποδίδεται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως ενός υπουργού που τον επισκέπτεται προς το τέλος του βιβλίου, συγγράφει μια αναθεωρημένη βιογραφία συνδέοντας τον υπουργό με πρώιμους ήρωες και αντιαποικιακούς αγωνιστές, γεγονός που αναμένεται να οδηγήσει σε πλήρη αναθεώρηση της ίδιας της ιστορίας της Ανγκόλας. Αλλες ανακατασκευές του παρελθόντος είναι πολιτικά σεμνότερες, αλλά εμπλέκουν τους ενδιαφερομένους σε πιο προσωπικά, δηλαδή συναισθηματικά επικίνδυνα μονοπάτια.

Ο «ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ». Ενας από αυτούς, με μυστηριώδες παρελθόν, θα μας ακολουθήσει σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης. Αρνείται να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα, ωστόσο μαθαίνουμε ότι για χρόνια ταξίδευε ανά τον κόσμο βιοποριζόμενος ως φωτογράφος σε εμπόλεμες ζώνες. Ο Φέλιξ καταφέρνει να τον εφοδιάσει με νόμιμα χαρτιά που του αποδίδουν ένα αξιοπρεπές παρελθόν με τίτλους ευγενείας και με ευφάνταστες πινελιές ως προς την τύχη των γονιών του. Τον βαφτίζει Ζοζέ Μπούχμαν. Ενώ τον προειδοποιεί ωστόσο να μην επισκεφθεί την υποτιθέμενη περιοχή καταγωγής του μήπως και αποκαλυφθεί η απάτη, εκείνος εμπλέκεται σε προσωπική αναζήτηση του επινοημένου παρελθόντος του. Βρίσκει, φέρ’ ειπείν, τον τάφο του υποτιθέμενου πατέρα του. Αναζητεί εμμονικά τα ίχνη της μητέρας του στη Νότια Αφρική και τη Νέα Υόρκη, παραποιεί ή μεθερμηνεύει στοιχεία, βοηθά τρόπον τινά στο ξαναγράψιμο και τον εμπλουτισμό της προσωπικής ιστορίας του. Ταυτόχρονα, στη ζωή του Φέλιξ μπαίνει η Αντζελα Λουτσία, μια νεαρή γυναίκα, επίσης φωτογράφος, με μεγάλη κατανόηση και τρυφερότητα. Θα αποδειχθεί ότι είναι κόρη τού ως άνω Ζοζέ Μπούχμαν, που διασώθηκε ως νεογέννητο μωρό από τους βασανισμούς του μαρξογενούς καθεστώτος του Νέτο, στη διάρκεια των οποίων η μητέρα της άφησε την τελευταία της πνοή. Οι ζωές των δύο έχουν συγκλίνει με αυτήν του Φέλιξ απλούστατα γιατί είχαν αποδυθεί σε αναζήτηση ο ένας του άλλου. Θα ακολουθήσει η σκηνή της εκδίκησης με τον φόνο του βασανιστή, ενός αμετανόητου κομμουνιστή που τώρα, με τη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος, έχει περιπέσει στα αζήτητα και ζει ως άστεγος. Οι προσωπικές ιστορίες λοιπόν συγκλίνουν ευφάνταστα γιατί, όπως ευφυώς λέει ο συγγραφέας, δεν υπάρχουν συμπτώσεις, κι αυτό που ονομάζουμε τύχη δεν είναι παρά η άγνοιά μας για τα πραγματικά γεγονότα.

Οι επιλεκτικές διαδρομές της μνήμης

Η ιστορία μάς δίνεται από διάφορες οπτικές γωνίες. Βασικός αφηγητής είναι μια μετενσαρκωμένη σαύρα που ζει στους τοίχους του σπιτιού του Φέλιξ και στην οποία συχνά εκείνος αφηγείται τη ζωή και τα αισθήματά του. Οι εναλλαγές του φωτός, η περιρρέουσα φύση και τα περιστατικά της καθημερινότητας δίνονται με ενάργεια, με ζωηρές ιμπρεσιονιστικές πινελιές και μια εξαιρετική ικανότητα ανάδειξης του ευτελούς και του πρόσκαιρου δίπλα στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Υπάρχουν μικρά κεφάλαια που επιγράφονται «Ονειρα» του Φέλιξ και της σαύρας, όπου ο ένας υποκαθιστά  τον άλλο και η αφήγηση μετατρέπεται από πρωτοπρόσωπη σε τριτοπρόσωπη και αντιστρόφως. Υπάρχει ακόμη η ιστορία της Ανγκόλας και συνεκδοχικά του κόσμου μας σε μια προφανή εμπλοκή της μυθοπλασίας με την ιστορία – μια ιστορία που αποδεικνύεται ότι είναι εξαιρετικά εύκολο να στρεβλωθεί, με την πρόθυμη μάλιστα συμμετοχή των πρωταγωνιστών της. Ο «Πωλητής παρελθόντων» είναι ένα πολλαπλά κοσμοπολίτικο μυθιστόρημα, όχι μόνο με βάση την ιστορία των επινοημένων ή μη ηρώων αλλά και τις ποικίλων προελεύσεων, καλά αφομοιωμένες συγγραφικές μεθόδους του Αγκουαλούζα. Είναι εν τέλει ένα στοχαστικό μυθιστόρημα, ιδιαιτέρως καλομεταφρασμένο από τη Μαρία Μπεζαντάκου, με θέμα τη μνήμη και τις επιλεκτικές διαδρομές που αυτή ακολουθεί όταν ανασύρει ανύπαρκτα συμβάντα ή όταν θέτει σε παρένθεση τα αδιαμφισβήτητα γεγονότα. Η ανακατασκευή του προσωπικού παρελθόντος (που υποκείμενά της είμαστε δυνητικά όλοι μας) μεταπίπτει μοιραία σε ανακατασκευή της Ιστορίας. Και αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον εδώ.

Ζοζέ Εντουάρντο Αγκουαλούζα
Ο πωλητής παρελθόντων
Μτφ. Μαρία Μπεζαντάκου, σελ. 142, Οπερα, 2019
Τιμή 10,60 ευρώ